بهبهان

شهری در استان خوزستان

بهبهان شهری است در جنوب‌غربی ایران، که مرکز شهرستان بهبهان در جنوب شرقی استان خوزستان است. بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ جمعیت شهر بهبهان ۱۲۲٬۶۰۴ نفر بوده‌است.[۵] آب و هوای بهبهان، نیمه‌بیابانی یا کوهپایه‌ای است و حداکثر دمای بهبهان به بیش از ۵۰ درجه در تیر و مرداد و حداقل دمای آن به کمتر از صفر درجه در اواخر آذر و دی می‌رسد.

بهبهان
بهبهون
(((دروازه قران بهبهان))) - panoramio (1).jpg
کشور ایران
استانخوزستان
بخشدارای ۳ بخش مرکزی- بخش زیدون و تشان و شهر منصوریه
نام(های) پیشیناریاگان، ارغو
مردم
جمعیت۱۲۲٬۶۰۴ نفر[۱][یادداشت ۱]
جغرافیای طبیعی
مساحت۳٬۱۹۵ کیلومتر مربع
ارتفاع۳۲۵ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه۳۰
میانگین بارش سالانه۳۶۶میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانهندارد
اطلاعات شهری
شهردار[۴]
ره‌آوردگل نرگس و ماست وخرما
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۶۱
وبگاهwww.behbahan.ir
شناسهٔ ملی خودرو ایران۲۴س-۳۴ن
حلقه قدرت کیدین هوتران ارجان
حلقه قدرت کیدین هوتران ارجان


راه کوهستانی باستانی، ارجان بهبهان
راه کوهستانی باستانی، ارجان بهبهان
بیشه‌های رودخانه مارون، بهبهان
بیشه‌های رودخانه مارون، بهبهان
شب‌بوی خودرو، بهبهان
شب‌بوی خودرو، بهبهان

نام‌گذاریویرایش

احمد اقتداری (۱۳۵۹خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد، ممسنی، تهران: انجمن آثار ملی، ص. ۲۲۴ و ۲۶۸

  • واژه «بَهو» به معنای کوشک می‌باشد. کوشک را قصری می‌گویند که در اطراف آن باغ قرار داشته باشد. پس از تخریب ارجان (شهری که در فاصله ۷ کیلومتری شمال بهبهان قرار داشته)، اهالی آنجا در محل «بَهو» خانه‌هایی بهتر از خانه‌های پیشین خود می‌سازند که شباهت به کوشک داشته‌اند. به این خانه‌ها در لفظ اهالی بومی «بهبهو» گفته می‌شده‌است.[۶]
  • برخی از مورخان معتقدند که ساکنان اولیه این شهر، بهان (سیاه‌چادر) نشین بوده‌اند و چون خانه‌های خود در این مکان را از سنگ و گچ ساختند، در زمستان و تابستان آسایش بهتری در آن‌ها نسبت به چادر داشتند. پس آنجا را «به‌بهان» یعنی بهتر از سیاه‌چادر نامیدند.

پیشینهٔ تاریخی بهبهانویرایش

تاریخ بهبهان همواره و همه جا با تاریخ آریاگان (ارگان/ارجان) همراه بوده و اساساً یکی محسوب می‌شود. ایالت باستانی ارجان (شامل شهرستان بهبهان و استان کهگلویه و بویراحمد کنونی[۷]) متعلق به دوره ایلامی[۸]، دوران میانی در ایران بود که در مرز خوزستان و فارس واقع شده‌ بود[۹][۱۰][۱۱]. بر روی سکه‌های عرب-ساسانی و اسلامی، نام این ایالت باستانی به صورت ارجن و در منابع دوره اسلامی به صورت ارّجان نیز آمده است[۱۲]. یونانیان نیز از این شهر با نام ارکران یاد کرده‌اند[۱۳].

منابع تاریخی از نام‌های دیگری چون رامقباد، بِرامقباد، اَبَرقباد[۱۴]، آمد قباد[۱۵]، به از آمد کواذ[۱۶]، به از آمِدِ کَواد (به معنی قباد بهتر از آمد است)[۱۷] برای ارجان استفاده کرده‌اند، که بخش دوم مشترک در همه‌ی آن‌ها به نام پادشاه قباد یکم ساسانی اشاره دارد.[۱۸]. یوزف مارکوارت و پاول شوارتس «به از آمِدِ کَواد» را به عنوان نام رسمی ارگان می‌شناسد[۱۹][۲۰].

در تقسیمات پنج کوره‌ای[۲۱] ایالت پارس در زمان ساسانیان، شهر ارگان مرکز کوره‌ی ارجان با نام‌های دیگر قبادخوره[۲۲]، کوره‌ی قباد بوده است. به گفته‌ی مورخان، کوره ارگان در اواخر دوره‌ی ساسانی از شمال و شمال شرقی به استان اصفهان کنونی، از جنوب به خلیج پارس، از جنوب غربی به منطقه دورق (سُرّق)، از غرب و شمال غربی به رامهرمز، از شرق به کوه شاپور و از جنوب شرقی به ایالت اردشیرخوره می‌رسید[۲۳][۲۴][۲۵][۲۶][۲۷][۲۸].

به هر روی، خرابه‌های شهر باستانی ارگان در ۱۲ کیلومتری شمال شرقی بهبهان در دو طرف حاشیه رود مارون اطراف قدمگاه امام رضا واقع شده است،[۲۹] و وسعتی در حدود ۵۰۰ هکتار دارد. در اولین مطالعات پیرامون شهر قدیم ارجان، قدمت این شهر به دوره ساسانیان[۳۰] (۲۲۴–۶۵۲ میلادی) نسبت داده شده ولی در سال ۱۳۶۱ [۳۱]خورشیدی در نزدیکی این محوطه باستانی، آثار یک آرامگاه[۳۲] متعلق به حدود هزاره دوم قبل از میلاد و به دوره ایلامی کشف شد[۳۳] که باب جدیدی در باستانشناسی این محوطه تاریخی گشود[۳۴]. این آرامگاه حاوی تابوتی بزرگ از جنس برنز بود. به همراه این تابوت یک حلقه طلایی، نود و هشت دکمه زرین، ده ظرف استوانه‌ای، یک خنجر، یک میله نقره‌ای، تنگ و ساغر و سینی برنزی با تصاویر تاریخی پیدا شدند که به ۸۰۰ سال پیش از میلاد برمی‌گردند[۳۵].

نقش‌های سینی ارجان[۳۶] شامل یك گل رز شانزده‌پر در مركز سینی، سپس یك ردیف شیر، و پنج ردیف نقوش متنوع مربوط به مراسم مختلف در بقیه فضا كنده شده و فاصله بین این نقوش را چند ردیف گیس بافت پر كرده است[۳۷]. بر اساس نقوش این سینی، ظاهرا یكی از فرمانروایان ایلامی برای مدتی به یكی از مناطق كوهستانی برای شكار عزیمت كرده، و در غیاب وی در محل حكومت شورش به وجود آمده است. شاه به محل حكومت برمیگردد و شورش را سركوب می‌كند. سردسته شكارچیان نیز در یكی از نگاره‌ها، حیوانات شكار شده را به پیش شاه میبرد و شاه طی مراسمی جشن میگیرد. همچنین، قدیمی‌ترین تصویر از یک بربت[۳۸] یا چنگ‌نواز[۳۹][۴۰][۴۱][۴۲] و به قولی لیرنواز[۴۳] ایرانی در میان گروه نوازندگان[۴۴] در این سینی به چشم می‌خورد. در لبه‌ی پشت جام نیز كتیبه ای میخی به خط ایلامی نقش بسته است[۴۵].

