باز کردن منو اصلی

صفی‌الدین عبدالمؤمن بن ابی‌المفاخر یوسف بن فاخر اُرمَوی (۶۱۳ ه‍.ق، ارومیه - ۱۸ صفر ۶۹۳ ه‍.ق، بغداد) موسیقی‌دان، خوش‌نویس، ادیب و عروضدان، و پیشتاز مکتب منتظمیه بود.

صفی‌الدین اُرموی
Safiyeedin Urmavi.jpg
اطلاعات
تولد ۶۱۳ ق
ملیت ایرانی
مرگ ۶۹۳ ق (۸۰ سالگی)

ارموی در کودکی به بغداد مهاجرت کرد و بیشتر عمرش را در آنجا گذراند. قسمتی از این دوره در زمان خلافت عباسی بود و قسمت دیگرش پس از فتح بغداد توسط هلاکو و تحت سلطهٔ مغولان رخ داد. صفی‌الدین که در موسیقی و خوشنویسی بسیار توانا بود در هر دو دوره صاحب جایگاه درباری بود. رابطهٔ وی با خاندان جوینی در موفقیتش در زمان حکومت مغولان بر بغداد مؤثر بود اما نهایتاً با تزلزل جایگاه خاندان جوینی، و نیز حمایت خود را از دست داد و در حالی که به خاطر بدهکاری به زندان افتاده بود درگذشت.

از صفی‌الدین دو رسالهٔ بسیار مهم بر جای مانده است: رسالهٔ الأدوار که بسیاری آن را آغازگر مکتب منتظمیه و یکی از شاخص‌ترین آثار در زمینهٔ تئوری موسیقی ایرانی-اسلامی می‌دانند، و رسالهٔ شرفیه که بالغ بر ۳۰ سال بعد نگاشت و علی‌رغم محتوای مفصل‌ترش، کمتر از الأدوار مورد توجه بوده‌است. وی همچنین به تعلیم شاگردانی چند در زمینهٔ خوشنویسی و موسیقی پرداخت و چند رسالهٔ دیگر نیز نگارش کرد.

محتویات

زندگی‌نامهویرایش

دوران زندگی صفی‌الدین را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد: پیش از حمله مغول به ایران و پس از حمله مغول.[۱]

دورهٔ اول مصادف است با حکومت دو خلیفهٔ عباسی. ناصر (حکومت ۵۷۵ تا ۶۲۲ قمری) توانسته بود با کمک خوارزمشاهیان سلطنت سلجوقیان را براندازد. ناصر که به دنبال تکرار دورهٔ طلایی خلافت عباسی بود، به علوم و هنرها توجه نشان داد و این امر توسط خلیفهٔ بعدی (مستنصر، حکومت ۶۲۳ تا ۶۴۰ قمری) ادامه یافت. مستنصر مدرسه‌ای به نام مستنصریه در بغداد بنیان نهاد و در کتابخانه‌اش بیش از هشتاد هزار کتاب گردآورد.[۲] مستعصم آخرین خلیفهٔ عباسی بود (حکومت از ۶۴۹ تا ۶۵۶ قمری) و خلافت او با حملهٔ هلاکو به بغداد و فتح آن در سال ۶۵۶ قمری به پایان رسید. صفی‌الدین از این حمله جان به در برد و به کمک هنرش توانست که در دربار مغولان نیز صاحب جایگاه بشود.[۳] در این دوره، نقش خاندان جوینی و رابطهٔ صفی‌الدین با این خاندان نیز حائز اهمیت بود. بهاءالدین جوینی که در دربار مغولان صاحب منصب بود توانست پسرش عطاملک جوینی را نیز به سمت دبیری دربار امیر ارغون وارد کند. بعداً سمت عطاملک به برادرش شمس‌الدین محمد جوینی واگذار شد. شمس‌الدین محمد در زمان حملهٔ هلاکو به بغداد با او همراه بود و بعداً وظیفهٔ تعلیم و تربیت فرزندان خودش (بهاءالدین محمد درگذشتهٔ حدود ۶۷۸ قمری، و شرف‌الدین هارون کشته‌شده در ۶۸۵ قمری) را بر عهدهٔ صفی‌الدین نهاد.[۴][۵]

