کاخ گلستان

مجموعه‌ای تاریخی در تهران، ایران

"کاخ گلستان" یا "قصر گلستان" نامی است اطلاق شده به بخشی در محوطه ای تاریخی از عهد تیموری که بعدها با عنوان "ارگ سلطنتی تهران" بازشناخته شده‌است. این نام برگرفته از تالاری در محوطه کاخ گلستان و متعلق به عهد فتحعلی شاه قاجار بود که در دوره ناصرالدین شاه با عنوان "عمارات مبارکه گلستان" روایی پیدا کرد و در عهد مظفرالدین شاه با نام "قصر گلستان" و به شیوه ای رسمی مورد استفاده قرار گرفت.

کاخ گلستان
میراث جهانی یونسکو
عمارت مبارکه موزه.jpg
عمارت مبارکه موزه
مکانایران، استان تهران، تهران
معیار ثبتتاریخی: ii, iii, iv
شمارهٔ ثبت۱۴۲۲
تاریخ ثبت۲۰۱۳ (طی نشست سی‌وهفتم)
مساحت۴۹۵۰۸/۰۲ مترمربع
منطقه حائل۲۶۲۰۰۰ متر مربع
وبگاه
اطلاعات ثبت ملی
شماره ثبت ملی۴۱۷
تاریخ ثبت ملی۱۱ بهمن ۱۳۳۴خورشیدی

پیشینه مختصرویرایش

 
نمای بیرونی ایوان تخت مرمر در دوره محمد شاه قاجار اثر اوژن فلاندن | ۵۷-۱۲۵۵ ق
 
نمای داخلی ایوان تخت مرمر در دوره محمد شاه قاجار اثر اوژن فلاندن | ۵۷-۱۲۵۵ ق
 
دورنمای میدان توپخانه قدیم ( میدان ارگ ) در دوره محمد شاه قاجار اثر اوژن فلاندن | ۵۷-۱۲۵۵ ق

دیرینگی ارگ سلطنتی تهران را شاید بتوان به ۶ ژوئیه ۱۴۰۴ م برابر با ۲۰ ذی الحجه ۸۰۶ ق و ۱۷ تیر ۷۸۳ ش؛ زمانی که کلاویخو فرستاده هانری سوم پادشاه اسپانیا به دیدار امیر تیمور گورکانی رهسپار شهر سمرقند گردیده بود و در تهران، خانه نماینده حکومت؛ باباشیخ سکنی می‌گزیند نسبت داد.[۱] بعدها در بخشی از سفرنامه پیترو دلاواله (چهارشنبه ۶ ژوئن ۱۶۱۷ م / ۲ جمادی الثانی ۱۰۲۶ ق / ۱۷ خرداد ۹۹۶ ش)، همچنین به نقل از سِر توماس هربرت جهانگرد و تاریخ دان انگلیسی (۱۶۲۸ م / ۱۰۳۷ ق / ۱۰۰۶ ش) از چهارباغ و چنارستانی در داخل حصار شاه طهماسبی و در زمان شاه عباس صفوی در تهران یاد شده‌است.[۲] اما بر اساس ارجاعاتی دقیقتر در متون تاریخی می توان سرآغاز ارگ سلطنتی را در زمان شاه سلیمان صفوی (۱۱۰۹–۱۰۷۸ق / ۱۰۷۶–۱۰۴۶ ش) با ساخت دیوانخانه ای در همان محدوده چنارستان شاه عباسی جستجو کرد.[۳] دیوانخانه ای که بعدها شاه سلطان حسین صفوی در آخرین سال سلطنت خود (۱۱۳۳ ق / ۱۱۰۰ ش) سفیر دولت عثمانی احمد دری افندی را به حضور پذیرفت.[۴] هر چند که امروزه دیگر از آن بنیان‌ها اثری در میان نیست و داشته‌های موجود کاخ گلستان از لحاظ دیرینگی محدود به بخشی از آثار و ابنیه دوران زندیه بوده (ساخت دیوانخانه ای مابین سالهای ۳–۱۱۷۲ ق / ۱۱۳۸–۱۱۳۷ ش) و فراتر از آن نمی رود.[۵]