یکی از کشفیات مهم این محوطه تاریخی، حلقه قدرت زرینی است که در دست چپ متوفی قرار داده شده است[۴۶]. این حلقه دارای دسته استوانه ای هلالی شکل تو خالی است که دو انتهای آن به دو صفحه بیضی شکل ختم می شود. قسمت داخلی این صفحه ها به طور قرینه با نقش دو شیر بالدار که در دو طرف درخت مقدس ایستاده اند تزیین شده است. دور تا دور نقوش نقش گیس باف دیده می شود. در زیر پای شیرها سه ردیف نقش به صورت طاق هلالی شکل کنده شده و بر روی دسته، شیارهایی ایجاد شده که انتهای آنها به یک گل دوازده پر در قسمت بیرونیِ دو صفحه، ختم می شود[۴۷]. این حلقه دارای کتیبه ای به خط میخی عیلامی در قسمت دسته است که ترجمه آن کیدین هوتران پسر کورولوش است[۴۸].

شهر ارجان از دیرباز مرکزیت منطقه ارگان و کهگیلویه را بر عهده داشته‌ است. ارجان در زمان ساسانیان [۴۹]در محلی که هم‌اکنون در بخش شمال بهبهان واقع است و یادگارهایی از تمدن ایلامی[۵۰] را در خود جای داده‌است بازسازی شده و به نام آریاگان نامیده شد. به نظر برخی از جمله آرتور کریستنسن (۱۹۲۵، ص۷)[۵۱]، بعدها قباد یکم پادشاه ساسانی در یورش به امیدا در شمال بین‌النهرین (منطقه کُردنشین[۵۲] دیاربکر در کشور ترکیه کنونی) هشتاد هزار تن از اهالی آن را به اسارت گرفته و به ارجان آورده[۵۳][۵۴][۵۵] [۵۶][۵۷][۵۸][۵۹][۶۰][۶۱]و شهر را بازسازی کرده است[۶۲][۶۳]. همچنین، ارگان به همراه دو شهر جنابا (گناوه کنونی) و رِیشهر/ریواردشیر[۶۴] (بوشهر کنونی) که در ایالت ارگان بودند[۶۵]، به مرکز تولید پارچه کتان که مردم امیدا در ساخت آن ماهر بودند، مبدل شد.[۶۶]

بطور کلی، آریاگان در زمان ساسانیان[۶۷] یکی از چهار شهر مهم ایران بود. زمین‌های حاصلخیز و آب کافی که از رودخانه‌های مجاور تأمین می‌شد باعث رونق کشاورزی این منطقه شده بود. قرار گرفتن بر راه بین فلات ایران و جلگه خوزستان[۶۸] ارگان را به مرکز تجاری تبدیل نموده بود که اهمیت راهبردی غیرقابل انکاری داشت[۶۹]. بیشتر زمین‌های آریاگان به کشت انگور و زیتون اختصاص داشت و گونه‌های مختلف غلات در ارگان بسیار پربار بودند. بعضی از مورخین آمدن آرین‌ها را به آسیای غربی به قرن چهار دهم قبل از میلاد و برخی به دو هزار سال قبل از میلاد مربوط می‌دارند. چون آثار عیلام و کلدانیان در نزدیکی‌های ارجان از سنگ نبشته‌ها و حجاری‌های تنگ سروک و غیره موجود است معلوم می‌گردد که ارجان از شهرهای پیش از مهاجرت آرین‌ها بوده‌است. مسعودی در کتاب مروج الذهب در شرح آتشکده‌های دوگانهٔ قدیم ایران می‌نویسد: «آتشکده دیگری (معبد ارجان[۷۰]) در شهر ارگان فارس بود و به روزگار بهراسف بنا شده بود. این آتشکده پیش از ظهور زردشت، پسر اسبیمان پیغمبر مجوس بوده‌ است»[۷۱].

عوامل اصلی نابودی ارگانویرایش

در روند متروک شدن و نابودی ارجان دو عامل عمده تأثیر داشت که به دو دسته‌ی انسانی و طبیعی تقسیم می‌شود. عوامل انسانی عبارت‌اند از جنگ‌های متعدد بین مدعیان حکومت، وجود قلعه‌های اسماعیلی و مشکلات وابسته به آن که از جملهٔ آنان می‌توان غارت، دزدی و ناامنی را نام برد. همچنین، مهاجرت‌های متعدد خارج از منطقه و تغیرات اساسی در سیستم جغرافیای سیاسی-اداری ایالت‌های فارس و خوزستان که باعث حذف نام ارجان شد اشاره کرد. در هر صورت، بزرگ‌ترین عامل نابودی ارجان عامل طبیعی زمین‌لرزه بوده است.

زمین‌لرزهویرایش

به گفته ابن اثیر[۷۲]:

به سال ۴۴۴ ق خوزستان - ارجان و ایذج (ایذه) دچار زلزله بسیار شدیدی شد. در این زلزله افراد زیادی به زیر آوار رفتند و ابنیه بسیاری تخریب و نابود شد. زلزله به قدری شدید بود که کوه شمالی ارجان به نام خاییز، ترک خورد و از آن ساخت‌هایی با پله‌هایی از جنس گچ بیرون آمد.

احتمالاً این زلزله از دلایل نابودی بسیاری از زیر ساخت‌های آبیاری و کشاورزی شهر ارجان بوده‌است؛ و پس از این زلزله زمین لرزه دیگری در سال ۴۷۸ ق مجدداً ارجان و حومه آن را تحت تأثیر خود قرار داد. ابن اثیر در این باره گفته‌است: «بسیاری از دام‌ها و انسان‌ها به زیر آوار رفتند» و گمان می‌برند که اولین صدمات جدی به پل‌های دوگانه ارجان بر روی رودخانه تاب[۷۳] (مارون کنونی) متعلق به همین دوره است؛ و سالها بعد این دو پل کامل ویران شده‌است. در منابع نوینی که به بررسی زلزله‌های تاریخی پرداخته این زلزله تأیید شده. بدین ترتیب این دو زلزله افراد زیادی را به کام مرگ کشانده. شهر را ویران و ساخت‌های زیر بنایی آن را از بین برده‌است؛ و از جمعیت و اهمیت تجاری ارجان تا حدی کاسته‌است.

مردمی که از زمین‌لرزه در منطقه‌ای که پیش از آن محل نیایششان بود و بهان نامیده می‌شد گرد هم آمدند و برای چندگاهی آنجا زیستند و در محلی که بهتر از «بهان» بود شهری را بنا کردند که «بهبهان» نامیده شد. در همین زمان و پس از تقسیمات جدید کشوری بهبهان از استان فارس جدا شده و به استان خوزستان پیوست[۷۴][۷۵].

محلات و بخش‌های شهرویرایش

شهری قدیمی به یک سری محلات تقسیم شده که عبارت اند از: محله عقلاییها، محله بدیعا، محله پر، مسجد بردی، پهلوانان، کاروانسرا گچپزان، محله‌باقرخان‌،محل مکینه، شاه فضل، سادات، لب آب، درویش، محله ملک ، محله در ویس ، سبزپوشان، تخت‌کشان، محسنی‌ها، معمارها، ملایان، گود چاهک، گود بقال، کارگهٔ قنوات ، گود کلو ، آب خسی ها، میدان، خراسانی‌ها، آقا پیرحیدر، بازار نو، محله پیر، آهنگرها، بوعلی‌ها، درویش‌ها. بخش‌های جدید شهر عبارت‌اند از: چمنک، شهرنو، ذوالفقاری، فلکه بید بلند و پل قائم.[۷۶]

مردم و زبانویرایش

مردم بهبهان از دو گروه عمده‌ی قومی تشکیل می‌شوند که گروه اول ساکنان قدیمی این منطقه هستند که آداب و رسوم، پوشش و زبان ویژه خود را دارند که از نظر دستوری بطور عمده با فارسی متداول امروزی و گویشهای دیگر اقوام استان خوزستان متفاوت است. گویش بهبهانی به گویش اردکان فارس بی‌شباهت نیست. در گویش بهبهانی به مانند گویش کردی هورامی، جای شناسه فاعلی و مفعولی با فارسی امروزی تفاوت دارد؛ و همچنین مجموعه فعلی بار معنایی بسیار مهم‌تری را به دوش می‌کشد.