پیش از حمله مغولویرایش

صفی‌الدین در ۶۱۳ هجری قمری در ارومیه به دنیا آمد. در این دوره مهاجرت به بغداد (که از دورهٔ امویان آغاز شده بود) کماکان تداوم داشت و گفته شده که پدر صفی‌الدین نیز در همین دوره به بغداد مهاجرت کرد. در بغداد صفی‌الدین ابتدا به فراگیری فقه شافعی پرداخت و سپس به مدرسهٔ مستنصریه رفت و در آنجا به آموزش علوم مختلف و فراگیری خوشنویسی پرداخت و گفته شده که در زمینهٔ خوشنویسی و انشا از سرامدان روزگار خود شد. به گفتهٔ خودش در همین دوران موسیقی و نواختن عود را هم فراگرفت اما علی‌رغم چیره‌دستی در این هنر، بیشتر شهرتش در آن زمان از خوشنویسی حاصل شد.[۶]

پس از روی کار آمدن مستعصم، صفی‌الدین به دربار راه یافت و در امور مختلف اعم از امور دیوانی، کتابت و کتاب‌داری، و نیز در مقام خطاط و سرپرست تشکیلات موسیقی به کار گرفته شد. در این زمان خلیفهٔ عباسی سالانه پنج هزار دینار (معادل ۶۰٬۰۰۰ درهم آن زمان) برای او مقرری تعیین کرده بود.[۷][۸]

از مهم‌ترین دستاوردهای این دوره از زندگی صفی‌الدین، نگارش رسالهٔ الأدوار است (قدیمی‌ترین نسخهٔ به دست آمده از این اثر در سال ۶۳۳ قمری نگاشته شده‌است).[۹]

پس از حمله مغولویرایش

در پی حملهٔ هلاکو به بغداد و فتح آن در سال ۶۵۶ قمری، عدهٔ کثیری (از جمله خلیفه) به قتل رسیدند و اکثر مدارس و کتابخانه‌ها ویران گشت. اما صفی‌الدین در این میان با توسل به هنرش توانست خود و خانواده‌اش را از تعرض مصون نگاه دارد چنانکه هلاکو مقرری وی را به ده هزار دینار در سال افزایش داد.[۱۰][الف] صفی‌الدین در این دوره به آموزش بهاءالدین محمد جوینی و برادرش شرف‌الدین هارون جوینی مشغول بود. ارتباط وی با خاندان جوینی کمک کرد تا صفی‌الدین به ریاست دیوان انشا در بغداد برسد. در سال ۶۶۰ قمری وی به همراه بهاءالدین محمد به اصفهان رفت. در همین دوره صفی‌الدین دو ساز ابداع کرد که یکی «مُغنی» و دیگری «نَزهه» نام داشت؛ نزهه توسط نویسندگان آن زمان به عنوان سازی بسیار خوش‌آهنگ توصیف شده‌است.[۱۲][ب] صفی‌الدین همچنین تولیت موقوفات[پ] در بغداد را به عهده داشت تا سال ۶۶۵ قمری که این منصب به خواجه نصیرالدین طوسی واگذار شد.[۱۴] مهم‌ترین اثر صفی‌الدین در دورهٔ دوم زندگی‌اش نوشتن رساله شرفیه است که آن را حدود سال ۶۷۴ قمری نگاشته است. این رساله اگر چه مفصل‌تر از رسالهٔ الأدوار است اما به اندازهٔ آن شهرت نیافته‌است.[۱۵]

در سال ۶۸۳ قمری ارغون‌خان به حکومت بغداد رسید. او که پیشتر با آزار و اذیت عطاملک جوینی باعث مرگ وی شده بود، با رسیدن به حکومت دستور قتل پسران و بستگان وی را نیز صادر کرد. در این زمان شوکت خاندان جوینی رو به زوال نهاد و صفی‌الدین نیز بزرگترین حامی خود را از دست داد. نهایتاً صفی‌الدین به فقر دچار شد و بابت بدهی ۳۰۰ دیناری به زندان افتاد و در روز ۱۸ صفر ۶۹۳ قمری در زندان درگذشت.[۱۶] تاریخ درگذشت او در برخی منابع ۲۸ صفر ۶۹۳ ه‍.ق معادل ۲۸ ژانویه ۱۲۹۴ م. ذکر شده‌است.[۱۷]