اهمیت واقعی ارگ در دوران آقا محمدخان قاجار رنگ جدی تری بخود گرفت. وی در اواخر دوران زندیه و پس از مرگ کریمخان (۱۱۹۳ ق / ۱۱۵۸ ش) از بحران داخلی ایران استفاده نموده، و بعد از غلبه بر لطفعلی خان زند در شعبان ۱۲۰۹ ق (۱۱۷۳ ش) به تهران برگشته و به نام پادشاه ایران تاجگذاری می کند.[۶]

این حرکت آقا محمد خان به اهمیت ارگ سلطنتی بیش از پیش افزوده و در عهد فتحعلیشاه قاجار هم به خاطر تاجگذاری وی در این شهر(۲۴ ربیع الاول ۱۲۱۲ ق / ۱۷۹۷ م در آستانه قرن ۱۹ و همزمان با ناپلئون بناپارت / ۲۶ شهریور ۱۱۷۶ ش) و هم بواسطه خیالات شکوهمند این پادشاه کاخ گلستان توسعه بیشتر و آراستگی بهتری را تجربه کرد.[۷]

در عهد ناصرالدین شاه قاجار (تاجگذاری جمعه ۲۱ ذی القعده ۱۲۶۴ ق / ۲۷ مهر ۱۲۲۷ ش) کاخ گلستان بواسطه مدت حکومت وی (قریب به ۵۰ سال) و دیدار او به عنوان اولین پادشاه ایران از اروپا در سه سفر خود به سالهای ۱۲۹۰، ۱۲۹۵ و ۱۳۰۶ ق (۱۲۵۲ و ۱۲۵۷ و ۱۲۶۷ ش) دستخوش تغییرات اساسی و متأثر از اروپا گردید.[۸]

اگر چه در دوران سه پادشاه آخر سلسله قاجاریه (مظفرالدین شاه، محمد علی شاه و احمد شاه قاجار) تا انقراض این سلسله (۱۳ ربیع الثانی ۱۳۴۴ ق / ۹ آبان ماه ۱۳۰۴ ش) ارگ سلطنتی از لحاظ معماری تغییرات خاصی را به خود ندید ولی تاریخ آن با وقایع سیاسی فوقالعاده مؤثری مانند انقلاب مشروطه و تبعات ناشی از آن توأم و عجین گردید که بخشی جدائی ناپذیر از حافظه تاریخی ملت ایران را تشکیل میدهد.[۹]

ارگ سلطنتی در سالهای بعد از انقراض سلسله قاجار و به روی کار آمدن سلسله پهلوی شاهد تاجگذاری پهلوی اول (۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ش / ۲۵ آوریل ۱۹۲۶ م) و پهلوی دوم (۴ آبان ۱۳۴۶ش / ۲۶ اکتبر ۱۹۶۷ م) و همچنین بعضی از تغییرات و تصرفات در بافت خود بوده‌است. این مجموعه با در نظر گرفتن چنین پیشینه ای یکی از منحصر بفردترین مجموعه‌های تاریخی ایران میباشد، ثبت ملی کاخ گلستان - به شماره ۴۱۷ در ۱۱ بهمن ماه ۱۳۳۴ش(۱ فوریه ۱۹۵۶ م) - نه تنها بیانگر اهمیت آن بعنوان بخش مهمی از تاریخ هنر این مرز و بوم است بلکه تأکیدی دارد بر رخدادهای مؤثر در آن یا به نوعی مرتبط، که آن را به مجموعه ای بی بدیل و سندی زنده از دوره ای مهم در تاریخ ایران تبدیل کرده‌است. ثبت کاخ گلستان در فهرست میراث بشری از جانب یونسکو (یکشنبه ۲ تیرماه ۱۳۹۲ش / ۲۳ ژوئن ۲۰۱۳ م) نیز صحه ای بر اهمیت تاریخ و فرهنگ و هنر این مجموعه است.[۱۰]

