باز کردن منو اصلی

شاه احمد صفوی (زاده ۱۱۱۰ قمری/ ۱۷۰۰ میلادی اصفهان – درگذشته ۱۱۴۰ قمری/ ۱۷۲۸ میلادی اصفهان) با نام سید احمد شاه هم شناخته می‌شود، با نام اصلی سید احمد میرزا مرعشی صفوی، از نوادگان شاه عباس یکم و شاه سلیمان یکم، یکی از مدعیان سلطنت خاندان صفوی بعد از سقوط اصفهان بود.

Shir & Khorshid1.svg شاه احمد صفویShir & Khorshid1.svg
پادشاه سلسله صفوی
دوران۱۱۳۸ ه‍. ق–۱۱۴۰ ه‍.ق
تاجگذاری۱۴ ربیع‌الاول ۱۱۳۹ ه‍.ق
زادروز۱۱۱۰ ه‍.ق
زادگاهاصفهان
درگذشتاواخر ۱۱۴۰ ه‍.ق
محل درگذشتاصفهان
آرامگاهآرامگاه ستی فاطمه
پیش ازشاه تهماسب دوم
پس ازشاه تهماسب دوم
پدرابوالقاسم میرزا
مادردختر میرزا ابراهیم خلیفه سلطانی
دیناسلام، شیعه دوازده‌امامی

قلمرو فعالیت و جغرافیای سیاسی حکومت سید احمد شاه از آغاز قیام تا لحظه دستگیری‌اش، منطقهٔ وسیعی در مرکز، شرق و جنوب ایران بود. این وسعت قلمرو در اوج اعتبار و قدرت او بود؛ زیرا وی در آغاز پادشاهی فقط کرمان را در اختیار داشت.[پانویس ۱]

اصالت و تبارویرایش

پدر وی، ابوالقاسم میرزا فرزند محمد داوود میرزا از متوالیان آستان قدس رضوی پسر عزشرف بیگم از نواده شاه عباس بزرگ بود و مادر ابوالقاسم میرزا احتمالا شهربانو بیگم دختر شاه سلیمان یکم بوده است.[پانویس ۲] مادر احمد میرزا، دختر میرزا ابراهیم خلیفه سلطانی فرزند آغا بیگم دختر شاه عباس یکم بود.[۱] احمد میرزا از طرف پدر و مادر به خاندان مرعشیان اصفهان و صفویان می‌رسد.[پانویس ۳] او هم‌چنین برادرزاده شاه سلیمان دوم بود.

پیش از پادشاهیویرایش

احمد میرزا پس از خروج از اصفهان، در قزوین و آذربایجان همراه شاه تهماسب دوم بود، اولین حرکت جدایی طلبانهٔ او از تبریز شروع شد و این حرکت احمد میرزا اقدام مهمی در شکل دهی ادعاهای بعدی او بود. محمد هاشم میرزا و خلیل میرزا که از خویشاوندان سید احمد میرزا بودند، خروج وی از نیروهای شاه تهماسب را به دلیل شراب‌خواری و خوش‌گذرانی بسیار شاه، هم‌چنین که او نسبت به اوضاع بی‌توجه و بازیچه دست اطرافیانش بود و احمد میرزا او را لایق پادشاهی نمی‌دانست. هلندی‌های حاضر در اصفهان ضمن توجه به برخی ازدلایل یادشده تأکید می‌کنند بی‌توجهی‌اش به اندرزهای سید احمد موجب شد که این مرد از شاهزاده گسسته و خود قیامی را علیه افغان‌ها سازمان دهد.[۲]