فعالیت‌هاویرایش

رساله‌های صفی‌الدین در علم موسیقی مورد احترام و تقلید هنرمندان ایرانی و سایر ممالک اسلامی بوده‌است و ابن صیقل (ادیب و لغت‌شناس مشهور، درگذشتهٔ ۷۰۱ ه‍.ق) از او با القابی همچون «الصدر الکبیر»، «عالم فاضل» و «علامه» یاد کرده‌است.[۱۸] بیشتر مؤلفان بر این باورند که رساله‌های شرفیه و ادوار صفی‌الدین منجر به بروز انقلابی بزرگ در موسیقی در سراسر عالم شده‌است تا جایی که (ژوزف یکتابیک) موسیقی‌شناس نامی ترک که دربارهٔ موسیقی ملت خود برای (دائرةالمعارف لاوینیاک) نوشته دربارهٔ صفی الدین ارموی چنین می‌نویسد: «بالاخره موسیقی‌شناس ترک، صفی‌الدین ارموی نام داشته و به روزگار خلافت مستعصم خلیفه عباسی در نیمه دوم قرن هفتم می‌زیسته و توانست دوره ثابت و لاتغییر سابق را به پایان آورد.»[۱۹]

مکتب منتظمیهویرایش

نیمهٔ دوم سدهٔ ۱۳ میلادی توسط برخی از محققان، «مهم‌ترین دوره در تاریخ موسیقی ایرانی و عربی» نام گرفته‌است.[۲۰] صفی‌الدین که در این زمان در بغداد می‌زیست سبکی از توصیف نظری موسیقی را ارائه کرد که بعدها به «مکتب منتظمیه» معروف شد.[۲۱] مکتب منتظمیه نامی است که به گروهی از نظریه‌پردازان موسیقی این دوره داده می‌شود؛ عبدالقادر مراغی و قطب‌الدین شیرازی از دیگر نظریه‌پردازان این مکتب بوده‌اند. اصطلاح مکتب منتظمیه در منابع کهن شرقی (عربی، ترکی یا فارسی) دیده نمی‌شود بلکه ترجمه‌است بر عبارت Systematist School که توسط محققان غربی برای نامیدن این مکتب به کار می‌رفته‌است.[۲۲]

فرزندان و شاگردانویرایش

نام دو پسر وی در منابع نقل شده‌است: جلال‌الدین محمد که از ادبای عصر بود و عزالدین علی (درگذشتهٔ ۷۰۱ قمری) که مانند پدرش به کتابت اشتغال داشت.[۲۳] وی همچنین پسر دیگری به نام کمال‌الدین احمد داشت.[۲۴]

صفی‌الدین در بغداد به تربیت شاگردانی در خوشنویسی و موسیقی پرداخت. برخی از شاگردان وی در دورهٔ خلافت عباسی عبارتند از: شمس‌الدین احمد بن یحیی سهروردی (درگذشتهٔ ۷۴۱ قمری) که شاگرد یاقوت مستعصمی نیز بود، علی ستایی (سه‌تایی) که نوازندهٔ نوعی سه‌تار بود، حسن زامر که نی می‌نواخت، زیتون که مشخص نیست در چه زمینه‌ای تخصص داشت، و لُحاظ که خواننده بود. خود یاقوت مستعصمی نیز از شاگردان صفی‌الدین در زمینهٔ خوشنویسی بود.[۲۵] در دورهٔ حکومت هلاکو نیز شاگردان وی عبارت بودند از بهاءالدین محمد جوینی، شرف‌الدین هارون جوینی، و حسام‌الدین قتلغ بوغا.[۲۶] دو نفر دیگر از شاگردانی که برای صفی‌الدین برشمرده شده عبارتند از جمال‌الدین واسطی (زادهٔ ۶۶۱ قمری)، نظام‌الدین بن حاکم (درگذشتهٔ حدود ۷۶۰ قمری)؛ این دو در گسترش نظریات صفی‌الدین به ایران، عراق، سوریه و مصر نقش داشتند.[۲۷]

آثارویرایش

 
نقاشی از ساز عود توسط صفی‌الدین ارموی در رسالهٔ الأدوار

اگر چه صفی‌الدین در دوره‌ای می‌زیست که زبان فارسی در حال گسترش بود (چنانکه ادبای پیش از او هم دورهٔ او نظیر امام محمد غزالی، مولوی و سعدی آثار شاخصی به فارسی نگاشتند)، اما از آنجا که وی بیشتر عمرش را در بغداد گذراند آثارش را نیز به زبان عربی نگاشت.[۲۸]