نگاهی به محوطه تاریخی کاخ گلستانویرایش

کاخ­ گلستان نیز مانند تمامی خانه­ های سنتی ایران بعد از مدتی که از بنیان آن گذشت بر پایه دو بخش بیرونی و اندرونی شکل گرفته و برای ورود به آن­ها سردرها و کانال های ارتباطی تعبیه گردیده بود که دسترسی به آن بخش­ ها را ممکن می­ ساخت. بخش اندرونی (تا حدودی در مکان فعلی وزارت دارائی ) در جبهه شمالی، در زمان توسعه آن مشتمل بر حیاطی بزرگ با عمارت خوابگاه شاهی در میانه آن و منازل کوچک و بزرگ در اطراف آن بود . بخش بیرونی کاخ گلستان خود نیز شامل دو قسمت بود ( که توسط بنایی کم عرض و از شمال به جنوب این تقسیم شکل گرفته بود) :

  • دارالحکومه یا دیوانخانه که باغی مستطیل شکل بود ( شامل ایوان تخت مرمر و عرصه روبرو  و احتمالا پشت آن)
  • و دیگری باغ مربع شکل که همان باغ گلستان است.

فصل مشترک و کانال ارتباطی عرصه­ های بیرونی و اندرونی منزلگاه سلطنتی، بنائی با حیاط مرکزی به نام خلوتخانه کریمخانی بود که نقش هشتی را بین این فضاها ایفا می­ کرده است و مخاطب را از طریق دالان­ هائی به اندرون و دو فضای بیرونی دارالحکومه و باغ گلستان هدایت می ­نمود. باغ گلستان در حقیقت بیرونی محل سکونت شاه و فضاهای اندرون محسوب می­ گردید و عملکرد آن با حیاط تخت مرمر یا دارالحکومه مغایر بود . دارالحکومه یا ایوان تخت مرمر نیز مقر به تخت نشستن شاه و برگزاری مراسم عام و محل حکومت بود. حال آن­که فضای باغ گلستان بیرونی اندرون شاهی بوده و به ملاقات­ های خصوصی­ تر وی پاسخ می­ گفت و گاه اهل اندرون را نیز به خود راه می­ داد. سلام­ های نوروزی و اعیاد مذهبی یکبار با شرکت خواص و شاهزادگان در این باغ و سپس مراسم عام آن در دیوانخانه تخت مرمر برگزار می­ گردید.

محدوده مورد بحث ما که امروزه به عنوان کاخ­ گلستان بازشناخته می­ شود از عهد تیموری تا دوران معاصر دستخوش تغییراتی گردیده که آشنائی با این تغییرات به درک بهتر جایگاه تاریخی این مجموعه خواهد انجامید

پیشینه جامعویرایش

  • دوره­ ی تیموری

با توجه به معنای ارگ [قلعه ­ای کوچک در میان قلعه ­ای بزرگ­تر][۱۱]، پیشینه­ ی ارگ سلطنتی طهران (کاخ گلستان) را باید در دوره­ ی صفویه و پس از ساخت برج و باروی طهران در سال ۹۶۱ ق یعنی در زمان سلطنت شاه طهماسب صفوی پیگیری نماییم. اما  کلاویخو[۱۲]، فرستاده ­ی پادشاه اسپانیا به دربارِ امیر تیمورگورکانی، هنگام سفر به سمرقند، در ۶ ژوئیه سال ۱۴۰۴ م(۸۰۷ ق) به طهران رسیده و چند روزی در آن­جا اقامت می­ گزیند.[۱۳] منزل بابا شیخ (از بزرگان شهر طهران) و مهمانسرا، دو بنایی است که او از آن­ها نام برده و عده ­ای اعتقاد دارند[۱۴]که در محوطه­ ی ارگ سلطنتی قرار داشته و بعدها با تغییراتی به بناهای جدیدی تبدیل گشته ­اند. 

