معجزات محمد

(تغییرمسیر از معجزات منسوب به محمد)

معجزه‌های محمد (به عربی مُعجِزاتُ المُحَمَّد)، اتفاق‌های خارق‌العاده‌ایست که در منابع اسلامی به محمد، پیامبر اسلام، منسوب شده‌است. به باور مسلمانان، معجزه امور خارق‌العاده‌ایست که توسط پیامبران، برای اثبات نبوت و ارتباط با خدا، برای عموم مردم انجام می‌دهند. در تعریف اسلامی معجزه، برخلاف سایر ادیان، به نبود امکان تکرار معجزه توسط دیگران تأکید شده‌است. در باور اسلامی، علاوه بر معجزه، ارهاص و کرامت نیز به عنوان امور خارق‌العاده برای محمد گزارش شده‌است.

معجزات محمد
Miraj by Sultan Muhammad.jpg
عروج محمد به بهشت (معراج)؛ اثر سلطان محمد نگارگر به سال (حدود ۱۵۳۹–۱۵۴۳) میلادی
کاربرد
معنای اصطلاحیخوارق عادت برای اثبات ادعای نبوت
معنای فارسیکارهایی که دیگران جز محمد از آن عاجزند
قدمت کاربردصدر اسلام
تعداد کاربرد در روایاتمتواتر
کاربردکلام اسلامی
اسلام‌شناسی
تاریخ زندگانی محمد

برای پیامبر اسلام در منابع اسلامی، معجزات فراوانی گزارش شده‌است و آثار متنوعی با موضوع معجزات محمد تألیف شده‌اند. در فهرست ذیل، با تقسیم‌بندی از لحاظ زمانی، معجزات محمد، به شکل کلی فهرست شده‌اند.

تعریف معجزهویرایش

«معجزه» اسم فاعل از باب افعال ماده «ع‌ج‌ز» است که در لغت به معنای ضعف و ناتوانی و در اصطلاح به معنای هر کار خارق‌العاده‌ای که به اتکای قدرت خدا و برای اثبات مقامی الهی انجام می‌گیرد است.[۱] گاهی به جای معجزه، از عبارت «خرق عادت» استفاده می‌شود.[۲] معجزه، از دیرباز در فرهنگ و ادبیات دینی کاربرد داشته‌است. از معجزات پیامبران در عهد عتیق و عهد جدید گزارش‌هایی وجود دارد. در تعریف قرآنی-اسلامی معجزه، غیرقابل تکرار بودن آن لحاظ می‌شود.[۳] بین «معجزه» و «کرامت»، در نبود ادعای نبوت تفاوت است. همین‌طور اختلاف بین «معجزه» و «ارهاص»، در ظرف زمانی است، بر این اساس منظور از ارهاص، فراهم شدن شرایط نبوت پیش از بعثت است.[۴] فخر رازی مهترین تفاوت میان معجزه و کرامت را وجود ادعای نبوت یا ولایت در معجزه و نبودش در کرامت می‌داند.[۵]

بنابر باورهای اسلامی، معجزات گرچه تصرف ماوراء الطبیعه در عالم ماده و طبیعت است؛ اما مبطل ضرورت‌های عقلی نبوده‌است و خارج از نظام علیت نیست.[۶][۷] متکلمان مسلمان، معجزه را در اثبات نبوت و پیش از آن در اثبات وجود خدا به کار می‌برند. بیشتر متکلمان مسلمان از معجزه برای اثبات نبوت خاصه یا عامه استفاده کرده‌اند و کمتر منابع اسلامی از معجزه در اثبات وجود خدا بکار برده‌اند. این در حالیست که معجزه به عنوان دلیلی بر اثبات وجود خدا در آثار نویسندگان غربی، بسیار پرکاربرد است. محقق نراقی، برهان اثبات خدا از طریق معجزه را چنین تقریر می‌کند که: «عقل حکم می‌کند که امور غریبه … همچون شق القمر و… از انسان‌های عادی صادر نخواهد شد؛ پس باید صانعی حکیم باشد و اینگونه امور به سبب قدرت کامله و حکمت شامله‌اش صورت بگیرد.»[۸]