الأدوار فی الموسیقیویرایش

یکی از آثار سرشناس صفی‌الدین، الأدوار فی الموسیقی است که با نام کوتاه‌شدهٔ الأدوار نیز شناخته می‌شود. در این کتاب، صفی‌الدین به بررسی موسیقی ایران از نظر تئوری موسیقی پرداخته و خصوصیاتی از قبیل پرده‌ها و نغمات را در چارچوب نظریهٔ ادوار شرح داده‌است. وی همچنین نحوهٔ کوک‌کردن سازهایی مثل بربط را شرح داده‌است.[۲۹] بعد از نوشته‌های ابن سینا در مورد موسیقی در کتاب شفا، کتاب الأدوار قدیمی‌ترین کتاب موجود دربارهٔ نظریهٔ علمی موسیقی ایرانی است.[۳۰] این رساله همچنین سندی است بر به کار گرفتن سیم پنجم در ساز عود در زمان ارموی (سیم پنجم در زمان ابن سینا رایج نبود). دیگر جنبه‌های نوین رسالهٔ الأدوار عبارتند از استفاده از الفبای ابجد برای توصیف دقیق فواصل هفده‌گانه در گام موسیقی ایرانی-اسلامی، توضیح دقیق دوازده مقام موسیقی، و توصیف دقیق وزن در موسیقی رایج آن زمان.[۳۱]

الرساله الشرفیهویرایش

 
صفحه‌ای از رسالهٔ شرفیه صفی‌الدین ارموی

دومین کتاب مشهور صفی‌الدین، رسالهٔ شرفیه است. او این کتاب را حدود سال ۶۶۵ قمری (معادل ۱۲۶۷ میلادی) نوشت و به شاگردش شرف‌الدین هارون جوینی اهدا کرد. صفی‌الدین از خاندان جوینی با نصیرالدین طوسی آشنایی داشت و احتمال می‌رود که طوسی علاقهٔ صفی‌الدین را به علوم یونانی برانگیخته باشد، چنان‌که در الأدوار صفی‌الدین تحت تأثیر علم موسیقی یونانی نبوده اما در رسالهٔ شرفیه این تأثیر وجود دارد. این احتمال هم وجود دارد که صفی‌الدین کتاب دومش را تحت تأثیر آثار فارابی (به خصوص موسیقی کبیر) نوشته باشد.[۳۲]

سایر آثار مکتوبویرایش

  • کتاب الکافی من الشافی فی علوم العروض و القوافی.
  • رسالة ایقاع (رساله ریتم یا وزن).
  • فائدة فی العلم الموسیقی.

آثار موسیقیویرایش

آثار موسیقی که از صفی‌الدین بر جا مانده‌است به دسته تقسیم می‌شوند: صوت، قول، و نوبه. صوت‌ها (که دو نمونهٔ از آن‌ها در پایان رسالهٔ الأدوار آمده‌است) قطعه‌هایی کوتاه هستند. قول‌ها قطعات مفصل‌تری هستند و قطب‌الدین شیرازی در درة التاج یک نمونه از قول‌های منسوب به صفی‌الدین را آورده‌است. هر قول شامل چند بخش می‌شد که به آن «نوبه» گفته می‌شده‌است؛ اجرای نوبه در زمان صفی‌الدین بسیار طرفدار داشته‌است. بنا به یک روایت، صفی‌الدین بیش از ۱۳۰ نوبه ساخته بود که برخی از این نوبه‌ها را بعداً کُتَیله[ت] (موسیقی‌دان معروف حوالی ۷۳۰ قمری) در ماردین و قاهره اجرا کرد.[۳۳]

متن ترانهٔ برخی از آثار موسیقی صفی‌الدین توسط ابن فضل‌الله عمری نقل شده‌اند و به مقامی که هر قطعه در آن اجرا می‌شده نیز اشاره شده‌است.[۳۴]

یادداشتویرایش

  1. این افزایش مقرری به نقل از خود صفی‌الدین است، در گفتگویی که با عزالدین اربیلی (تاریخ‌نگار درگذشتهٔ ۷۲۶ قمری) در سال ۶۸۹ قمری در تبریز داشت.[۱۱]
  2. جای تعجب دارد که عبدالقادر مراغی که رساله‌ای مفصل در شرح الأدوار صفی‌الدین نوشته و در آن به ساز مغنی نیز اشارهٔ مبسوطی کرده، چیزی راجع به اختراع این ساز توسط صفی‌الدین ننوشته‌است.[۱۳]
  3. نظریه الوقف
  4. در متن منبع اسم به صورت Kutayla آمده‌است؛ نام کامل این خواننده كتیله بن قرانغان است.