  • دوره ­ی صفوی
 
حصار شاه طهماسبی شهر تهران به همراه برج و باروی آن برگرفته از کتاب سفرنامه جیمز موریه

شاه ­طهماسب اول صفوی، با احداث حصاری به دور تهران در سال ۹۶۱ ق، زمینه لازم برای شکل­ گیری ارگ سلطنتی را فراهم می­ آورد[۱۵]و «شاه ­عباس اول، با وجود آن­که خاطره ­ی خوشی از تهران نداشت»[۱۶]، اما «چهارباغی در آن­جا احداث می­ نماید و دستور می­ دهد تا چنارهای بسیاری در آن غرس نمایند»[۱۷]. «حدود چهارباغِ شاه­ عباس صفوی این­گونه بوده است: سمت مشرق: تمام طول خیابان ناصرخسرو، سمت مغرب: به موازات خیابان ناصرخسرو و به همان اندازه تا محلی که خیابان خیام با خیابان پانزده خرداد[بوذرجمهری] تلاقی می­ کند و چهارراه گلوبندک را تشکیل می­دهد، سمت شمال: از ابتدای خیابان ناصرخسرو تا خیابان خیام، سمت جنوب: از انتهای خیابان ناصرخسرو تا چهارراه گلوبندک».[۱۸] این مطلب گویای آن است که چهارباغِ شاه ­عباس صفوی علاوه بر بناهای مهم دوره ­ی تیموری، ارگ سلطنتی دوره­ ی قاجار را نیز در بر می­ گرفت؛ اما برای شکل­ گیری ارگ و ایجاد آن، می­ بایست تا حصاری بَرگِردِ این چهارباغ ایجاد گردد، که توماس هربرت[۱۹] [از نجیب‌زادگان و درباریان انگلیسی] در سال ۱۰۳۷ق، این­گونه از آن یاد می­ کند: «پیوسته به زمین­های شهری، باغی سلطنتی که با دیوار بلند گلین احاطه شده بود، نیز وجود داشته است»[۲۰]؛ اما در زمان شاه ­عباس صفوی ، عمارات سلطنتی در این شهر ساخته نمی­ شود [۲۱]که یکی از دلایل آن عدم استقرار او در تهران و دیگری وجود دو بنای مهم دوره­ ی تیموری در شهر است که می­ توانست توسط بیگلربیگی(حاکم ولایت)، که او برای تهران تعیین کرده بود، مورد استفاده قرارگرفته باشد»[۲۲].

باید توجه داشت که بعد از شکل­ گیری چهارباغ، می ­بایست برای ارتباط آن با شهر، معبری ساخته می­ شد. در آن زمان بهترین نقطه، برای ورود به شهر، جنوب حصارِ چهارباغ بود و در امتداد بازاری که در زمان شاه ­طهماسب اول ایجاد شده بود. با توجه به  نقشه­ های بِرِه ­زین[۲۳][۱۲۵۸ق] و کرشیش[۲۴][۱۲۷۵ق] این معبر، همان دروازه­ای است که با پلی، در راستای بازار[محدوده­ ی فعلی سبزه­ میدان]، ارگ سلطنتی را به شهر مرتبط می ­نموده و در دوره ­ی ناصری با نام­های دروازه­ ی تخته ­پل[قدیم] و دروازه­ ی سبزه میدان شناخته می­ شده است. دلیل این ادعا، وجود عکسی[۲۵] متعلّق به دوره ناصری است که این دروازه را دروازه­ ی ارگ می ­نامد. لازم به ذکر است که به دلیل عدم وجود خندق در این دوره، از پلی استفاده نمی­ شود و این نام[تخته پل] می­ بایست، بعد از ایجاد خندق در اطراف ارگ سلطنتی، استفاده شده باشد.

