باز کردن منو اصلی

نیم‌پرده[۱] یک فاصله در موسیقی است که نیمی از یک پرده است. نیم‌پرده کوچک‌ترین فاصله‌ای است که در موسیقی کلاسیک استفاده می‌شود.[en ۲]

نیم‌پرده
معکوسهفتم بزرگ (برای دوم کوچک)
هشتم کاسته (برای همصدای افزوده)
هشتم افزوده (برای همصدای کاسته)
نام
دیگر نام‌هادوم کوچک
نیم‌پردهٔ دیاتونیک
همصدای افزوده
مخففm2; A1
اندازه
نیم‌پرده‌ها۱
کلاس فاصله۱
نظام کوک خالص۱۶:۱۵

۱۷:۱۶ [en ۱]

۲۷:۲۵
۲۵:۲۴
سنت
اعتدال مساوی۱۰۰
اعتدال مساوی ۲۴ پرده‌ای۱۰۰
نظام کوک خالص۱۱۲
۱۰۵
۱۳۳
۷۱

در اعتدال مساوی که روش رایج کوک‌کردن سازها در دوران معاصر است، هر نیم‌پرده ۱۰۰ سنت اندازه دارد و تمام نیم‌پرده‌ها هم‌اندازه هستند. در نظام کوک خالص اندازهٔ نیم‌پرده‌ها ثابت نیست و نیم‌پرده‌های متفاوتی به دست می‌آیند.

نیم‌پردهٔ دیاتونیک و کروماتیکویرایش

در تئوری موسیقی دو نوع نیم‌پرده بر اساس نظام کوک خالص تعریف می‌شوند، که یکی با نام نیم‌پردهٔ دیاتونیک (به فرانسوی: diatonic، به معنی آنچه صدا از او گذر کند) و دیگری با نام نیم‌پردهٔ کروماتیک (به فرانسوی: chromatic، به معنای رنگین) شناخته می‌شوند.

نیم‌پردهٔ دیاتونیک نیم‌پرده‌ای است که نت‌های تشکیل دهندهٔ آن نام‌های متفاوتی داشته باشند؛ مثلاً فاصلهٔ بین سل و لا بمل یک نیم‌پردهٔ دیاتونیک است. در مقابل، نیم‌پرده‌ای که نام نت‌های تشکیل دهنده‌اش یکی باشند نیم‌پردهٔ کروماتیک است (نظیر فاصلهٔ لا بمل تا لا).[۲]

در نامگذاری فاصله‌ها به نیم‌پردهٔ دیاتونیک دوم کوچک هم گفته می‌شود. به همین شکل، برای نیم‌پردهٔ کروماتیک نام همصدای افزوده به کار می‌رود.

دوم کوچکویرایش

دوم کوچک
معکوسهفتم بزرگ
نام
دیگر نام‌هانیم پرده
مخففm2
اندازه
نیم‌پرده‌ها۱
کلاس فاصله۱
سنت
اعتدال مساوی۱۰۰٫۰
 
دوم کوچک ملودیک جزئی جدایی‌ناپذیر از فرودهای موسیقایی «دوران قواعد مشترک» است.   بشنوید

فاصلهٔ دوم کوچک فاصله‌ای است که در گام ماژور بین نت سوم و چهارم (مثلاً در دو ماژور بین می و فا) و نیز بین نت هفتم و هشتم (مثلاً در دو ماژور بین سی و دو) قرار دارد. این فاصله را نیم‌پردهٔ دیاتونیک نیز می‌نامند چرا که در گام دیاتونیک در فاصلهٔ بین دو نت قرار می‌گیرد.

  به فاصلهٔ دوم در اعتدال مساوی گوش کنید . در اینجا ابتدا نت دو و بعد نت ر بمل (که ۱۰۰ سِنت زیرتر از دو است) شنیده می‌شوند و بعد هر دو با هم شنیده می‌شوند.

به لحاظ ملودی، از فاصلهٔ دوم کوچک در فرود (از جمله در فرود کاذب) استفاده می‌شود، چرا که این حس را به شنونده منتقل می‌کند که به سمت نت بن‌مایه در حال حرکت است.