از گزارش‌های منابع شکل ثابت و منظمی در مورد سیر فعالیت‌های احمد میرزا نمی‌توان یافت. او در آغاز فعّالیتش، با جعل مهر شاه تهماسب به وسیله حکاک‌هایی که همراه داشت، خود را سپهسالار فارس معرفی کرد که برای مقابله با افغان‌ها آمده‌است. در این فرمان جعلی از شاه تهماسب به سرداران و امرای فارس احمد میرزا به مقام خانی و سپهسالاری ارتقا یافته و از مخاطبان خواسته شده بود که او را در دفع افغان‌ها یاری نمایند. بر این اساس، احمد در آغاز فعّالیتش ادعای مستقلی نداشت؛ حکم خود را ظاهراً از شاه گرفت و به عبارتی، نمایندهٔ شاه صفوی در منطقة فارس بود.[۳]

حاکمیت فارسویرایش

احمد میرزا پس از ورود به فارس در سال ۱۱۳۷ (۱۷۲۵. م) با استقبال گسترده مردم رو به رو شد. او از زبردست خان حاکم افغانی فارس شکست خورد اما بعداً در مناطق شرقی و جنوبی کشور موفقیت‌های زیادی به دست آورد.[۳]

از جمله موفقیت‌های سید احمد میرزا، در اختیار گرفتن سپاهی حدود شش هزار نفر و همراه داشتن روسای شهرهای فسا، داراب، نی‌ریز، استهبان، خفر و شهرهای دیگر بود، هم‌چنین سرکوب افغان‌ها در ناحیهٔ جهرم و تضعیف توان آن‌ها در ناحیه شیراز و لار از نتایج این دیگر موفقیت‌های او بود اما این موفقیت‌ها چندان دوام نیافت. انتشار اخبار فعالیت‌های احمد میرزا و تجمع عده زیادی در اطراف وی و رسیدن خبر این موفقیت‌ها به شاه تهماسب، شاه صفوی را به تحرک علیه احمد میرزا واداشت.[۳]

دستگیری و زندانی شدنویرایش

شاه تهماسب تحت تأثیر برخی نزدیکان خود، برای برخورد با احمد میرزا، ولی محمدخان شاملو را به حکومت کرمان و شاه‌وردی خان کرد را سپهسالار فارس تعیین کرد و با صدور فرمان‌ها و دستورهایی سید احمد میرزا را باغی و طاغی خواند و از تمام مردم به ویژه سرداران فارس و کرمان خواست تا احمد میرزا را دستگیر کنند و او را به شاه‌وردی خان تحویل دهند. با رسیدن نامه شاه تهماسب و اطلاع مردم ابرکوه از جعلی بودن فرمان‌های سابق شاه، سید احمد میرزا را دستگیر و مدتی زندانی نمودند اما بعد از دو ماه توانست از زندان فرارکند و فعالیت‌های پیشین خود را ادامه دهد. این اقدام شاه تهماسب، سید احمد را در مقابل نیروهای صفوی قرار داد و باعث جنگ داخلی، خاندان صفوی شد.[۳]

سید احمد میرزا نیرو جمع‌آوری کرد و دوبار با سپاه صفوی جنگید. او شاه‌وردی‌خان را در داراب و ولی محمدخان را در کرمان شکست داد و آن‌ها را زندانی کرد سپس وارد کرمان شد و تمامی سرداران این شهر از وی اطاعت کردند.[۳]

تاج‌گذاریویرایش

سید احمد میرزا بعد از ورود به کرمان در ۱۳ ربیع‌الاول سال ۱۱۳۹ (۸ نوامبر ۱۷۲۶) تاج‌گذاری و بر تخت سطنت نشست، به نام او خطبه خواندند و برایش سکه ضرب کردند.[۳][پانویس ۴] روی سکه‌های وی نوشته شد:

سکه زد در هفت کشور چتر زد چون مهر و ماه
وارث ملک سلیمان گشت احمد پادشاه

شاه احمد پس از تاج‌گذاری، ولی محمد خان حاکم پیشین کرمان را آزاد و به‌عنوان اعتمادالدوله و وزیر اعظم، طالب خان را به مقام دیوان بیگی، محمدجعفر خان را به عنوان قوللر آغاسی و سپهسالار، محمدحسین خان را ایشیک آغاسی، عنایت خان را تفنگچی باشی، حسنعلی خان را قورچی‌باشی و محمد مؤمن خان را به عنوان ناظر بیوتات برگزید.[۳]