لرد کرزن[۲۶][از سیاستمداران و رجال معروف بریتانیا و ایران‌شناس]، تنها کسی است که از ساختِ قصری توسط شاه­ سلیمان صفوی در تهران خبر می­ دهد[۲۷]. «احتمال می رود این بنا در قسمت غربی عمارت بادگیر[تالار الماس]، واقع در ضلع جنوبی باغ گلستان، قرار داشته باشد»[۲۸]. 

  • دوره ­ی افغان­ ها

هر چند به گفته ­ی اعتمادالسلطنه: «بعد از اشغال تهران توسط اشرف افغان، در داخل حصارِ چهارباغِ شاه عباس صفوی، ارگی احداث شده و دروازه­ ای نیز در شمال آن، رو به صحرا، برای گریز از خطرات احتمالی دشمنان تعبیه می ­شود»[۲۹] ولی صرفاً مستحکم ­تر نمودن حصار چهارباغِ شاه ­عباس و تعبیه­ ی معبری برای فرار[نه دروازه] از جانب افغان­ ها مد نظر بوده که همین موضوع مورّخان را در مورد ساخت ارگی جدید، در داخل حصارشاه­ طهماسبی، به اشتباه انداخته است. افغان­ ها بعد از گذشت پنج سال، به سبب حمله­ ی سپاهیان نادرشاه، از تهران فرار می­ کنند، ولی در حین فرار، خرابی ­های بسیاری به ارگ و حصار آن وارد می ­سازند.

  • دوره ­ی زندیه

«کریم­خان زند بعد از پیروزی بر محمدحسن­ خان قاجار، در دیوانخانه­ ی قدیم تهران، مراسم جلوس را انجام می­ دهد و پس از نصب بازوبندها و سایر جواهرات نادری بر پیکر خود که در تصرف محمدحسن­ خان بود، بارِ عام می ­دهد»[۳۰]. «موقعیت تهران و همچنین موفقیتی که کریم­خان در این شهر کسب کرده بود، وی را مجاب می­ سازد تا تهران را به پایتختی بر­گزیند و دربار خود را به این شهر منتقل نماید. لیکن بعد از مدتی از این تصمیم، صرفِ نظر کرده و در سال ۱۱۷۶ق به شیراز مراجعه می ­نماید»[۳۱]. کریم­خان به دلیل هوای گرم تهران در تابستان، به شمیران رفته، دستور می­ دهد تا بناهایی در ارگ سلطنتی ساخته شوند. «این بناها در بین سال­های ۷۳-۱۱۷۲ق احداث می­ گردند»[۳۲]. در زمان اقامت کریم­خان در تهران، بناهایی همچون «عمارت سلطنتی، دیوانخانه­ ی بزرگ، باغ جنب دیوانخانه و یک دست حرمخانه»[۳۳] ایجاد می­ گردند.

کریم­خان با قصدِ انتخابِ تهران به پایتختی، دیوانخانه­ ای بزرگ، برای انجام امورِ دیوانی، احداث می­ نماید، که بعدها به دیوانخانه­ ی دارالاماره[تختِ مرمر]، معروف می­ گردد. در همین دیوانخانه، بنایی دورو بنا می کند که بعدها در دوره ­ی قاجار با تغییراتی، ایوان تخت مرمر نام می­ گیرد.[۳۴] کریم­خان در کنار دیوانخانه و در سمت شرق آن، محلی برای اهل حرم و استراحت خویش احداث می­ نماید؛ که امروز به خلوت کریم­خانی معروف شده است. حرمخانه[خلوت کریم­خانی] با معبرهایی به دیوانخانه و باغِ جنبِ آن متّصل می­ گردید. در سمت شرق دیوانخانه باغی ساخته می­ شود که به دلیل قرار گرفتن در کنار حرمخانه یا خلوت کریم­خانی، بخش خصوصی ارگ را تشکیل می ­دهد. بعد از ساخت دیوانخانه، راه ورود به ارگ سلطنتی نیز تغییر یافته و ورود و خروج افراد از سمت دیوانخانه[سردرِ شمالی میدان ارگ] صورت می­ گیرد. دلیل این مدعا، «ایجاد میدانی در روبروی آن است»[۳۵] که به عنوان جلوخان یا پیشخان ارگ سلطنتی محسوب می ­شد و بعدها به میدان ارگ مشهور گردید. البته از شکل و شمایل سردرِ شمالی میدان در دوره زندیه، اطلاعی در دست نیست. از دیگر کارهای کریم­خان، «برپایی مجدد حصار ارگ و حفر خندقی عمیق در اطراف آن است که توسط استاد غلامرضا تبریزی از معماران معروف آن زمان انجام می ­پذیرد»[۳۶]. پس از حفر خندق، ارگ سلطنتی به وسیله­ ی پل به شهر متصل می­ گردید.«ضمناً گذرگاه شمالی ارگ که افغان­ها برای فرار از دست دشمنان ایجاد کرده بودند، نیز مسدود شده و راه ارتباطی ارگ سلطنتی با شهر، فقط منحصر به میدان ارگ می­ شود»[۳۷].