بر اساس روایت ابن سکیت، وی از علی النقی، امام دهم شیعیان امامیه، در خصوص علت تفاوت معجزات پیامبران با یکدیگر سؤال می‌کند و چنین پاسخ می‌گیرد که فن رایج در هر عصر، متفاوت بوده‌است و معجزه پیامبران بر اساس آن فن رایج صورت می‌گرفته‌است. بر این اساس به جهت رواج فن سحر و جادو در عصر موسی، معجزات موسی در خصوص ابطال سحر و در حوزه سحر و کهانت بوده‌است، و از آنجا که فن رایج در دوران عیسی، طبابت مطرح شده‌است، معجزات عیسی نیز در حوزه طب و شفای بیماران عنوان شده‌است. و اما در خصوص معجزات پیامبر اسلام که در حوزه بلاغت و فصاحت کلام بوده‌است، به جهت فن رایج زمان او بوده‌است که فصاحت و بلاغت در کلام مطرح شده‌است.[۹]

معجزه در قرآنویرایش

از واژه «معجزه» در قرآن، استفاده نشده‌است و از معجزات پیامبران در این کتاب، با عناوین معرفتی همچون «آیه»، «برهان»، «بینه» و «سلطان» یاد شده‌است.[۱۰][۱۱] در برخی موارد نیز به ماجراهای معجزه‌آسای پیامبران در قرآن بدون کاربرد لفظ بخصوصی اشاره شده‌است.[۱۲] در منابع اسلامی، معجزات بیشتر در کتب روایی و حدیثی گزارش شده‌اند.[۱۳] بر اساس آموزه‌های قرآن، معجزه به اختیار پیامبر نبوده‌است و به اذن الهی صورت می‌گیرد. در این خصوص در آیه ۳۸ سوره رعد، چنین آمده‌است: «وَ ما کانَ لِرَسُول أَنْ یَأْتِیَ بِ آیَة إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ» ترجمه: «هیچ رسولی نمی‌تواند آیه و معجزه‌ای بیاورد مگر به اذن خداوند»[۱۴]

بر اساس آیاتی از قرآن، محمد علاوه بر بزرگترین معجزه خود، یعنی قرآن، معجزات دیگری را نیز برای اثبات نبوت خویش به کار بسته‌است. از معجزاتی که در قرآن به آنها اشاره شده‌است می‌توان به شق‌القمر (مورد اشاره در آیه ۱ و ۲ سوره قمرمعراج محمد (مورد اشاره در آیه ۱ سوره اسراء) و مباهله (مورد اشاره در آیه ۶۱ آل عمران) اشاره کرد. علاوه بر آن، قرآن از بهانه‌جویی‌های قوم پیامبر اسلام یاد می‌کند که به انکار معجزات او می‌انجامید. در همین راستا، اعراب جاهلی، محمد را به سحر و جادوگری متهم می‌کردند. در این خصوص در آیه ۱۴ و ۱۵ سوره صافات آمده‌است: «هرگاه معجزه‌ای می‌دیدند، مسخره می‌کردند و می‌گفتند، این سحری آشکار است.». همین‌طور در آیه ۸۶ آل‌عمران نیز محمد دارای معجزات فراوان معرفی شده‌است.[۱۵] به عقیده فرانسیس پیترز، محمد پس از ارائه قرآن، مورد انکار واقع شد و با وجود آشکار بودن معجزه قرآن، مردم از محمد تقاضای معجزات دیگری داشتند. محمد نیز در پاسخ به این درخواست‌ها، معجزه را خارج از اختیار خود معرفی می‌کند و آن را به خواست الهی مشروط می‌کند. به این مطلب در آیه ۱۱ از سوره ابراهیم اشاره شده‌است.[۱۶]