برای نمونه مجموعه فعل و شناسه‌های «کشتِتَم» دربردارنده شناسه فاعلی دوم شخص مفرد «ت» و شناسه مفعولی اول شخص مفرد «م» می‌باشد که در مجموع به جای جمله «تو من را کشتی» به کار می‌رود. همچنین، در مجموعه‌ی «بِترِسونم» (تو را برسانم)، شناسه مفعولی دوم شخص مفرد «ت» نه تنها پیش از شناسه‌ی فاعلی اول شخص مفرد «م»، بلکه حتی پیش از بن فعل قرار می‌گیرد. این تفاوت به جایگاه شناسه در مجموعه فعلی منحصر نمی‌شود، چنانکه مثلا ضمیر فاعلی دوم شخص مفرد «ت» در جمله پرسشی بهبهانی «چِت که؟» (چه کردی؟)، از بن فعل جدا و به ابتدای جمله منتقل شده، و به انتهای کلمه پرسشی «چه» می‌چسبد.

همچنین شناسه‌ها نیز با توجه به نقش فاعلی و مفعولیشان در جمله متفاوتند. برای نمونه، شناسه دوم شخص مفرد در حالت مفعولی به صورت «ت» - مثلا در «بترسونم» (تو را برسانم)، ولی در حالت فاعلی به صورت مصوت «فتحه» - مثلا در «بمرسونَه» (من را برسانی) - ظاهر می‌شود.

دومین گروه عمده ساکنان بهبهان بیشتر از اقوام لر می‌باشند که در ابتدا به صورت کوچ‌نشینی و سپس به صورت روستانشینی در مناطق غیرشهری سکنا گزیده‌اند. گویش لری این گروه به طور کلی با گویش بهبهانی متفاوت بوده به‌طوری که از زبان فارسی و گاهی گویش لری به عنوان زبان میانجی ارتباطی بین این دو گروه عمده ساکنان شهرستان بهبهان استفاده می‌شود.

نامهای قدیم بهبهان، آریاگان، ارجان (معرب ارگان) و نیز قبادخوره بوده .کی قباد ساسانی بنیانگزار قلعه ی ارجان بوده است. این منطقه یکی از مناطق عیلام قدیم و نیز بخشی از سرزمین اصلی ساسانیان بوده است. راه شاهی نیز که به دستور داریوش بزرگ هخامنشی ساخته شد، از این منطقه می‌گذشته و شوش را به تخت جمشید و پاسارگاد متصل می‌کرده است.


یهودیان بهبهانویرایش

معروف است که ساکنان قدیم بهبهان اصلیتی یهودی داشته‌اند حالا این روایت چقدر به حقیقت نزدیک است خدا می‌داند. وجود مقبره‌ای منتسب به دو پیامبر یهودی و به روایتی دو سردار یهودی در نزدیکی بهبهان یکی از این نشانه‌هاست. جالب‌تر اینکه هنوز بسیاری از مردم روزهای شنبه برای زیارت این قبور به آرامگاهشان می‌روند. آرامگاهی که به نظر می‌رسد در اثر بی‌توجهی به مخروبه‌ای تبدیل شده‌است.[۷۷]

گل نرگس بهبهانویرایش

 
گل نرگس بهبهان
 
گل نرگس بهبهان

قدیمی‌ترین نرگس‌زار ایران و زادگاه اصلی آن متعلق به شهرستان بهبهان است و پس از آن در شهرهای دیگر استان فارس و خوزستان هم به مقادیر اندکی وجود دارد. گل نرگس را می‌توان در دشت‌ها و کوهپایه‌های زاگرس در استان‌های ایلام، لرستان، خوزستان، فارس، کهگیلویه و بویر احمد مشاهده کرد.

گفته‌ها حکایت از آن دارد که انبوه گل نرگس در بهبهان به قدری زیاد بوده که رنگ یکپارچه و طلایی گل نرگس از دور نمایان بوده و بوی عطرآگین آن‌ها به مشام هر رهگذری می‌رسیده‌است.

این گل در سال ۱۹۹۲ میلادی در جشنواره گل هلند رتبه نخست را به خود اختصاص داده و در ایران به علت نبود آگاهی و معرفی کافی و عدم تبلیغ دربارهٔ آن و شناسانده نشدنش تاکنون از خاستگاه آن اطلاعات کافی منتشر نشده‌است. گل دهی نرگس همه ساله از نیمه دوم سال آغاز و تا پایان بهمن و گاهی نیز نیمه اول اسفند در بهبهان ادامه دارد. در نرگس زارهای بهبهان چهار نوع گل نرگس شناسایی شده که نرگس «شهلا» وسعت بیشتری را در این مناطق به خود اختصاص داده‌است. از انواع دیگر گل نرگس هم می‌توان به «پُرپر یا شصت پر»، «پنجه گربه‌ای» و «مسکین» اشاره کرد که با وجود همه مزیت‌هایی که گل نرگس دارد این گل سهم ناچیزی از گردشگری گل را به خود اختصاص داده‌است.[۷۸]

جنگ ایران و عراقویرایش

شهرستان بهبهان در جنگ ایران و عراق بیش از ۱۱۰۰ نفر کشته داشته است.[نیازمند منبع]

فاجعهٔ بمباران موشکی مدرسهٔ پیروز بهبهانویرایش

در حدود ساعت ۱۷:۱۰ بعدازظهر ۴ آبان ۱۳۶۲، در حالی که دانش‌آموزان نوبت عصر مدرسهٔ حمداللّه پیروز بهبهان در کلاس‌های درس خود بودند از سوی دشمن بعثی مورد اصابت حملهٔ موشکی قرار گرفتند که بر اثر آن ۶۹ دانش‌آموز، ۱ خدمتگزار و ۴ معلم کشته و ۱۳۰ دانش‌آموز و ۱۳ معلم دیگر زخمی شدند. شدت حمله به حدی بود که ساختمان مدرسه کاملاً نابود شد و دوچرخه‌های دانش‌آموزان تا فاصلهٔ بسیار دوری از محل وقوع حادثه پرتاب شد. موشک‌های استفاده شده در این حمله، ساخت شوروی و فرانسه بودند. عمق این فاجعه به حدی بود که روح‌الله خمینی و سید علی خامنه‌ای (رهبر کنونی ایران) در خصوص آن صحبت کرده و آن را حادثه‌ای بسیار تلخ و دردآور توصیف کرده‌اند.[۷۹]

حمله شیمیایی به گردان فجر بهبهانویرایش

در صبح روز جمعه، در تاریخ ۱۹ دی ۱۳۶۵ در حالیکه عملیات کربلای ۵ در دشت شلمچه شروع گردیده بود و سربازان ایرانی در آن عملیات در حال پیشروی بودند، نیروهای بعثی عراق با بمب شیمیایی به سربازان ایرانی (گردان فجر بهبهان) حمله کردند که در نهایت منجر به کشته شدن ۹۰ نفر از آنان و مصدوم شدن تعدادی دیگر گردید.[۸۰]

صنایع دستی بهبهانویرایش

بهبهان از قدیم دارای صنایع‌دستی متنوعی بوده که با برچیده شدن راسته بازار تحولات اقتصادی و ظهور مشاغل جدید اکثر آن‌ها از میان رفته‌اند. مهم‌ترین آن‌ها عبارت بودند از مسگری، ورشوسازی، ساخت قلیان، ظروف سفالی، عبابافی، نمدمالی، لحاف‌دوزی، تولید کلاه نمدی، گیوه و … از این میان در حال حاضر تنها عبابافی، نمدمالی، لحاف‌دوزی و گیوه‌دوزی باقی مانده‌است.