بناهای موجود در کاخویرایش

بناهایی که قبلاً در کاخ گلستان بوده‌استویرایش

رویدادهای تاریخی که در این کاخ رخ داده‌اندویرایش

نگارخانهویرایش

سراسرنماهاویرایش

سراسرنمای از ساختمان شمس‌العماره
سراسرنمایی از تالار اصلی عمارت بادگیر در کاخ گلستان
سراسرنمای خلوت کریمخانی
سراسرنمای ۳۶۰ درجه از محوطه کاخ گلستان

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. کلاویخو، گونسالس روی، ۱۳۷۴، سفرنامه کلاویخو، ترجمه مسعود رجب نیا، علمی و فرهنگی، تهران، صص ۱۷۶–۱۷۵.
  2. خاکسار، عباس، ۱۴۰۰، ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان، فرهنگ صبا، تهران، ص ۵۹.
  3. کرزن، جرج، ۱۳۷۳، ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، علمی و فرهنگی، تهران، ص ۴۰۱/۱.
  4. ریاحی، محمدامین، ۱۳۶۸، سفارتنامه‌های ایران، توس، تهران، ص ۵۲.
  5. غفاری کاشانی، ابوالحسن، ۱۳۶۹، گلشن مراد، به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد، زرین، تهران، ص ۱۳۶.
  6. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرآت البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و میر هاشم محدث، دانشگاه تهران، تهران، ص ۸۵۰/۱.
  7. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرآت البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و میر هاشم محدث، دانشگاه تهران، تهران، ص ۸۵۲/۱.
  8. خاکسار، عباس، ۱۴۰۰، ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان، فرهنگ صبا، تهران، صص ۲۶۳–۱۱۴.
  9. خاکسار، عباس، ۱۴۰۰، ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان، فرهنگ صبا، تهران، صص ۲۷۲–۲۶۴.
  10. خاکسار، عباس، ۱۴۰۰، ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان، فرهنگ صبا، تهران، صص ۲۹۴–۲۷۲.
  11. دهخدا،علی اکبر. لغت نامه. ۱۳۷۷، ج۲ ص ۱۸۹۱.
  12. «CLAVIJO, RUY GONZÁLEZ DE». Encyclopaedia Iranica Online. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۳.
  13. کلاویخو، گونسالس روی، ۱۳۷۴، سفرنامه کلاویخو. ۱۷۶-۱۷۵.
  14. مصطفوی، محمد تقی . ۱۳۵۵، سخنرانی در رادیو ایران [نوربخش، مسعود. ۱۳۸۱، تهران به روایت تاریخ ج۱ ص ۸۲] ؛ عدل، شهریار. ۱۳۷۵، باغ مسکونی یا تهران در گذشته های دور از پیدایش تا عهد صفوی، تهران پایتخت دویست ساله؛ صص ۲۲-۲۱.
  15. مجدی، محمد.. ۱۳۶۲، زینت المجالس ص ۷۶۸.
  16. دلاواله، پیترو. ۱۳۷۰. سفرنامه دلاواله ،ص ۲۸۷ ؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۳۶۷. مرآت البلدان ، ج ۱ص ۸۲۸.
  17. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۳۶۷، مرآت البلدان. ج۱ ص ۸۴۱ ؛  ذکاء، یحیی. ،۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳.