فهرست معجزهای محمدویرایش

دسته‌بندی‌های مختلفی در خصوص معجزات پیامبر اسلام صورت گرفته‌است. برخی معجزات محمد را از جهت تاریخی (پیش از ولادت، پیش از نبوت، پس از نبوت) دسته‌بندی کرده‌اند و گروهی دیگر، معجزات را بر اساس محتوا و ساختار آن تقسیم‌بندی کرده‌اند. در دسته‌بندی بر طبق محتوا و ساختار، شش دسته معجزه معرفی و عنوان شده‌اند: ۱ـ معجزات کرامتی-کمالاتی که پیامبر در تحقق آنها هیچگونه دخالتی نداشته‌است، همچون معجزات پیش از ولادت محمد. ۲ـ معجزات پاداشی-دعایی که به واسطه دعای پیامبر، اجابت شده‌اند. ۳ـ معجزات مربوط به علم غیب. ۴ـ معجزات حفاظتی که منجر به حفاظت از جان محمد شده‌است. ۵ـ معجزات مبارزه‌طلبانه و تحدی‌گونه. ۶ـ معجزات نفرین‌گونه و مجازاتی.[۱۷] در ادامه با توجه به دسته‌بندی زمانی، معجزات محمد فهرست می‌شوند:

 
مینیاتوری از محمد در بدو تولد و مادرش آمنه که در حال نشان دادن فرزندش به عبدالمطلب و دیگر مکیان است.

معجزات پیش از ولادتویرایش

منابع اسلامی، موارد خارق‌العاده‌ای را به عنوان معجزه پیش از ولادت محمد گزارش کرده‌اند. از جمله آنها:[۱۸]

معجزات پیش از نبوتویرایش

 
قرآن تاشکند یا قرآن کوفی سمرقند، نسخه‌ای از مصحف عثمان مربوط به قرن هشتم احتمالاً اوائل قرن نهم میلادی که در عراق مدرن به خط کوفی نوشته شده و در ازبکستان نگهداری می‌شود. قرآن گرچه اشارات اندکی به زندگی محمد دارد، اما نزد پژوهشوران، نخستین و بهترین منبع برای شناخت محمد و ابعاد زندگی او محسوب می‌شود.

به گزارش منابع اسلامی، زندگانی محمد از ولادت تا پیش از رسالتش، شامل حوادث خارق‌العاده‌ای بوده‌است که به باور مسلمانان، گواهی بر نبوتش می‌باشد. از این میان[۲۵]

  • معجزات هنگام میلاد محمد از جمله آنها:
  • نورانیت چهره محمد[۴۰]
  • داشتن نماد نبوت بر شانه[۴۱][۴۲]
  • گزارش از اوصاف محمد و بعثتش در آخرالزمان در کتب مقدس پیشین[۴۳]
  • فزونی‌بخشی به شیر حلیمه -مادر رضاعی محمد- و حیوانش[۴۴]
  • گم شدن محمد در کودکی و ندایی از غیب که منجر به پیدا شدن او شد[۴۵]
  • سایه افکندن ابرها بر سر محمد در طول سفر به شام[۴۶][۴۷]

معجزات پس از نبوتویرایش

پس از نبوت محمد، منابع اسلامی معجزات فراوانی را به عنوان گواهی برای نبوت او عنوان کرده‌اند. که عبارت‌اند از:

