آمار کشتگان انقلاب ۵۷ ایران

کشته‌شدگان انقلاب ۵۷ افرادی هستند که در جریان انقلاب ۱۳۵۷ ایران یا اتفاقات پس از آن، جان خود را از دست داده‌اند. بنا به آمار رسمی ارائه شده توسط رهبر حکومت اسلامیسید روح‌الله خمینی. درحالی که برآوردها توسط تاریخ نویسان غربی و ایرانی از جمله اصلاح طلب اسلامی (عماد الدین باقی) نشان می‌دهد که تلفات دوران پهلوی ۳۱۶۴ نفر از ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۷ بوده‌است.[۱][۲][۳][۴][۵][۶] بر اساس آمار عمادالدین باقی و تحقیقاتش در بنیاد شهید، روز ۱۷ شهریور ۶۴ نفر در درگیری‌های میدان ژاله کشته شدند. در بین تظاهر کنندگان نیروهای چریکی مسلح به سمت ارتش تیراندازی می‌کردند. در حالی که اخبار رسانه‌های غربی و از جمله میشل فوکو در گزارشهای مختلفش و در آن فضای شایعات کشته‌های میدان ژاله (جمعه سیاه) را ۲۰۰۰, ۳۰۰۰, و ۴۰۰۰ تخمین زدند، همچنین علی محمد بشارتی در کتاب خود به آمار نزدیک به دوهزار نفر کشته در میدان ژاله اشاره می‌کند.[۷]

در مورد طبقه اجتماعی کشته‌‌شدگان نیز دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. به صورت عمومی حاشیه‌نشینان و تهی‌دستان را از طبقه‌های فعال در انقلاب و کشته‌شدگان ذکر می‌کنند. آصف بیات جامعه‌شناس در حوزه کارگران و انقلاب در ایران، در مقابل با مطالعه گزارش‌های روزنامه‌های عمده کشور، ترکیب شرکت‌کنندگان در تظاهرات روزانه، اعتصاب‌ها و ناآرامی‌ها مشخص می‌کند و نشان می‌دهد که به‌سختی اثری از حاشیه‌نشینان در این اعتراض‌ها دیده می‌شود. بیات با رجوع به آمارها و پژوهش‌های مربوط به کشته‌شدگان درگیری‌های خیابانی سال‌های ۵۶ و ۵۷ ذکر می‌کند که فقط یک درصد این کشته‌شدگان از میان آلونک‌نشینان هستند و بالاترین آمار کشته متعلق به دانشجویان، صنعتگران و مغازه‌داران است. او بر این نظر است که تهی‌دستان و حاشیه‌نشینان از فرایند مبارزات انقلابی دور بوده‌اند.[۸][۹]

کشته‌شدگان توسط نظام شاهنشاهیویرایش

سید روح‌الله خمینی رهبر انقلاب عنوان داشت که «۶۰٬۰۰۰ مرد، زن و کودک توسط رژیم شاه به شهادت رسیده‌اند.»[۱۰] از این عدد در قانون اساسی جمهوری اسلامی نیز یاد شده‌است.[۱۱]

با این حال، با استناد به تحقیقات اخیر عمادالدین باقی در بنیاد شهید، در بین سال‌های ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۷ خورشیدی، ۳۱۶۴ نفر از مخالفان شاه در جریان اعتراضات جان خود را از دست دادند.[۱۲][۱۳] در بنیاد شهید که پس از انقلاب اسلامی و برای حمایت از خانواده‌های کشته‌شدگان تأسیس شد، تنها نام ۷۴۴ نفر از کسانی در تهران، جایی که اکثریت کشته‌شدگان جان خود را از دست داده‌اند، ثبت شده‌است. همچنین در بهشت زهرای تهران تنها ۷۶۸ قبر وجود دارد که متعلق به کشته‌شدگان انقلاب هستند.[۱۴]