  18. مصطفوی، محمد تقی. ۱۳۵۵، سخنرانی در رادیو ایران ؛  نوربخش، مسعود. ۱۳۸۱، تهران به روایت تاریخ ج ۱ص ۷۵.
  19. "Herbert, Sir Thomas (1606–1682)". Oxford Dictionary of National Biography. Oxford University Press. 2018-02-06.
  20. Herbert, Th, Travels in Persia, Dynasty and the Afghan Occupation of Persia,1928, 194–195.
  21. دلاواله، پیترو. ۱۳۷۰. سفرنامه دلاواله ،ص ۲۸۸ ؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۳۶۷. مرآت البلدان ، ج ۱ص ۸۲۸.
  22. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۲۹۴ق، مرآت البلدان چاپ سنگی ج ۱ ص ۵۱۱.
  23. «BEREZIN, IL'YA NIKOLAEVICH». Encyclopaedia Iranica Online. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۳.
  24. "August Karl Krziž". Wikipedia (به صرب و کرواتی). 2020-02-23.
  25. مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان ، آلبوم ۱۹۳ عکس ۹
  26. "George Curzon, 1st Marquess Curzon of Kedleston". Wikipedia (به انگلیسی). 2022-08-04.
  27. کرزن،جرج. ۱۳۷۳، ایران و قضیه ایران ج۱ ص ۴۰۱.
  28. مصطفوی، محمد تقی . ۱۳۵۵، سخنرانی در رادیو ایران ؛  نوربخش، مسعود. ۱۳۸۱، تهران به روایت تاریخ ج ۱ ص ۸۲.
  29. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۲۹۴ ق، مرآت البلدان چاپ سنگی ج ۱ ص ۵۱۱ ؛ همو، ۱۳۶۷، مرآت البلدان ج ۱ ص ۸۲۸.
  30. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۷ ؛ گلشن، صدیقه. ۵-۱۳۷۴، گلستان باغ گلستان ارگ تاریخی تهران مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران ارگ بم. کرمان ج۲ ص ۷۲۷.
  31. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۱۱-۸ هدایت، رضا قلی خان ۱۲۷۰ ق روضه الصفا چاپ سنگی ، ج ۹ صص ۳۱-۳۰ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان ۱۳۶۷ مرآت البلدان ج ۱ ص ۸۴۵.
  32. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۱۰-۷.
  33. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص۸ هدایت، رضا قلی خان ۱۲۷۰ ق روضه الصفا چاپ سنگی ، ج ۹ ص ۲۸ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان ۱۳۶۷ مرآت البلدان ج ۱ ص ۸۴۴.
  34. غفاری کاشانی، ابوالحسن ۱۳۶۹ گلشن مراد. ص ۱۳۶.
  35. غفاری کاشانی، ابوالحسن ۱۳۶۹ گلشن مراد. ص ۱۳۶.
  36. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۸ و ۱۸ نوربخش، مسعود .۱۳۸۱. تهران به روایت تاریخ. ج ۱ ص۱۵۸.
  37. مصطفوی، محمد تقی. ۱۳۵۵، سخنرانی در رادیو ایران ؛  نوربخش، مسعود. ۱۳۸۱، تهران به روایت تاریخ ج ۱ص ۱۶۴.
  38. هدایت، مهدیقلی (۱۳۶۳ ش). خاطرات و خطرات. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  • بناها و آواها، نشریه تخصصی موسیقی و معماری، شماره ۲ تابستان ۱۳۸۲

پیوند به بیرونویرایش