اماکن تاریخی بهبهانویرایش

 
روستای پشکر تنگ‌تکاب بهبهان
 
قلعه‌ای در روستای برج بهبهان

دیوار و خندق اطراف شهر، مجموعهٔ ارجان (گور مکشوفهٔ کیدین‌هوتران)، نبردگاه آریوبرزن در کوه‌های تنگ تکاب، کتیبهٔ تنگ‌تکاب، بقعهٔ بشیرنذیر (مقبرهٔ دو برادر یهودی)، نارین قلعه (تخریب شده)، قبرستان و روستای تاریخی تل چگاه زیدون، مسجد جامع و راسته‌بازار، مقوم (از بین رفته)، آب‌انبار و برکه‌ها، عمارت کلاه‌فرنگی (تخریب شده)، مجموعهٔ بکان (پل، حمام)، پل خیری مح‌خان (خیرآباد)، قلعه مدرسه (خیرآباد)، قلعه گلاب (زیدون)،[۸۱] برج‌های رضاخانی، خرابه‌های کلگه‌زار، کتیبهٔ تنگ سروک. (تنگ سروک یا به گویش محلی سولک هم‌اکنون در محدوده جغرافیایی استان همسایه کهگیلویه وبویراحمد واقع شده "شهرستان بهمئی ")

 
خرابه‌ای در بافت تاریخی بهبهان

بافت تاریخی شهر بهبهان که قدیمی‌ترین منطقهٔ بهبهان فعلی پس از ارجان است، از شمال به خیابان شریعتی، از جنوب به خیابان گرایمی، از شرق به خیابان نحوی و ادامهٔ آن به موازات مسیل آبخروار تا خیابان شریعتی و از غرب به خیابان پیروز منتهی می‌شود؛ خیابان عدالت و خیابان جوانمردی به صورت دو محور عمود برهم از وسط این ناحیه عبور می‌کند که خیابان جوانمردی فعلی، سال‌ها قبل به صورت مسیری از وسط شهر می‌گذشته و حد فاصل بین دو طایفه قنوات و بهبهان بوده‌است؛ مساحت کلی این منطقه حدود ۱۴۶ هکتار است.

از دیگر ویژگی‌های این بافت وجود بیش از ۸۴ مسجد، حسینیه و امامزاده در لابه‌لای اماکن مسکونی آن است؛ قدمت بیشتر خانه‌هایی که در این بافت واقع شده‌اند به دوره‌های قاجار و پهلوی می‌رسند، از ویژگی‌های معماری این بناها می‌توان به وجود زیرزمین، در اثر آن‌ها وجود ایوان با ستون‌های مدور، سردرهای قوسی به صورت نیم دایره و آجرکاری‌های زیبا در نمای بیشتر آن‌ها اشاره کرد.

اماکن دیدنی طبیعی بهبهانویرایش

 
گلایل شمشیری خودرو، بهبهان
 
تپه‌ای در شمال‌شرقی بهبهان، اواخر زمستان

باغستان‌های زیبای منصوریه، منطقهٔ تنگ‌تکاب، روستای تنگ‌بن، کوه خاییز، دره گرمابه، روستای امامزاده حیدر کرار زیدون، امامزاده شیرعلی، باغ بهو، توف مرشدی از جمله اماکن دیدنی طبیعی و منحصربه‌فردی است که هر ساله باعث جذب گردشگران زیادی به این شهرستان شده‌است.

 
شکوفه زردآلو، بهبهان
 
پوشش گیاهی دشت‍های بهبهان
 
دشت‌های بهبهان

اماکن تفریحی غیرطبیعی بهبهانویرایش

پارک جنگلی سلمان‌فارسی (جادهٔ اهواز)، پارک جنگلی ارجان (جاده سیمان ـ نرگس‌زار)، پارک ساحلی کریا (شهروند)، اردوگاه رجایی (جاده اهواز)، پارک ساحلی خارستان (جاده اهواز) پارک ساحلی شبدری (جاده اهواز در کنار پل مارون) از جمله مراکز تفریحی غیرطبیعی است که در سال‌های اخیر در این شهرستان احداث شده‌است. مجموعه فرهنگی، تفریحی و ورزشی خارستان که در بالا به آن اشاره شد یکی از مجموعه‌های بسیار دیدنی شهرستان بهبهان است.

این مجموعه در شمال‌غربی بهبهان، در ۳ کیلومتری جاده بهبهان- اهواز، واقع شده‌است و فاز اول آن با وسعت ۲۵ هکتار توسط شهرداری در کنار رودخانهٔ مارون احداث شده؛ نمای کلی این مجموعه بیضی شکل بوده و بیشه‌های طبیعی از انواع گون در مرکز آن قرار دارد و جاده آسفالته‌ای اطراف این بیشه‌ها کشیده شده‌است؛ در ضلع شرقی آن دو راه فرعی وجود دارد که اولین راه به دریاچه‌ای که با وسعت ۵/۱ هکتار ساخته شده و بزرگ‌ترین دریاچه مصنوعی استان خوزستان است و دارای امکانات قایق‌سواری است و دومین راه به چهار قلعه زمین فوتبال و والیبال ساحلی (هر کدام ۲ قطعه) ختم می‌شود؛ ضلع غربی مجموعه موازی با رودخانهٔ مارون است و میان رودخانه و پارک یک جاده ساحلی به طول ۱۱۰۰ متر کشیده شده که در کنارهٔ آن، تعداد ۱۴۰ سکو دایره‌ای شکل به‌منظور استفاده خانواده‌ها ساخته شده؛ امتداد این سکوها به بیشه‌ای زیبا و طبیعی ختم می‌شود که همچنان دست نخورده باقی‌مانده؛ در قسمت جنوب غربی پارک پیست دوچرخه‌سواری به وسعت یک هکتار ساخته شده‌است. انتهای پارک ساحلی خارستان به پارک ساحلی منتهی می‌شود که در کنار رودخانه و پل مارون واقع است و شامل ۳۰ سکوی سیمانی جهت آسایش خانواده‌ها، آبنماها و محوطه چمن اطراف آن است و در شمالی‌ترین قسمت آن پارک بادی باب اسفنجی قرار دارد.

برنامه‌های در نظر گرفته شده برای این مجموعه طی سه فاز اجرا می‌شود و تاکنون فاز اول آن اجرا شده که به‌طور کلی شامل احداث دریاچه، زمین فوتبال ساحلی (دو قطعه)، زمین والیبال ساحلی (دو قطعه)، پیست دوچرخه سواری و احداث ۱۴۰ سکو و خیابان‌سازی بوده و فاز دوم شامل ساحل‌سازی و احداث سکوی ماهیگیری است.