 
عکس ریما آریادائوس یکی از شیارهای بزرگ روی کره ماه (گرفته شده در سال ۱۹۶۹ میلادی) که به باور برخی چون زغلول النجار، استاد دانشگاه مصری، مربوط به واقعه شق‌القمر می‌باشد.[۴۸]
  • قرآن[۴۹][۵۰] مهمترین معجزه محمد[۵۱] که به عقیده مسلمانان معجزه‌ای برای همهٔ زمان‌ها، بر خلاف معجزات سایر پیامبران که محدود به دوران طول عمر خودشان بود.[۵۲]
  • غیب گویی‌هایی که توسط محمد انجام شد. این غیب‌گویی شامل موارد متعددی است؛[۵۳][۵۴] به این معجزه پیامبر در قرآن نیز اشاره شده‌است.[۵۵][قرآن ۱] از جمله:
    • خبر از اتفاقات آینده همچون زمان و شیوه مرگ افراد، اتفاقاتی که در طول تاریخ برای امت اسلامی خواهد افتاد و آنچه در آخرالزمان بر امت اتفاق خواهد افتاد.[۵۶]
    • خبر از احوالات آخرالزمان و آنچه امت اسلامی در آینده به آن دچار خواهند شد.[۵۷][۵۸]
    • خبر از اتفاقات گذشته که حقیقتش بر دیگران پنهان بوده‌است.[۵۹]
    • خبر از گمشده‌ها و اسرار افراد.[۶۰][۶۱]
  • شق القمر (شکافتن ماه)[۶۲][۶۳][۶۴] که بر اساس آن، ماه به دو پاره تبدیل شد و پس از آن به حال سابق بازگشت. به گزارش منابع اسلامی، این اتفاق در چهاردهم ماه ذی الحجة اتفاق افتاده‌است.[۶۵][قرآن ۲]
  • ماجرای شق الصدر[۶۶][۶۷][قرآن ۳]
  •  
    پوستری طراحی شده برای بزرگداشت مراسم مباهله
    مباهله محمد با نجرانیان که با پیروزی محمد بر مسیحیان به سرانجام رسید.[۶۸][قرآن ۴]
  • جاری شدن آب از انگشت و دستان محمد[۶۹][۷۰]
  • برکت دادن به رزق و رزوی اندک و تکثیر و فزونی بخشیدن به طعام و شراب برای برخی افراد[۷۱][۷۲][۷۳][۷۴][۷۵]
  • به سخن درآوردن و گفتگو با حیوانات و اجسام و شهادت برخی از آنها به نبوت محمد[۷۶][۷۷][۷۸][۷۹] که معروف‌ترین آنها، به کلام درآمدن تنه درخت (یا منبری) بود که محمد در یک سفر تبلیغی به آن تکیه داده‌بود.[۸۰]
  • اجابت دعا و نفرین[۸۱][۸۲]
  • واقعه رد الشمس و برگرداندن خورشید در هنگام غروب به جایگاه قبلی خود در وسط روز[۸۳]
  • معراج محمد، که در سفری معجزه‌گونه از مسجد الحرام به مسجدالاقصی واقع در بیت‌المقدس و از آنجا به آسمان‌ها صورت گرفته‌است.[۸۴][۸۵][۸۶] برخی معراج را یک کرامت می‌دانند تا یک معجزه.[۸۷][قرآن ۵]
  • پاسخ به سوالات قبل از مطرح شدن سؤال[۸۸]
  • شفای بیماران از بیماری‌های لاعلاج جذام، کوری و برص و…[۸۹][۹۰]
  • حرکت دادن درختان و اجسام بر روی زمین[۹۱][۹۲][۹۳]
  • به سخن درآوردن مردگان[۹۴]
  • زنده کردن مردگان از انسان[۹۵] و حیوانات[۹۶]
  • نداشتن سایه[۹۷]
  • شکافتن صخره[۹۸] و کوه[۹۹]
     