جزئیاتویرایش

بنا به مجموعه ای که توسط لاله‌های انقلاب، کتابی که توسط یک نهاد دینی پس از انقلاب نوشته شده‌است، گرد آورده شده‌است، عمده کشته‌شدگان در روزهای زیر جان خود را از دست داده‌اند:

  • ۳۵ نفر در هشت‌ماهه اول سال ۱۹۷۸
  • ۳۳ نفر در شهریور ۱۳۵۷
  • ۱۸ نفر در مهر ۱۳۵۷

پس از اعلام حکومت نظامی در مهر ۵۷:

  • ۴۵ نفر در آبان ۱۳۵۷
  • ۸۵ نفر در آذر ۱۳۵۷
  • ۱۳۷ نفر در دی ۱۳۵۷
  • ۱۷۹ نفر در بهمن ۱۳۵۷[۱۵]

توضیحاتویرایش

یکی از دلایلی که برای کم بودن تعداد کشته‌شدگان وجود دارد، بی میلی شاه به استفاده از خشونت برای سرکوب مخالفان بود. شاه بارها به سفیران خارجی گفته بود که مایل نیست مردمش را بکشد تا تاج و تختش را حفظ کند.چارلز کارزمن نویسنده کتاب انقلاب غیرقابل تصور که کتابی دربارهٔ انقلاب ۵۷ است، در این رابطه می‌نویسد:

«در سال ۵۷، یکی از اعضای ارتش پیشنهاد داد که قم بمباران شود. یکی از اعضای نیروهای هم پیشنهاد کرد که چندصدهزار نفر از معترضان کشته شوند تا تظاهرات ساکت گردد. یکی از اعضای ساواک هم یک مأمور CIA که به مأموری خونریز بودن شهرت داشت را به ایران دعوت کرده بود که اگر شاه اجازه می‌داد می‌توانست در عرض یک هفته اعتراضات را به پایان برساند. رهبر یکی از کشورهای همسایه هم به شاه پیشنهاد داده بود که ۷۰۰ نفر از ملاها را اعدام کند… شاه با هیچ‌کدام از این طرح‌ها موافقت نکرد.»[۱۶]

کشته‌شدگان توسط اسلام‌گرایانویرایش

پس از سقوط شاه در ۲۲ بهمن ۵۷، رهبران انقلاب اسلامی شروع به اعدام اعضای رژیم سابق از جمله ژنرال‌های ارتش کردند. رژیم اسلامی برای این مسئله در تمام استان‌ها «کمیته‌هایی» را ایجاد کرد. مهدوی کنی رئیس کل کمیته‌های انقلاب اسلامی بود.[۱۷]

از میان افراد غیرنظامی حکومت شاه، تنها در چند ماه اول انقلاب بیشتر از ۲۰۰ نفر با اتهام تلاش برای کودتا کشته شدند.[۱۸] در بهمن ۵۷، دادگاه انقلابی تهران چهار نفر از ژنرال‌های شاه را به اعدام محکوم کرد که این نخستین تلفات بود. این چهار ژنرال منوچهر خسروداد، نعمت‌الله نصیری، رضا ناجی و مهدی رحیمی بودند که هر چهار نفرشان با جوخه آتش بر روی پشت بام محل اقامت خمینی کشته شدند.[۱۹]

در فروردین ۵۸، امیرعباس هویدا نخست‌وزیر شاه اعدام شد. دو روز بعد، ده نفر از ژنرال‌های ارشد ارتش شاهنشاهی در تهران اعدام شدند. امیرحسین ربیعی فرمانده نیرو هوایی یکی از کشته‌شدگان بود.[۲۰] دو روز پس از آن، وزیر امور خارجه پیشین، عباسعلی خلعتبری و ۱۰ نفر دیگر از مقامات سیاسی اعدام شدند.[۲۱] حدود یک ماه بعد، ۲۱ نفر از سیاستمداران سابق، از جمله سه سیاست مدار بلندپایه یعنی جواد سعید سخنگوی مجلس، غلامرضا کیانپور وزیر اطلاعات و محمدرضا آملی تهرانی وزیر آموزش، توسط اسلام گرایان کشته شدند.[۲۲] روز پس از آن، هشت نفر دیگر، از جمله حبیب اِلقانیان و وزیر اطلاعات سابق، عبدالحسن سعادتمند اعدام گردیدند که تعداد مقامات برجسته رژیم پهلوی که از بهمن ۵۷ کشته شده بودند را به ۱۱۹ نفر رساند.[۲۳]