اماکن مذهبی مشهور بهبهانویرایش

امامزاده شاه فضل بن موسی کاظم ،امامزاده حیدربن موسی کاظم و امامزاده حضرت علی، امامزاده شاه‌میر عالی‌حسین، بقعه تاریخی بشیر و نذیر، امامزاده شاهزاده حسین، امامزاده حیدرکرار زیدون، امامزاده بی‌بی خدیجه، امامزاده بی‌بی زبیده‌خاتون، امامزاده بی‌بی صالحه بیگم، امامزاده گل بی بی امامزاده ابراهیم، امامزاده شیرعلی، امامزاده اباذر زیدون، امامزاده عبدالله (در خیابان جوانمردی) و سید فقیه، آخوند ملاعلی بهبهانی از جمله اماکن مذهبی مشهور بهبهان هستند.

کاروانسرای معروف و تاریخی خیرآباد بهبهانویرایش

 
کاروانسرای خیرآباد بهبهان، هنگام بازسانی

بنای کاروانسرا (مدرسه) خیرآباد که با شماره ۳۸۴۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده در ۲۵ کیلومتری شرق بهبهان در روستای خیرآباد (قلعه مدرسه) با چهار قرن قدمت در سال ۱۰۸۹ ه‍.ق هم‌زمان با سلطنت شاه سلیمان صفوی، به دستور حسین علی‌خان زنگنه (حاکم ایالات بهبهان و کهگیلویه) ساخته شد؛ وسعت این بنا که تماماً از آجر پخته و گچ ساخته شده‌است، در ابتدا ۹ هزار ۹۴۳ متر مربع بوده و دارای قسمت‌های مختلف از جمله مسجد، حجره برای معلمان، آشپزخانه، حمام و بازارچه بود، که هم‌اکنون تنها بنای اصلی مدرسه (حدود ۲۵۰۰ متر مربع) باقی‌مانده و آثار بقیه بناها از بین رفته به دلیل اینکه از سال ۱۱۳۵ ه‍.ق که علمای اخباری در آن اقامت کردند، از این محل به عنوان برج و بارویی مستحکم به‌منظور مقابله و مباحثه علمی با وحید بهبهانی استفاده می‌کردند؛ از این زمان به بعد مدرسه خیرآباد به قلعه مدرسه معروف شد.

راسته بازار معروف بهبهانویرایش

این مجموعه که با شماره ۳۷۶۹ در فهرست آثار ملی ثبت شده در حال حاضر قدیمی‌ترین بازار شهر بهبهان است که در زمان گذشته مرکز ثقل تجاری شهر بهبهان و حومه آن بوده؛ این مجموعه که متعلق به دورهٔ قاجار است دارای چندین راسته بوده که حرفه‌های مختلف در راسته‌های مخصوص به خود فعالیت داشتند؛ در حال حاضر تنها یک راسته از آن باقی‌مانده؛ بر روی دیوار راسته باقی‌مانده دو کتیبه قرار دارد؛ مصالح به کار رفته در ساخت ابزار سنگ و گچ است و از ویژگی‌های آن می‌توان به سقف گنبدی حجره‌ها و کاربرد طاق و تویزه در پوشش سقف راسته اشاره کرد.

حمام بکانویرایش

این حمام متعلق به دورهٔ ساسانی و مرتبط با شهر قدیم ارجان است و در کنار رودخانهٔ مارون در نزدیکی روستای امام رضا واقع شده است[۸۲]. معماری این بنا به صورت چهار ایوانی است که در حال حاضر به علت اینکه کف آن تا ارتفاع زیادی بر اثر ریزش سقف‌ها و سنگ‌های کناره دره پر شده‌است، پلان آن کاملاً دیده نمی‌شود، یک قسمت مربع شکل مرکزی است که چهار ایوان در چهار جهت آن قرار داشته، ایوان‌ها که در روی چهار ستون قرار داشته‌اند با طاق‌های جناقی به هم متصل شده و قسمت مرکزی سقف گنبدی شکل داشته که در حال حاضر ریخته‌است.

حیات وحش و منطقه حفاظت شده خاییزویرایش

 
بز کوهی در خاییز بهبهان
 
چکاوک کاکلی در بهبهان

بهبهان به علت واقع شدن در دشت و مجاورت با ارتفاعات رشته کوه زاگرس و برخورداری از رودخانه‌های پرآب مارون و خیرآباد و زهره، دارای موقعیت اکولوژیک خاص و مناطق ویژه‌ای است[۸۳][۸۴] که زیر نظارت مستمر کارکنان[۸۵] پرتلاش ادارهٔ حفاظت محیط زیست[۸۶] شهرستان بهبهان بوده تا بستر مناسبی به‌ منظور حفاظت و ادامهٔ حیات و بالندگی محیط زیست منطقه به‌وجود آید[۸۷][۸۸][۸۹].

برای نمونه، منطقه حفاظت شده‌ی خاییز[۹۰] در دامنه غربی رشته کوه زاگرس، گونه‌های کمیاب و در معرض انقراض جانوری و گیاهی مختلف را در خود جای داده است[۹۱]. در این مناطق بکر و زیبا، پلنگ[۹۲][۹۳][۹۴][۹۵]، کاراکال[۹۶]، گربه جنگلی، گراز، کفتار[۹۷]، گرگ[۹۸]، شغال، روباه، سمور سنگی، شنگ، رودک عسل خوار، کبک، تیهو[۹۹][۱۰۰]، جغد ماهی‌خوار[۱۰۱]، دراج، زنبورخوار، کل[۱۰۲] و بز[۱۰۳][۱۰۴] و … دیده می‌شود.

از گونه‌های جانوری بسیار کمیاب بهبهان نیز می‌توان از ماهی‌ کور غار نام برد که در ایران تنها در بهبهان و لرستان دیده شده است[۱۰۵]. گونه کمیاب شاه‌روباه نیز در بهبهان ثبت و عکسبرداری شده است.

در گذشته نیز قوچ و میش و همچنین آهو نیز در دشت‌ها و تپه ماهورهای مناطق اطراف بهبهان به وفور یافت می شد، ولی متاسفانه اکنون به دلیل تخریب زیستگاه‌ها[۱۰۶][۱۰۷]، آتش‌سوزی[۱۰۸][۱۰۹] و شکار[۱۱۰] [۱۱۱]بی رویه و غیرمجاز[۱۱۲][۱۱۳][۱۱۴]، شاهد چنین مناظری نیستیم.

پل تاریخی ارجانویرایش

این پل که در کنار رودخانه مارون در نزدیکی روستای امام رضا و قدمگاه امام رضا واقع شده که متعلق به دورهٔ ساسانی است[۱۱۵]. پل ارجان دارای دهانه‌ای طاق مانند است در دست راست رودخانه باقی‌مانده و چند پایه پل و سنگفرش بستر زیر پل نیز در محل دیده می‌شوند. این پل پهنایی برابر سیزده متر[۱۱۶] داشته و از سنگ و ملات ساروج ساخته شده‌ است.

همچنین، آثار پل کوچک دیگری پایین‌تر از پل بزرگ‌تر دیده می‌شود. به گفته‌ی ابن‌اثیر، دو زمین‌لرزه شدید در سال‌های ۴۴۴ و ۴۷۸ هجری قمری نخستین آسیب‌های جدی را به پل‌های دوگانه ارجان زدند، و سالها بعد این دو پل ویران شد.[۱۱۷]

صنایع و معادنویرایش

 
کشت کلزا بهبهان

صنایع شهرستان بهبهان به دو دسته صنایع ماشینی و دستی تقسیم می‌شود. صنایع ماشینی نیز شامل صنایع سبک (صنایع غذایی، چوب و وسایل حمل و نقل) و صنایع سنگین (صنایع مربوط به نفت و انواع معادن و سنگ‌های ساختمانی) می‌شود. پالایشگاه گاز بیدبلند (فازهای ۱ و ۲)، واحدهای نفتی پازنان ۲ و رگ سفید ۲ در بخش زیدون، کارخانه سیمان، آجر ماشینی ملامین سازی، ظروف آلومینیوم، کابینت سازی، قند سازی، بسته‌بندی خرما و… از مهم‌ترین کارخانه‌های این منطقه محسوب می‌شوند. از منابع و معادن زیر زمینی این شهرستان می‌توان به نفت، گاز، سنگ‌های آهک، سنگ گچ، خاک رس، شن، ماسه و مواد اولیه برای تولید سیمان اشاره کرد.