    گستره قلمروی اسلامی
      در زمان محمد (۶۲۲–۶۳۲)
      در زمان خلافت راشدین (۶۳۲–۶۶۱)
      در زمان بنی‌امیه (۶۶۱–۷۵۰)
  • احضار طعام و اموال ابوجهل و خبر به میزان و کیفیت آنها[۱۰۰]
  • نجات یافتن محمد از سوء قصدها و ترورها[۱۰۱][۱۰۲]
  • ابطال سحر و و جادوی ساحران[۱۰۳]
  • پیروزی بر دشمنان و چیرگی جهانی در مدت زمانی کوتاه در حوزه‌های مختلف اعتقادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، نظامی، ادبی و… و تبدیل اعراب جاهلی به فاتحان جهان.[۱۰۴][۱۰۵][۱۰۶]
  • تکلم با حسن و حسین از راه دور[۱۰۷]
  • سفید کردن غلامی سیاه‌پوست[۱۰۸]
  • تنیده شدن تار عنکبوت برای مخفی ماندن مخفیگاه محمد در مسیر هجرت[۱۰۹][۱۱۰][قرآن ۶]
  • افتادن وحشت بر دل دشمنان محمد[۱۱۱]
  • مخفی ماندن محمد از دید دشمنان به جهت حفظ سلامت و جان او[۱۱۲]

کتاب‌شناسیویرایش

نگارش معجزات محمد و جمع‌آوری آنها از میان روایات در اثری مجزا یا بخشی از یک اثر، از زمان نگارش سیره (سیره‌نویسی) آغاز شد. این جمع‌آوری تا سده سوم ه‍. ق، در کنار سیره صورت می‌گرفت و جدای از آن محسوب نمی‌شد تا آنکه در سده سوم، دلائل‌نگاری رواج یافت. در آثار دلائل‌نگاری که به اثبات نبوت محمد می‌پرداختند، معجزات محمد از جمله شق‌القمر، معراج، قرآن و… مورد توجه ویژه قرار گرفتند. بعدها دلائل‌نگاری در سیره‌نویسی نیز به کار گرفته‌شد و مکتبی در سیره نگاری محسوب شد. این مکتب در سده ششم به اوج خود رسید و در دلائل النبوه بیهقی متبلور شد. این اثر به عنوان دایرة المعارف معجزات پیامبر اسلام شناخته می‌شود. پیش از بیهقی، عبدالملک بن محمد خرگوشی (م ۴۰۷ ه‍.ق)، از دانشمندان شافعی مسلک، در کتاب شرف النبی که با عنوان دلائل النبوة نیز شناخته می‌شود به جمع‌آوری معجزات محمد در منابع روایی پرداخته‌بود. وی در این کتاب، هیچگونه تقسیم‌بندی بر روی معجزات محمد ندارد. خرگوشی در این اثر، ۱۲۰ روایت در خصوص معجزات مختلف محمد را گزارش می‌کند.[۱۱۳] شیخ حر عاملی نیز در کتابی با نام اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، به ذکر ۲۰ هزار روایت در خصوص معجزات محمد اکتفاء کرده‌است. این روایات از ۲۴ کتاب متعلق به نویسندگان سنی مذهب و ۱۴۲ کتاب از آثار متعلق به نویسندگان شیعه استخراج شده‌اند. به باور سبحانی، تمام احادیث این اثر صحیح نیستند و نیازمند بررسی رویی می‌باشند.[۱۱۴] محمدباقر مجلسی نیز در جلد ششم کتاب بحارالانوار، به سیره پیامبر اسلام پرداخته‌است و در باب دوم این اثر، به معجزات محمد پرداخته‌است. او معجزات مربوط به محمد را در قالب ۳۴۲ روایت تخت عنوان ۱۲ باب جمع‌بندی کرده‌است.[۱۱۵]

جستارهای وابستهویرایش

یادداشتویرایش

  1. ترجمه: «تو بهترین افراد را به دنیا آوردی»

معجزات در قرآنویرایش

  1. در آیه ۲۶ و ۲۷ سوره جن به علم غیب پیامبران اشاره شده‌است. (طبرسی، مجمع البیان، ۱۰:‎ ۱۵۵.)
  2. به شق القمر به صورت تلویحی در آیه ۱ سوره قمر اشاره شده‌است. (Francis E, Jesus and Muhammad, 205.)
  3. به شق صدر محمد در سوره انشراح، آیه اول، به صورت تلویحی اشاره شده‌است. (Francis E, Jesus and Muhammad, 205.)
  4. به این واقعه در آیه ۶۱ آل عمران اشاره شده‌است. (طبرسی، مجمع البیان، ۱:‎ ۳۰۴.)
  5. به معراج محمد در قرآن به صورت تلویحی در آیه ۱ سوره اسراء اشاره شده‌است. (Francis E, Jesus and Muhammad, 205.)
  6. به محفوظ ماندن محمد در غار ثور، در آیه ۴۰ سوره توبه اشاره شده‌است. (Bigliardi, “Adventures of an Amazing Concept”, MARBURG JOURNAL.)