پانویسویرایش

  1. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۸۸.
  2. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۸۹.
  3. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۹۴.
  4. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۹۴-۹۵.
  5. Neubauer, Ṣafī al-Dīn al-Urmawī.
  6. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۹۰.
  7. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۹۱.
  8. Neubauer, Ṣafī al-Dīn al-Urmawī.
  9. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۹۲–۹۳.
  10. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۹۴.
  11. Neubauer, Ṣafī al-Dīn al-Urmawī.
  12. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۹۵.
  13. Neubauer, Ṣafī al-Dīn al-Urmawī.
  14. Neubauer, Ṣafī al-Dīn al-Urmawī.
  15. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۹۵-۹۶.
  16. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۹۶.
  17. Neubauer, Ṣafī al-Dīn al-Urmawī.
  18. Neubauer, Ṣafī al-Dīn al-Urmawī.
  19. بابایی نیولویی، نام‌آوران ارومیه، ۱۰۰–۱۰۱.
  20. al Faruqi, The modal system, 126-128.
  21. ستایشگر، نامنامهٔ موسیقی ایران، ۳۴۵.
  22. خضرائی، تقسیم وتر، ؟.
  23. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۹۲.
  24. Neubauer, Ṣafī al-Dīn al-Urmawī.
  25. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۹۳–۹۴.
  26. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۹۵.
  27. Neubauer, Ṣafī al-Dīn al-Urmawī.
  28. میثمی، صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او، ۹۶-۹۷.
  29. شرح ادوار.
  30. صفی‌الدین ارموی.
  31. Neubauer, Ṣafī al-Dīn al-Urmawī.
  32. صفی‌الدین ارموی.
  33. Neubauer, Ṣafī al-Dīn al-Urmawī.
  34. Neubauer, Ṣafī al-Dīn al-Urmawī.

منابعویرایش

  • ارموی، صفی‌الدین (۱۳۸۰). الأدوار فی الموسیقی. تهران: میراث مکتوب. شابک ۹۶۴-۶۷۸۱-۶۲-۴.
  • بابایی نیولویی، علی (۱۳۸۹). نام‌آوران ارومیه. تهران: تکدرخت. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۵۵۹-۲۹-۳.
  • خضرائی، بابک (۱۳۸۷). «تقسیم وتر و دستان‌بندی ساز از دیدگاه عبدالقادر مراغی». تاریخ علم. ۷: ۳۷–۵۴. دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۱۸.
  • ستایشگر، مهدی (۱۳۷۶). نامنامهٔ موسیقی ایران زمین. ۳. تهران: اطلاعات. شابک ۹۶۴-۴۲۳-۳۷۷-۸.
  • میثمی، حسین (۱۳۸۳). «صفی‌الدین ارموی و چند ویژگی عصر او». خیال (۱۱): ۸۸–۱۰۱. دریافت‌شده در ۱۱ آوریل ۲۰۱۹ – به واسطه نورمگز.
  • نعیمایی عالی، امین (۱۳۸۳). احوال و آثار صفی‌الدّین ارموی. تهران: فرهنگستان هنر ایران. شابک ۹۶۴-۹۵۷۶۸-۵-۱.
  • «شرح ادوار صفی‌الدین ارموی با تألیف سید عباس معارف منتشر شد». خبرگزاری آفتاب. دریافت‌شده در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۶.
  • «صفی‌الدین ارموی». باشگاه اندیشه. ۵ بهمن ۱۳۸۳. دریافت‌شده در ۵ ژانویه ۲۰۱۷.
  • Neubauer, Eckhart (2012). "Ṣafī al-Dīn al-Urmawī". In Bearman, P; Bianquis, Th; Bosworth, CE; van Donzel, E; Heinrichs, WP. Encyclopaedia of Islam (2nd ed.). doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_6447. Retrieved 12 April 2019.
  • al Faruqi, Lois Ibsen (1980). "The Modal System of Arab and Persian Music A.D. 1250-1300". Ethnomusicology. 24 (1): 126-128. doi:10.2307/851319. ISSN 0014-1836. |access-date= requires |url= (help)