وجود زمین‌های حاصل خیز برای کشاورزی، پتانسیل کامل منطقه برای دامداری، غنی بودن از لحاظ معادن و منابع زیرزمینی و شکوفایی صنایع اعم از صنایع دستی و ماشینی سبک و سنگین، بازرگانی این منطقه را رونق بسیار بخشیده و برخی از مردم این شهرستان دارای شغل بازرگانی هستند.

نیروگاه سیکل ترکیبی بهبهان نیز از منابع تأمین انرژی در این شهر است.

مکان‌های فرهنگی و ورزشی شهرستانویرایش

پارک‌ها و بوستان‌هاویرایش

  • پارک بزرگ قائم
  • پارک ساحلی شهروند (کریا)
  • پارک ساحلی مارون (خارستان)
  • پارک بزرگ بعثت
  • پارک بزرگ کوثر
  • پارک بانوان
  • پارک جعفر شریف‌نیا
  • پارک آزادگان
  • پارک جنگلی سلمان فارسی
  • پارک جنگلی رضوان
  • پارک بزرگ نرگس بهبهانی
  • بوستان پردیس
  • بوستان ابوعلی سینا
  • پارک امیرکبیر
  • پارک دانش آموز
  • بوستان دانشجو و…
  • پارک شبدری

سینماویرایش

  • بهبهان دارای سه سینما می‌باشد که یکی از آن‌ها در مرکز شهرستان واقع شده‌است. این سینما چند سالی است که بنا به دلایلی تعطیل می‌باشد اما در حال حاضر این سینما در حال تعمیر است و قرار است این سینما در ساختمانی چند طبقه باشد؛ و در حال حاضر سینما فجر در کنار کانون فرهنگی سپاه و سینما کوچ در کنار هتل بین‌المللی رضا قرار دارند.

ورزشگاه‌ها و سالن‌های ورزشیویرایش

  • ورزشگاه ۲۲ بهمن
  • سالن ورزشی بقایی
  • سالن ورزشی جانبازان
  • سالن ورزشی شجاعت
  • سالن ورزشی خانواده
  • سالن ورزشی علی ابن ابی طالب
  • سالن ورزشی شهدای مخابرات
  • استخر سرپوشیدهٔ خانواده
  • استخر سرپوشیدهٔ جانبازان
  • سالن ورزشی ولایت
  • سالن ورزشی بسیج

میدان‌ها اصلی شهرویرایش

از مهم‌ترین میدان‌ها شهر بهبهان می‌توان به: میدان جوانمردی (مرکز شهر) - میدان بانک ملی - میدان قدس (بیدبلند) - میدان شیراز (بسیج) - میدان مراحل - میدان هلال احمر (شیر خورشید سابق)- میدان پرستار، میدان شهدای شیمیایی- میدان دانشجو - میدان معلم- میدان یادمان (استیل) - میدان ارجان و میدان شهیدان وتری(ابن سینا)و تعدادی دیگر از میدان‌های جدید اشاره کرد.

مراکز تجاری مهم شهرویرایش

 
مجتمع تجاری تفریحی آریاگان
  • مجتمع تجاری مودتی (خیابان عدالت)
  • مجتمع تجاری، تفریحی، فرهنگی آریاگان (خیابان عدالت)
  • مجتمع تجاری سی تی استار (ستارهٔ شهر)
  • خیابان جوانمردی (خروا)

کتابخانه‌ها و مراکز فرهنگیویرایش

  • کتابخانهٔ علامهٔ طباطبایی
  • کتابخانهٔ شهید مسعود پیشبهار
  • کتابخانه مرحوم شریعتی (نرم‌افزاری-پژوهشی)
  • کتابخانهٔ حاج یوسف بهبهانی
  • کتابخانه حاج محمد جعفر بهبهانیان
  • کتابخانه آیت الله وحید بهبهانی
  • کتابخانه هدایت اله جدبابایی
  • کتابخانه ریحانه النبی
  • کتابخانه امامزاده حیدر
  • نگارخانهٔ میرزا شوقی
  • فرهنگ سرای حاج محمد جعفر بهبهانیان

مراکز درمانی و بیمارستانیویرایش

مراکز اقامتی (هتل‌ها، مسافرخانه‌ها)ویرایش

 
ویلاهای سد مارون بهبهان
  • هتل بزرگ مارون
  • ویلاهای مارون (حاشیهٔ دریاچهٔ سد مارون)
  • هتل چهار ستاره رضا (فلکه یادمان (استیل) به سمت ترمینال)
  • مسافرخانهٔ نور
  • مسافرخانهٔ استقلال

ترابریویرایش

فرودگاهویرایش

بهبهان دارای یک فرودگاه نظامی می‌باشد که متعلق به پدافند هوایی این شهر بوده و به عنوان فرودگاه اضطراری و پشتیبان فرودگاه امیدیه بوده‌است و برای آن تأسیس شده و بعداً با هماهنگی فرمانداری و نیروی هوائی پروازهایی در هفته به مقصد تهران و بالعکس با استفاده از پروازهای C-۱۳۰ نیروی هوایی داشته‌است؛ ولی بنا به دلایلی در حال حاضر از این فرودگاه به جز مقاصد نظامی به هیچ عنوان استفاده نمی‌شود.

راه‌آهنویرایش

بهبهان فاقد ایستگاه راه‌آهن می‌باشد، ولی بنا به برنامه‌هایی که توسط دولت اعلام شده‌است قرار است خط راه‌آهن شیراز، اهواز که عملیات اجرایی آن از اواخر سال ۹۱ شروع شده‌است از این شهرستان عبور کند.

پایانهٔ مسافربریویرایش

شهرستان بهبهان دارای یک پایانه مسافربری می‌باشد. افزون بر این سازمان‌ها و نهادهای مسافربری بسیاری در جای جای شهر برپا می‌باشد که کار ترابری مسافران را برای سفرهای درون استانی و برون استانی بر دوش دارند. از بهبهان روزانه اتوبوس‌هایی راهی تهران - اصفهان - شیراز - بوشهر، عسلویه - آبادان - اهواز و ماهشهر می‌شوند که از این میان ترددهای بین بهبهان و اهواز از همه بیشتر است.

پایانه میوه و تره‌بارویرایش

بهبهان دارای ۱ میدان میوه و تره بار بزرگ می‌باشد که بخش عظیمی از مرکبات و صیفی‌جات استان و شهرستان از آنجا به اکثر نقاط کشور حمل می‌شوند.

نهادهای آموزشیویرایش

جستارهای وابستهویرایش


نگارخانهویرایش

یادداشت‌هاویرایش

  1. آمار بر اساس سرشماری ۱۳۹۵ است و بر همین اساس، جمعیت شهر بهبهان ۱۲۲٬۶۰۴ تن و استان خوزستان ۴٬۷۱۰٬۵۰۹ تن بوده‌است.