پانویسویرایش

  1. کریمی، «معجزات و کرامات پیامبر اعظم»، معرفت.
  2. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  3. Bigliardi, “Adventures of an Amazing Concept”, MARBURG JOURNAL.
  4. کریمی، «معجزات و کرامات پیامبر اعظم»، معرفت.
  5. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  6. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  7. Bigliardi, “Adventures of an Amazing Concept”, MARBURG JOURNAL.
  8. خسروپناه، «دلالت معجزه بر اثبات وجود خدا»، قبسات.
  9. سبحانی، منشور جاوید، ۱۱:‎ ۲۳۳–۲۳۴.
  10. Francis E, Jesus and Muhammad, 204.
  11. کریمی، «معجزات و کرامات پیامبر اعظم»، معرفت.
  12. Bigliardi, “Adventures of an Amazing Concept”, MARBURG JOURNAL.
  13. Francis E, Jesus and Muhammad, 205.
  14. سبحانی، منشور جاوید، ۷:‎ ۲۰۹.
  15. سبحانی، منشور جاوید، ۷:‎ ۲۱۳–۲۲۰.
  16. Francis E, Jesus and Muhammad, 204.
  17. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  18. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۵.
  19. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۵.
  20. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  21. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  22. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۶.
  23. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۶.
  24. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  25. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۵.
  26. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۵.
  27. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  28. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۵.
  29. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۶.
  30. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۶.
  31. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۶.
  32. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۶.
  33. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۵.
  34. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  35. Ehlert, “MUHAMMAD”, Encyclopaedia of Islam.
  36. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۶.
  37. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۶.
  38. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۶.
  39. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۶.
  40. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۵.
  41. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  42. بحرانی، مصابیح الانوار، ۳۶.
  43. بحرانی، مصابیح الانوار، ۲۰۸.
  44. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  45. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  46. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  47. Ehlert, “MUHAMMAD”, Encyclopaedia of Islam.
  48. Bigliardi, “Adventures of an Amazing Concept”, MARBURG JOURNAL.
  49. بحرانی، مصابیح الانوار، ۱۴۲.
  50. Ehlert, “MUHAMMAD”, Encyclopaedia of Islam.
  51. Francis E, Jesus and Muhammad, 204.
  52. Sell, The Faith of Islam, 218.
  53. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  54. کریمی، «معجزات و کرامات پیامبر اعظم»، معرفت.
  55. سبحانی، منشور جاوید، ۷:‎ ۲۲۶–۲۲۷.
  56. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  57. پاک‌نیا، ویژگی‌های پیامبر اعظم، ۲۳۰–۲۳۲.
  58. ابن کثیر، معجزات النبی، ۲۷۳.
  59. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  60. کریمی، «معجزات و کرامات پیامبر اعظم»، معرفت.
  61. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  62. Francis E, Jesus and Muhammad, 205.
  63. Bigliardi, “Adventures of an Amazing Concept”, MARBURG JOURNAL.
  64. Ehlert, “MUHAMMAD”, Encyclopaedia of Islam.
  65. کریمی، «معجزات و کرامات پیامبر اعظم»، معرفت.