دوران پادشاهیویرایش

تاج‌گذاری شاه احمد باعث حساس شدن اشرف افغان به او و تلاش برای براندازی حکومتش بود. هلندی‌های حاضر در کرمان از اقدامات شاه احمد می‌نویسند: «در دربار جدید افراط می‌گساری رواج دارد و این شاه نیز مانند همتایان خود به تاراج، کلاشی و پوست کنی خلایق سرگرم است»[۳]

نبرد شیرازویرایش

در این نبرد به گزارش هلندی‌ها شاه احمد ۲۰ هزار مرد جنگی داشت؛ او با محمدخان بلوچ به همراه جمع زیادی سربان افغان، بلوچ جنگید اما شکست خورد و تمامی سپاهیانش پراکنده شدند. شاه احمد پس از این ناکامی باوجود تلاش‌های پی‌درپی در شهرهای مختلف قلمرو حکومتی خود نتوانست نیرویی بیش از هزار نفر تجهیز نماید. در همین زمان اشرف افغان نیروهایی از افغان، بلوچ و کرد به سرداری عبدالله خان بلوچ برای جنگ با شاه احمد فرستاد.[۳]

شاه احمد به دلیل نداشتن نیروی کافی تصمیم گرفت به دربار شاه تهماسب پناهنده شود و راهی خراسان شد. او ابتدا نامه عذرخواهی برای شاه فرستاد سپس قلعه‌ای نوشت و سپس که قلعه دار آن را شاه تهماسب منصوب کرده بود، برای قرار دادن اسباب خود در آن‌جا تسخیر کرد. اما شاه تهماسب، طهماسب بیگ جلایر را برای حکم قتل یا اسیر یا اخراج احمد میرزا از مملکت تعیین کرد، تحریکات نادرقلی بیگ افشار باعث این واکنش بود.[۳]

حکومت در بندرعباسویرایش

شاه احمد پس از آنکه شنید شاه تهماسب به سویش نیرو فرستاده خراسان را ترک کرد و راهی سیستان شد. وی در این منطقه نیز نتوانست نیرویی گردآوری کند سپس به لار بازگشت و از آن‌جا به بندرعباس رفت و آن‌حا را تسخیر کرد و برای محل حکومت خود حصار ایجاد کرد. او هم‌چنین با هلندی‌هاو انگلیسی‌های در این بندر مکاتبات متعددی داشت.[پانویس ۵] او از مراکز تجاری و کشتی‌رانی دیدن می‌کرد و از هلندی‌ها و انگلسی‌ها برای برای حضور در بندر پول دریافت می‌کرد.[۳]

رسیدن اخبار این اقدامات به اصفهان باعث شد تا اشرف نسبت به موقعیت جدید شاه احمد حساس شود و به همین دلیل سپاهی به فرماندهی زبردست خان به سمت وی فرستاد. شاه احمد با دریافت خبر حرکت سپاه از بندر عباس فرار کرد و قلعه حسن‌آباد در داراب رفت. در این زمان اشرف دستور داد سپاهی از اصفهان به سرداری تیمورخان کرد و شیراز به سرداری محمدخان بلوج راهی داراب شدند و قلعه محاصره شد. محاصره هشت ماه طول کشید، کمبود مواد غذایی و امکانات، باعث شد شاه احمد به تضمین‌های تیمورخان کُرد، فرمانده عزامی اشرف اعتماد کرده و تسلیم سپاه افغان شود.[۳][پانویس ۶]

مرگویرایش

شاه احمد بعد از تسلیم شدن به اصفهان منتقل شد. اشرف افغان با وی برخوردهای محترمانه‌ای داشت اما او با وجود همه تعهدات، در اواخر سال ۱۱۴۰ (۱۷۲۸. م) شاه احمد و برادرش عبدالائمه میرزا به دستور اشرف در کنار زاینده رود گردن زده شدند.[۳] جسد این دو شاهزاده در آرامگاه ستی فاطمه اصفهان دفن شد.[۴]