منابعویرایش

  1. نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵ بایگانی‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine وبگاه مرکز آمار ایران
  2. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۹ دسامبر ۲۰۱۲.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ دانشنامه ایرانیکا[پیوند مرده]، سرواژه بهبهان.
  4. «شهردار بهبهان :فریدون قنواتی». شهرداری بهبهان. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۱۲-۱۵.
  5. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در خرداد ۱۳۹۶.
  6. مهرالزمان نوبان (۱۳۷۶نام مکان‌های جغرافیایی در بستر زمان، تهران: انتشارات ما، ص. ۱۱۸، شابک ۹۶۴-۶۴۹۷-۰۰-۴
  7. «ARRAJĀN – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۸.
  8. خاویر آلوارز-مان. "The Arjan Tomb: At the Crossroads of the Elamite and the Persian Empires". https://www.peeters-leuven.be. External link in |وبگاه= (help)
  9. کویر، م. (2017) هزاره‌ی ققنوس: از ساسانیان تا سامانیان. اچ اند اس میدیا.
  10. ملایری، م. م. (1379) تاریخ و فرهنگ ایران از در دوره انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی. تهران: انتشارات توس.
  11. «Peeters Publishers Leuven». www.peeters-leuven.be. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  12. نیستانی «مقاله ارّجان» دایره المعارف بزرگ اسلامی، گرداورنده کاظم موسوی بجنوردی. تهران: ناشر مرکز دایرالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم.
  13. افضل‌الملک، غ. (1367) افضل التواریخ، محقق/مصحح منصوره اتحادیه و سیروس سعدونیان. تهران: نشر تاریخ ایران، چاپ اول.
  14. طبری (1375) تاریخ الامم و الملوک ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات اساطیر، چاپ پنجم.
  15. نیستانی، «مقاله ارّجان» دایره المعارف بزرگ اسلامی، گردآورنده کاظم موسوی بجنوردی، تهران: ناشر مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم. اصمعی.
  16. محمود کویر (2017) هزاره‌ی ققنوس: ساسانیان تا سامانیان. اچ اند اس میدیا.
  17. اصفهانی (1367) تاریخ سنی الملوک الارض و انبیا (تاریخ پیامبران وشاهان) ترجمه دکتر جعفر شعار. تهران: امیرکبیر، چاپ دوم.
  18. ایرانیکا. «ارجان در دایره‌المعارف ایرنیکا». http://www.iranicaonline.org. پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  19. Marquart, J. (1901) Eranshahr. Berlin: Weidmannsche Buchhandlung (به آلمانی).
  20. Schwarz, P. (1969) Iran Im Mittelalter Nach Den. Arabischen Geographen. New York: Ulan Press (به آلمانی).
  21. نهچیری، ع. (1370) جغرافیای تاریخی شهرها. تهران: انتشارات مدرسه.
  22. «معنی کوره ٔ قبادخوره | لغت‌نامه دهخدا». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۱.
  23. ابن‌فقیه همدانی، مختصرالبلدان، ترجمه از ح. مسعود. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  24. ابن خردادبه ع. (1363) المسالک والممالک، به کوشش دخوبه، لیدن نیکلسن، تهران.
  25. طبری (1375) تاریخ الامم و الملوک، ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: انتشارات اساطیر، چاپ پنجم.
  26. ابن حوقل (1366) سفرنامه ابن حوقل، ایران در صوره العرض، ترجمه جعفر شعار. تهران: امیرکبیر، چاپ دوم.
  27. مقدسی (1361) احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ترجمه علینقی منزوی. تهران: شرکت مولفان و مترجمان ایران.
  28. اصطخری (1373) مسالک و ممالک، ترجمه محمد بن اسعد بن عبدالله تستری، به کوشش ایرج افشار، مجموعه انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
  29. «تخریب محوطه ارجان بهبهان؛ گنجینه 10 هزار ساله ساسانیان». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۱-۱۰-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  30. «باستان‌شناسان آمريكايي در بهبهان به پژوهش‌ مشغولند». ایسنا. ۲۰۰۶-۰۱-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۰.
  31. مدیرمسئول، علی چاروسائی. «سازمان میراث فرهنگی ای که میراث دار ایران نیست/ شهر باستانی "کیدین هوتران" بهبهان را ویران کردند». Khoorna. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  32. Javier Alvarez-Mon (2010) The Arjan Tomb: At the Crossroads of the Elamite and the Persian Empires. خاویر آلوارز-مان.
  33. «گنجینه ارجان». iranatlas.info. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  34. «Peeters Publishers Leuven». www.peeters-leuven.be. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  35. «معرفی هفت شاهکار زرین هنر ایران در موزه ملی ایران (حلقه قدرت ارجان) – موزه ملی ایران». دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  36. «از «شیر خدا» و « همه برای ایران» تا انتخاب «جام ارجان»». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۹-۰۷-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  37. «گنجینه ارجان». iranatlas.info. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  38. «بربت (بربط) ارجان». Shokri Workshop. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۰.
  39. «ویدئو / تکنوازی رابعه زند با «چنگ ارجان»». ایسنا. ۲۰۱۷-۰۳-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  40. «لیر یا چنگ ارجان؟ (I)». گفتگوی هارمونیک Harmony Talk. ۱۳۹۶-۱۱-۱۱ ۲۱:۵۷:۳۸ +۰۰:۰۰. دریافت‌شده در 2020-04-19. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  41. بهزاد بلور. «گزارش بی‌بی‌سی فارسی از بازسازی ساز باستانی چنگ ارجان». www.bbcpersian.com.
  42. رابعه زند. «بازسازی چنگ ارجان (بربت ارجان)».
  43. شاهین مهاجری. «چنگ ارجان یا لیر ارجان؟». هارمونی‌تاک.
  44. «لیر یا چنگ ارجان؟ (II)». گفتگوی هارمونیک Harmony Talk. ۱۳۹۶-۱۱-۱۷ ۱۳:۱۵:۴۹ +۰۰:۰۰. دریافت‌شده در 2020-04-19. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  45. «گنجینه ارجان». iranatlas.info. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  46. «گنجینه ارجان». iranatlas.info. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  47. «معرفی هفت شاهکار زرین هنر ایران در موزه ملی ایران (حلقه قدرت ارجان) – موزه ملی ایران». دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  48. «فریاد کمک خواهی شهر باستانی "کیدین هوتران" بهبهان بلند شد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۴-۱۲-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  49. «تخریب محوطه ارجان بهبهان؛ گنجینه 10 هزار ساله ساسانیان». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۱-۱۰-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  50. «دگر: دانشنامه گردشگری». www.degar.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۰.
  51. آرتور کریستنسن (1925) پادشاهی قباد یکم و کمونیسم مزدکیان. ای اف هوست (به فرانسوی).
  52. مایکل گانتر (2010). "لغتنامه تاریخ کردها".
  53. Christensen, A. (1925) Le règne du roi Kawādh I et le communism mazdakite. A. F. Host.
  54. ابن مسکویه (1369) تجارب الامم، ترجمه ابوالقاسم امامی و علی نقی منزوی. تهران: سروش/توس.
  55. ابن اثیر جزری (1371) تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی و ابوالقاسم حالت. تهران: موسسه مطبوعات علمی، چاپ اول.
  56. ابن خلدون (1363) تاریخ ابن خلدون، ترجمه عبدالمحمد آیتی. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول.
  57. گردیزی (1361) زین الاخبار، محقق/مصحح عبدالحی حبیبی. تهران: انتشارات دنیای کتاب، چاپ اول.
  58. بیضاوی، ن. (1382) نظام التواریخ، محقق/مصحح میرهاشم محدث. تهران: انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، چاپ اول.
  59. دینوری (1383) الاخبار الطول، ترجمه محمود مهدوی دامغانی. تهران: نشر نی، چاپ چهارم.