به لحاظ هارمونی، فاصلهٔ دوم کوچک به عنوان یک فاصلهٔ «ناملایم» یا نتی «غریبه با آکورد» است که بخشی از «نقش آکورد» محسوب نمی‌شود. همچنین ممکن است به صورت معکوسِ یک آکورد هفتم بزرگ یا یک آکورد با نت اضافه[الف] ظاهر شود.

 
یک دوم کوچک هارمونیک در پرلود کلاویه خوش‌آهنگ اثر یوهان سباستین باخ.   بشنوید این فاصلهٔ دوم کوچک را می‌توان نوعی «نت زینت» نیز در نظر گرفت که یک نت سی به آکورد «لا مینور هفت» حل می‌شود.

در برخی شرایط، فاصلهٔ دوم کوچک می‌توانند شخصیت زیادی به موسیقی بدهد. برای نمونه فردریک شوپن در اتود اپوس ۲۵ شمارهٔ ۵، قطعه را با یک ملودی می‌آغازد که در آن فواصل دوم کوچک به وفور نواخته می‌شوند و حالتی خنده‌دار و وسواس‌آور ایجاد می‌کنند که در تضاد با قسمت میانی قطعه است. این اتود به همین خاطر نام اتود «نت اشتباه» را به خود گرفته‌است. چنین استفاده‌ای از فاصلهٔ دوم کوچک در موسیقی رمانتیک رایج است.

در دیگر اعتدال‌هاویرایش

در نظام کوک خالص یک دوم کوچک با نسبت ۱۶:۱۵ در گام دو ماژور وجود دارد که بین نت‌های می و فا، و نیز سی و دو وجود دارد. این فاصلهٔ دوم کوچک ناملایم‌ترین فاصله‌ای است که در گام ماژور وجود دارد.[en ۳]   سی و دو را در نظام کوک خالص بشنوید

 
مقایسهٔ ارزش فاصلهٔ دوم کوچک در روش‌های مختلف کوک، بر حسب سِنت.

همصدای افزودهویرایش

 
همصدای افزوده برای نت دو.
 
همصداهای افزوده غالباً در فرود پس از «آکوردهای ثانویه» (دومینانت‌های ثانویه) شنیده می‌شوند، نظیر آنچه خوانندهٔ سوپرانو در این «سکانس» از قطعهٔ ترانه‌های بی‌کلام اثر فلیکس مندلسون اجرا می‌کند.   بشنوید

همصدای افزوده فاصله‌ای است که از افزودن یک نیم‌پرده به یک نت همصدا به دست می‌آید.[en ۴] این فاصله در گام دیاتونیک رخ نمی‌دهد اما در گام کروماتیک وجود دارد و به آن نیم‌پردهٔ کروماتیک گفته می‌شود. این فاصله، معکوس فاصلهٔ هشتم کاسته است و همچنین مکمل فاصلهٔ هشتم افزوده نیز هست چرا که برای فاصلهٔ هشتم یا اکتاو حالت همصدا وجود ندارد.[en ۵]

به لحاظ ملودی، همصدای افزوده معمولاً زمانی رخ می‌دهد که یک آکورد کروماتیک به‌وجود می‌آید، مانند: آکورد فرعی، آکورد هفت کاسته یا آکورد شش افزوده.

به لحاظ هارمونی همصدای افزوده به ندرت استفاده می‌شود. در مثال زیر فرانتز لیست یک نت می بمل (E♭‎) در کنار یک نت می بکار (E♮‎) قرار داده‌است. در این‌جا «می بمل» را به «ر دیز» ترجیح داده‌است تا آن را به عنوان بخشی از («هفت نمایانِ» فا) فرض کنیم و این افزودن به هارمونی بر یک «نت پدال» (می بکار) استوار است.

نیم‌پرده در کوک‌های مختلفویرایش

کوک‌های مختلف نیم‌پرده‌های مختلفی ایجاد می‌کنند.

اعتدال‌های مناسبویرایش

در اعتدال مساوی و دیگر اعتدال‌های مناسب فقط یک نیم‌پرده (با طول ۱۰۰ سنت) وجود دارد.