حکومت اسلامی مدعی است که دلیل تعداد بالای کشته‌شدگان در دادگاه‌های اسلامی، نفوذ مجاهدین خلق در این دادگاه‌ها بوده‌است. احسان نراقی هم گفته‌است که اگر به خاطر مجاهدین خلق نبود، تعداد اعدام شدگان تا این اندازه زیاد نمی‌شد.[۲۴]

در تیر ۵۸، پنج نفر دیگر در خوزستان اعدام شدند که تعداد اعدام شدگان توسط اسلامگراها را به ۳۶۳ نفر رساند.[۲۵][۲۶] تا پایان سال تعداد اعدام شدگان حداقل به ۵۸۲ نفر رسیده بود.[۲۷] بسیاری از این انتقاد کرده‌اند که دادگاه‌های اسلامی بسیار کوتاه انجام می‌شده‌است و به متهمان اجازه دفاع از خودشان را نمی‌داده‌است.[۲۸] از آنجایی که دادگاه‌ها بر اساس شرع اسلام برگزار می‌شده‌اند، هیئت ژوری تشکیل نمی‌شده‌ و حاکم شرع شخصاً حکم را صادر می‌کرده‌است.

کسانی که از ایران خارج شدند هم در امان نبودند. اسلام گرایان شاپور بختیار را در پاریس ترور کردند. او یکی از ۶۳ ایرانی خارج از ایران بود که پس از انقلاب ترور شد.[۲۹]

پس از استیضاح ابوالحسن بنی‌صدر، تعداد کشته‌شدگان تا حد بسیار زیادی افزایش پیدا کرد که بسیاری از آنان از نیروهای چپ بوده‌اند.[۳۰] شائول بخاش در این باره می‌گوید:

"تعداد کسانی که جانشان را از دست دادند احتمالا هیچوقت مشخص نخواهد شد. عفو بین الملل تعداد کسانی که در دوازده ماه اول پس از استیضاح بنی صدر کشته شدند را ۲٬۹۴۶ می‌داند. مجاهدین خلق لیستی از کسانی که بین سال‌های ۱۹۸۱ تا ۱۹۸۳ کشته شدند را جمع آوری کرده‌است که ۷٬۷۴۶ نفر بوده‌اند."[۳۱]

به گفته یرواند آبراهامیان، بین سال‌های ۱۹۸۱ تا ۱۹۸۵، بیشتر از ۸٬۰۰۰ نفر توسط اسلام گرایان اعدام شده‌اند.[۳۲]