  60. ابن قتیبه (1992) المعارف، تحقیق ثروت عکاشه. القاهره: الهییه المصریه العامه للکتاب، طبعه الثانیه.
  61. این فقیه (1349) مختصر البلدان، ترجمه ح. مسعود. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، چاپ اول.
  62. «ARRAJĀN – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۱.
  63. Christensen, A. (1925) Le règne du roi Kawādh I et le communism mazdakite. A. F. Host.
  64. کویر، م. (2017) هزاره‌ی ققنوس: ساسانیان تا سامانیان. اچ اند اس میدیا.
  65. «ARRAJĀN – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۱.
  66. Heinz Gaube.
  67. «فریاد کمک خواهی شهر باستانی "کیدین هوتران" بهبهان بلند شد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۴-۱۲-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  68. آرغ، م. (1397) تبیین اوضاع دینی کوره ارجان در آستانه ورود اسلام تا قرن چهارم هجری قمری.
  69. «Peeters Publishers Leuven». www.peeters-leuven.be. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۰.
  70. «آتش_و_آتشکده های_زرتشتیان». zinati.eu. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۰.
  71. «در باره بهبهان». فرمانداری بهبهان. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۰.
  72. «ARRAJĀN – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۸.
  73. کویر، م. (2017) هزاره‌ی ققنوس: از ساسانیان تا سامانیان. اچ اند اس میدیا.
  74. کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، بین‌النهرین، ایران و آسیای مرکزی از زمان فتوحات مسلمین تا ایام تیمور، ۱۳۳۷ خورشیدی، گای لو استرنج ترجمه: محمود عرفان، ناشر فارسی: بنگاه ترجمه و نشر کتاب
  75. فارسنامهٔ ابن بلخی، (تصحیح، توضیح و تحشیهٔ دکتر منصور رستگار فسایی) چاپ اول، (520 صفحه) بنیاد فارس‌شناسی، 1374
  76. مدخل BEHBAHĀN بایگانی‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine در دانشنامه ایرانیکا
  77. «جالب است بدانيد». www.iranjewish.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۲۵.
  78. http://www.mehrnews.com//NewsDetail.aspx?NewsID=1492630
  79. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۱۰.
  80. برگزاری بیست و یکمین سالگرد شهدای شیمیایی بهبهان باشگاه خبرنگاران جوان
  81. http://www.arganmemari.com/article/Rose-Castle-PA.html
  82. «بهبهان». miraskhz.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۰.
  83. «منطقه شکار ممنوع کوه بدیل بهبهان | جاذبه های گردشگری بهبهان | ایلیا گشت». سایت گردشگری ایلیاگشت. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  84. «جدیدترین مستند حیات وحش تنگ تکاب بهبهان». آپارات - سرویس اشتراک ویدیو. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  85. "محيط بان هدايت ديده بان (@hedayat_dideban) • Instagram photos and videos". www.instagram.com. Retrieved 2020-04-19.
  86. "حیات وحش بهبهان (@hayat_vahsh_behbahan) • Instagram photos and videos". www.instagram.com. Retrieved 2020-04-19.
  87. «دستگیری شکارچیان ۲۵ قطعه تیهو در بهبهان». دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  88. "محيط بان هدايت ديده بان (@hedayat_dideban) • Instagram photos and videos". www.instagram.com. Retrieved 2020-04-19.
  89. «عامل کشتار یک کل وحشی در منطقه خاییز شناسایی و به دادگاه معرفی شد». دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  90. قاسمی، جاذبه های گردشگری بهبهان جاهای دیدنی بهبهان منطقه حفاظت شده خائیز دهدشت منطقه حفاظت شده خائیز کجاست نویسنده: یاسمین (۲۰۱۹-۰۸-۱۱). «منطقه حفاظت شده خائیز بهبهان | سیری در ایران». جامع ترین سایت جاهای دیدنی و جاذبه های گردشگری ایران | سیری در ایران. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  91. سیاوش اردلان، بی‌بی‌سی فارسی. «گزارش بی‌بی‌سی فارسی درباره خاییز بهبهان». www.bbcpersian.com.
  92. «از دو پلنگ در منطقه شکار ممنوع بدیل بهبهان تصویر برداری شد». دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  93. 10 (۲۰۱۸-۰۸-۲۱). «مستندات وجود پلنگ ايراني در منطقه حفاظت شده خاييز تكميل شد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  94. «کشف لاشه یک توله پلنگ در بهبهان». ایسنا. ۲۰۱۸-۱۰-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  95. «از دو پلنگ در منطقه شکار ممنوع بدیل بهبهان تصویر برداری». آپارات - سرویس اشتراک ویدیو. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  96. «در رخدادی بسیار نادر یک راس بز وحشی چهار بزغاله به دنیا آورد + تصویر». دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  97. «منطقه شکار ممنوع کوه بدیل بهبهان | جاذبه های گردشگری بهبهان | ایلیا گشت». سایت گردشگری ایلیاگشت. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  98. 10 (۲۰۱۴-۱۱-۲۳). «45 راس گوسفند در بهبهان طعمه گرگها شدند». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  99. «دستگیری شکارچیان ۲۵ قطعه تیهو در بهبهان». دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  100. «شمار گونه های جانوری منطقه حفاظت شده خاییز از رشد خوبی برخوردار است - ایسنا». www.isna.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  101. «از گونه کمیاب جغد ماهیخوار در خاییز تصویر برداری شد». آپارات - سرویس اشتراک ویدیو. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  102. 10 (۲۰۱۸-۰۹-۱۶). «جمعیت كل و بز منطقه حفاظت شده خاییز افزایش یافت». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  103. "محيط بان هدايت ديده بان (@hedayat_dideban) • Instagram photos and videos". www.instagram.com. Retrieved 2020-04-19.
  104. سیاوش اردلان، بی‌بی‌سی فارسی. «گزارش بی‌بی‌سی فارسی درباره خاییز بهبهان».
  105. «کشف یک غار جدید در بهبهان و شناسایی گونه ارزشمند ماهی کور درون این غار». دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  106. 10 (۲۰۱۸-۱۱-۲۰). «پرونده ويلاسازي غيرمجاز در خوزستان به دادستاني كل كشور رفت». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  107. سیاوش اردلان، بی‌بی‌سی فارسی. «پروژه ساخت دهکده توریستی در خاییز».
  108. «آتش‌سوزی‌ گسترده و کم سابقه در جنگل‌های بهبهان ادامه دارد». ایران اینترنشنال. ۲۰۱۹-۰۶-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  109. شهروند گزارشگر. «آتش‌سوزی در منطقه حفاظت شده خاییز».
  110. «شکارچی محکوم به ۲ سال حبس، پیش از انتقال به زندان مجددا دستگیر شد / اختصاصی». دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  111. «درگیری مسلحانه محیطبانان و شکارچی بزکوهی در خاییز». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۵-۰۷-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  112. «کشف دو راس کل و بز وحشی زنده از یک منزل مسکونی در بهبهان / اختصاصی». دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  113. «تشکیل 13 پرونده در زمینه شکار غیر مجاز درکهگیلویه-سازمان حفاظت محیط زیست». www.doe.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  114. «درگیری محیط بانان با شکارچی غیرمجاز در منطقه خاییز». آپارات - سرویس اشتراک ویدیو. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  115. «بهبهان». miraskhz.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۹.
  116. www.yjc.ir https://www.yjc.ir/fa/news/7090221/%D9%85%D8%B1%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%86%D8%A7%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%86. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۰. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  117. امبر سز، تاریخ زمین لرزه‌های ایران، ۲۲-۲۹۴.

وب سایت شهرداری بهبهان