اعتدال میانگینویرایش

در اعتدال میانگین دو نیم‌پرده (کروماتیک و دیاتونیک) وجود دارد که طول نیم‌پردهٔ دیاتونیک بیشتر از نیم‌پردهٔ کروماتیک است.

کوک فیثاغورثیویرایش

در کوک فیثاغورثی نیز دو نیم‌پرده وجود دارد، اما برخلاف موارد بالا، این نیم‌پردهٔ کروماتیک است که بزرگتر است.

اندازهٔ نیم‌پردهٔ دیاتونیک در کوک فیثاغورثی از نسبت   به دست می‌آید. به این فاصله لیمای فیثاغورثی (به انگلیسی: limma) هم گفته می‌شود و اندازه‌اش حدود ۹۰٫۲ سنت است. (  بشنوید )

اندازهٔ نیم‌پردهٔ کروماتیک در کوک فیثاغورثی از نسبت   به دست می‌آید. به این فاصله آپوتوم فیثاغورثی (به انگلیسی: apotome) هم گفته می‌شود و اندازه‌اش حدود ۱۱۳٫۷ سنت است. (  بشنوید )

تفاوت لیما و آپوتوم فیثاغورثی برابر است با کمای فیثاغورثی و حدود ۲۳٫۴۶ سنت طول دارد.

نظام کوک خالصویرایش

در نظام کوک خالص فاصلهٔ دوم کوچک نسبت ۱۶:۱۵ دارد (حدود ۱۱۱٫۷ سنت) و به آن نیم‌پردهٔ دیاتونیک خالص هم گفته می‌شود. (  بشنوید ). این نیم‌پرده در واقع حاصل تفاوت بین یک فاصلهٔ چهارم درست و یک فاصلهٔ سوم بزرگ است ( ). به جز این، در کوک خالص پنج حدی سه نیم‌پردهٔ دیگر هم تولید می‌شود. برای نمونه، مجموعهٔ چهار نیم‌پردهٔ حاصل در گام مبتنی بر دو از این قرار هستند:

  • نیم‌پردهٔ کروماتیک خالص مثلاً بین نت می بمل و می:  
  • نیم‌پردهٔ کروماتیک بزرگ مثلاً بین نت ر بمل و ر:  
  • نیم‌پردهٔ دیاتونیک خالص مثلاً بین نت دو و ر بمل:  
  • نیم‌پردهٔ دیاتونیک بزرگ مثلاً بین نت لا و سی بمل:  

از میان دوازده نیم‌پردهٔ هر گام، در نظام کوک خالص شش‌تا S3 هستند، سه تا S1، دو تا S2 و تنها یکی S4.

جستارهای وابستهویرایش

یادداشتویرایش

  1. Added-Note Chords

پانویسویرایش

منابع فارسیویرایش

  1. «نیم‌پرده» [موسیقی] هم‌ارزِ «semitone»؛ منبع: گروه واژه‌گزینی. «فارسی». در همان. دفتر اول. فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۶۴-۷۵۳۱-۳۱-۱ (ذیل سرواژهٔ نیم‌پرده)
  2. کمال پورتراب، نگاهی نو، ۲۰.

منابع انگلیسیویرایش

منابعویرایش

منابع فارسیویرایش

  • کمال پورتراب، مصطفی (۱۳۹۴). نگاهی نو به تئوری موسیقی ایرانی کلنل علینقی وزیری. تهران: نشر نای و نی. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۹۰۵-۷۷۲-۶.

منابع انگلیسیویرایش

  • Miller, Michael (2005). The Complete Idiot's Guide to Music Theory (2nd ed ed.). Indianapolis, IN: Alpha. ISBN 1-59257-437-8.
  • Haluska, Jan (2003). The Mathematical Theory of Tone Systems. ISBN 0-8247-4714-3.
  • Baker, Theodore (1885). A manual of harmony for use in music-schools and seminaries and for self-instruction. G. Schirmer.
  • Surmani, Andrew; Karen Farnum Surmani; Morton Manus (2009). Alfred's Essentials of Music Theory: A Complete Self-Study Course for All Musicians. Alfred Music Publishing. ISBN 0-7390-3635-1.
  • Benward, Bruce; Saker, Marilyn (2003). Music: In Theory and Practice. ISBN 978-0-07-294262-0.