منابعویرایش

  1. Source: Letter from Amnesty International to the Shaul Bakhash, 6 July 1982. Quoted in The Reign of the Ayatollahs by Shaul Bakhash, p.111
  2. Abrahamian, Tortured Confessions (1999), p.135-6, 167, 169
  3. Abrahamian, Ervand, History of Modern Iran, Columbia University Press, 2008, p.181
  4. "Massacre 1988 (Pdf)" (PDF). Retrieved 26 September 2013.
  5. "Memories of a slaughter in Iran". Iranfocus.com. 5 سپتامبر 2004. Archived from the original on 30 May 2015. Retrieved 26 September 2013.
  6. "Khomeini fatwa 'led to killing of 30,000 in Iran'". London: Telegraph.co.uk. Archived from the original on 29 March 2008. Retrieved 26 September 2013.
  7. «۱۷ شهریور، روایت خون و آتش». ایرنا. ۲۰۱۹-۰۹-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۰۵.
  8. «پيدايش سويه‌ای از مقاومت به‌واسطه نقد درون‌ماندگار جنبش تهی‌دستان». میدان. ۱۳۹۷-۰۶-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۶.
  9. «حاشیه علیه مرکز». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۰۶.
  10. «A QUESTION OF NUMBERS». Emad Baghi. ۲۰۰۳-۰۸-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۰.
  11. «Iran Chamber Society: The Constitution of Islamic Republic of Iran». www.iranchamber.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۰.
  12. A Question of Numbers Web: IranianVoice.org 8 August 2003 Rouzegar-Now Cyrus Kadivar The statistical breakdown of victims covering the period from 1963 to 1979 adds up to a figure of 3,164. Of this figure 2,781 were killed in nation wide disturbances in 1978/79 following clashes between demonstrators and the Shah's army and security forces. Baghi has no reason to doubt these figures and believes that it is probably the most comprehensive number available with the possible exception of a few names that were not traced.
  13. E. Baqi, `Figures for the Dead in the Revolution`, Emruz, 30 July 2003
  14. Kurzman, Charles, The Unthinkable Revolution in Iran, (Harvard University Press, 2004), p.71
  15. Kurzman, Unthinkable Revolution, (2004), p.109. sources: "On martyrs of the revolution see Laleh'he-ye Enqelab; this volume, published by a religious institution, features photographs of `martyrs of the revolution,` including name, age, date and place of death, and sometimes occupation; the method of selection is not described. I am indebted to Prof. James A. Bill for directing me to Laleh'ha-ye Enqelab, which he too has used as sampling of revolutionary fatalities (Bill, James, The Eagle and the Lion, p.487
  16. Kurzman, Unthinkable Revolution, (2004), p.108
  17. "Law And Human Rights in the Islamic Republic of Iran" (PDF). Amnesty International. 13 مارس 1980. Archived from the original (Report) on 6 March 2016. Retrieved 3 August 2013.
  18. Moin, Khomeini, 2000, p. 208.
  19. "Iran after the victory of 1979's Revolution". Iran Chamber Society. Retrieved 26 July 2013.
  20. "Firing squads kill 10 in Iran". The Dispatch. Tehran. AP. 9 April 1979. Retrieved 30 July 2013.
  21. "Iran court testimony". The Montreal Gazette. Tehran. UPI. 12 April 1979. Retrieved 25 July 2013.
  22. "21 Shah officials executed in Iran". Toledo Blade. 8 May 1979. Retrieved 4 November 2012.
  23. "8 more menput to death in Iran;toll climbs to 119". Toledo Blade. 9 May 1979. Retrieved 4 November 2012.
  24. سازمان مجاهدین خلق: پیدایی تا فرجام (۱۳۴۴–۱۳۸۴) [Mujahedin-e Khalq Organization: Origin to Fate (1345-1384)]. Vol. 2. مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. pp. 399–401.
  25. "5 Iranians executed in oil-rich province". Toledo Blade. Tehran. AP. 23 July 1979. Retrieved 4 November 2012.
  26. "5 Iranians executed in oil-rich province". Toledo Blade. Tehran. AP. 23 July 1979. Retrieved 4 November 2012.
  27. Mackay, Iranians , p. 291
  28. Bakhash, The Reign of the Ayatollahs (1984), p. 61.
  29. Mackay, Iranians, 1996, p. 373.
  30. Source: Letter from Amnesty International to the Shaul Bakhash, 6 July 1982. Quoted in The Reign of the Ayatollahs by Shaul Bakhash, p. 111
  31. list compiled by the Mojahedin quoted in The Reign of the Ayatollahs by Shaul Bakhash, pp. 221-222
  32. Abrahamian, Ervand, History of Modern Iran, Columbia University Press, 2008, p. 181