  66. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  67. Francis E, Jesus and Muhammad, 205.
  68. سبحانی، منشور جاوید، ۳:‎ ۳۶۵.
  69. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  70. Ehlert, “MUHAMMAD”, Encyclopaedia of Islam.
  71. Francis E, Jesus and Muhammad, 205.
  72. بحرانی، مصابیح الانوار، ۷۵ و ۲۰۸ و ۲۰۹.
  73. کریمی، «معجزات و کرامات پیامبر اعظم»، معرفت.
  74. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  75. Ehlert, “MUHAMMAD”, Encyclopaedia of Islam.
  76. Ehlert, “MUHAMMAD”, Encyclopaedia of Islam.
  77. بحرانی، مصابیح الانوار، ۸۳، ۸۵ و ۸۶.
  78. کریمی، «معجزات و کرامات پیامبر اعظم»، معرفت.
  79. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  80. Ehlert, “MUHAMMAD”, Encyclopaedia of Islam.
  81. بحرانی، مصابیح الانوار، ۸۳.
  82. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  83. خرسان، مزیل اللبس، ۲۵۵.
  84. Bigliardi, “Adventures of an Amazing Concept”, MARBURG JOURNAL.
  85. بحرانی، مصابیح الانوار، ۸۵.
  86. Francis E, Jesus and Muhammad, 205.
  87. کریمی، «معجزات و کرامات پیامبر اعظم»، معرفت.
  88. بحرانی، مصابیح الانوار، ۲۰۸.
  89. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  90. بحرانی، مصابیح الانوار، ۸۶.
  91. بحرانی، مصابیح الانوار، ۸۶.
  92. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  93. Ehlert, “MUHAMMAD”, Encyclopaedia of Islam.
  94. بحرانی، مصابیح الانوار، ۱۱۷.
  95. بحرانی، مصابیح الانوار، ۱۱۷.
  96. بحرانی، مصابیح الانوار، ۱۴۲.
  97. Ehlert, “MUHAMMAD”, Encyclopaedia of Islam.
  98. بحرانی، مصابیح الانوار، ۱۱۸.
  99. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  100. بحرانی، مصابیح الانوار، ۱۴۲.
  101. بحرانی، مصابیح الانوار، ۱۵۶.
  102. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  103. بحرانی، مصابیح الانوار، ۲۰۸.
  104. Edward Browne, The Eclipse of Christianity in Asia, 90.
  105. Blundell and Jordan, Exploring Religion and Ethics, 30–129.
  106. Brown, Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought, 65.
  107. بحرانی، مصابیح الانوار، ۲۴۴.
  108. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  109. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  110. Bigliardi, “Adventures of an Amazing Concept”, MARBURG JOURNAL.
  111. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  112. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  113. بختیاری و امیری، «گونه‌شناسی معجزات پیامبر»، جستارهای تاریخی.
  114. سبحانی، منشور جاوید، ۷:‎ ۲۲۴.
  115. حسین‌زاده شانه‌چی، «سیره نبوی در کتاب بحارالانوار»، تاریخ اسلام.

منابعویرایش

فارسی و عربی

انگلیسی

  • Francis E, Peters (2010). "The empire in Iraq, 763–861". Jesus and Muhammad: Parallel Tracks, Parallel Lives. Oxford University Press. pp. ۲۰۴–۲۰۵. ISBN 978-0-19-978004-4.
  • Ehlert, TRUDE (1993). "MUHAMMAD". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett. Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). NEW YORK: Brill.
  • Edward Browne, Laurence (1933). The Eclipse of Christianity in Asia: From the Time of Muhammad Till the Fourteenth Century. Cambridge University Press Archive.
  • Blundell, Patricia; Jordan, Trevor (2012). Exploring Religion and Ethics: Religion and Ethics for Senior Secondary Students. Cambridge University Press. ISBN 9780521187169.
  • Brown, Daniel W (1999). Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought. Cambridge University Press. ISBN 9780521653947.
  • Sell, Edward (2013). The Faith of Islam. Routledge. ISBN 978-1-136-39169-9.
  • Bigliardi, Stefano (2020). "Adventures of an Amazing Concept: Some Wanderings of "Miracles" in the Discourse on Islam and Science". MARBURG JOURNAL OF RELIGION (۲).