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. مستوفی، ‌یزد را اولین پایگاه فعّالیت سید احمد شاه نوشته است؛ اما تمام منابع از ابرقو به عنوان کانون اول فعالیت او یاد کرده‌اند مناطق دیگری که در قلمرو فعالیت‌های این جوان پرشور مرعشی صفوی قرار داشت عبارت بودند از: ‌اقلید، سرمق، قنقری، مشهد ام البنی، ‌بوانات،‌ داراب، جهرم، ‌لار، گمبرون، تون، طبس، قاین، ‌سیستان، میناب، ‌سیرجان، ‌بم و نرماشیر این مناطق، ‌در محدودة جغرافیایی نیمه جنوبی کشور قرار دارد.
  2. در این مورد تردید وجود دارد. زیرا تولد ابوالقاسم میرزا در ۱۳ صفر سال ۱۰۸۰ هجری بوده اما ازدواج محمد داوود و شهربانو بیگم در ۹ ربیع‌الاول ۱۱۲۵ هجری صورت گرفته است. در مجمل‌التواریخ گلستانه از ابوالقاسم به عنوان فرزند بزرگ محمد داود از صبیه شاه سلیمان یاد شده.
  3. کشیشان فرانسوی در نامه‌های خود می‌نویسند: «وی شاهزاده ای بود که از سوی مادر خون شاهی داشت»
  4. استرآبادی به اشتباه، چهاردهم ربیع الاول ۱۱۴۰ ه.ق را آغاز پادشاهی او نوشته است
  5. در این میان، ‌روابط شاه احمد با انگلیسی‌ها بیشتر دوستانه می‌نماید؛ زیرا بنابر گزارش هلندی‌ها، ‌آنها‌ هر کمکی را که سیّد درخواست کرد، در اختیارش گذاشتند. آنها «توپ، ‌باروت، ‌نارنجک، ‌توپچی و حتی جراح باشی خود را مأمور درمان زخمیان سپاهش کرده‌اند»
  6. در این مورد، ‌تنها نظر هنوی با دیگر گزارش ها متفاوت است. او مدعی است سید احمد شاه در شیراز تسلیم نیروهای اشرف شد

منابعویرایش

  • جعفری، علی‌اکبر (۱۳۹۰). پادشاهی سید احمدخان مرعشی صفوی و بحران حکومت صفویان دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه اصفهان)
  • سلطان هاشم میرزا (۱۳۷۹). زبور آل داوود، تصحیح و تعلیقات عبدالحسین نوایی، تهران: میراث مکتوب، صفحات ۵۲–۵۷.
  • قزوینی، ابوالحسن. (۱۳۶۷) فوائدالصفویه (تاریخ امرا و سلاطین صفوی پس از دولت صفویه)، تصحیح، مقدمه و حواشی، مریم میراحمدی، تهران: مؤسسه مطالعات و تأسیسات فرهنگی، صفحات ۸۹–۹۰.
  • مرعشی صفوی، میرزا محمد خلیل (۱۳۶۲). مجمع التواریخ، تصحیح عباس اقبال، تهران: کتابفروشی طهوری و سنایی.

پیوند به بیرونویرایش

  1. سلطان هاشم میرزا، زبور آل داوود، صفحه ۵۲.
  2. جعفری، علی اکبر، پادشاهی سید احمدخان مرعشی صفوی و بحران مشروعیت صفویان
  3. ۳٫۰۰ ۳٫۰۱ ۳٫۰۲ ۳٫۰۳ ۳٫۰۴ ۳٫۰۵ ۳٫۰۶ ۳٫۰۷ ۳٫۰۸ ۳٫۰۹ ۳٫۱۰ ۳٫۱۱ ۳٫۱۲ همان
  4. «امامزاده‌های اصفهان - قبرستان و امامزاده ستی فاطمه (س)». esfahan23.persianblog.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۰-۰۵.