میرزا هدایت‌الله وزیر دفتر

میرزا هدایت‌الله وزیردفتر (حدود ۱۲۳۴ آشتیان - صفر ۱۳۱۰) از رجال دورهٔ ناصرالدین شاه و پدر سیاستمدار معروف ایرانی، محمد مصدق است.

میرزا هدایت الله وزیر دفتر
Vazir Daftar.png
وزیر دارایی
وزیرلشکر
مشغول به کار
۱۲۷۵ ه‍.ق. – ۱۲۸۹ ه‍.ق.
در زمانِناصرالدین شاه قاجار
پس ازمیرزا داوود نوری
پیش ازمیرزا موسی وزیرلشکر آشتیانی
اطلاعات شخصی
زادهحدود ۱۲۳۴ قمری
درگذشتصفر ۱۳۱۰
ملیتایران
فرزندانمحمد مصدق
خویشاوندانمیرزایوسف مستوفی الممالک، فیروز میرزا نصرت الدوله (اول)، میرزا محمد حسین وزیردفتر
اقامتگاهتهران
شغلدولتمرد و دانشمند
مذهباسلام

زندگیویرایش

میرزا هدایت‌الله فرزند میرزا حسین و از خاندان مستوفیان آشتیانی بود. میرزا هدایت الله وزیردفتر از نوادگان میرزا محسن آشتیانی بوده‌است.[۱][۲] خاندان پدری او در دوران زندیه و قاجاریه غالباً مناصب مالیه را به عهده داشتند و از مستوفیان ارشد بودند.[۳][۴] چون پدرش میرزا حسین [۵] را در جوانی از دست داد، تحت سرپرستی عموی خود، میرزا حسن مستوفی‌الممالک دوره محمدشاه قاجار، بزرگ شد و پس از مدتی با دختر او ازدواج کرد. ورود میرزا هدایت الله وزیر دفتر به دیوان استیفا در اواخر سلطنت محمدشاه قاجار (حوالی سال ۱۲۶۱ هجری قمری) بود که به نیابت مستوفی الممالک به خدمات دفتری و محاسبات کشوری مشغول گردید.[۶] و در زمان صدارت امیرکبیر مأمور تعدیل مالیات صائین قلعه شد و این مأموریت را به خوبی انجام داد. از سال ۱۲۸۵ تا ۱۲۸۹ هـ. ق سمت وزیرلشکر (ریاست دارایی ارتش)[۷] را داشت و در سال ۱۲۹۰ هـ. ق به وزارت دفتر استیفاء (ریاست دارایی) و ریاست کل محاسبات منصوب شد. در صدارت میرزا حسین سپهسالار کلیه مشاغل میرزا یوسف آشتیانی مستوفی الممالک (پسرعموی وزیر دفتر) از جمله وزارت مالیه به میرزا هدایت الله واگذار شد.[۸] وزیردفتر در سال ۱۲۹۹ هجری قمری به دلیل تفویض امور دیوان استیفاء به فرزند خردسال میرزا یوسف آشتیانی از کار دولتی کناره‌گیری کرد. پس از درگذشت میرزا یوسف در سال ۱۳۰۳ هـ. ق تمام مشاغل وی رسما به پسرش میرزا حسن مستوفی الممالک داده شد و میرزا هدایت الله بنا به امر ناصر الدین شاه به سمت وزارت دفتر استیفا و کفالت وی منصوب شد (پس از میرزا هدایت الله، این سمت به فرزند ارشد او یعنی میرزا محمدحسین وزیردفتر واگذار گردید).[۹] میرزا هدایت الله وزیردفتر در صفر ۱۳۱۰ هجری قمری در سن هفتاد و شش سالگی بر اثر ابتلا به بیماری وبا درگذشت.[۹] پس از مرگ وزیردفتر، سمت و لقبش به پسر ارشدش میرزا محمدحسین اعطا شد و پسران دیگرش موسوم به میرزا علی و میرزا محمد به ترتیب «موثق السلطنه» و «مصدق السلطنه» لقب گرفتند.

میرزا هدایت الله وزیردفتر از رجال علمی و فکری کمتر شناخته شدهٔ دوره قاجار است.[۱۰] او در تأویل آیات و تحقیق بطون روایات از دانشوران شمرده می‌شد. میرزا هدایت الله آشتیانی رسائلی در مباحث دینی و کلامی نگاشته از جمله اصول عقاید خمسه، اسرار مبدا و معاد، رساله «کشف و اشراق» که مباحث آن مربوط به حکمت و علم کلام و بخصوص شناخت باری تعالی است. تحفهٔ الخواص اثر دیگر او در فضائل امیرالمؤمنین (ع) و اسامی آن حضرت با استفاده از تأویل آیات قرآن است [۱۱]. او آثاری چون «نور الأنوار فی شرح دعاء الأسحار» و اندرز نامه «سر مکتوم» را هم به یادگار نهاده‌است. نمونه ذیل از کتاب سر مکتوم وزیر دفتر است: «اشرف و افضل پادشاهان آن است که خراج از رعیت به قدر قوه و استطاعت ستاند و آنچه را گرفته‌است در حفظ خلایق مصروف دارد از شایبه اسراف و اتلاف محترز باشد. چنانچه از جناب امام حسن مجتبی علیه السلام مروی است که فرمودند اشرّ الناس من اخذ بغیر حق و اعطی بغیر مستحق». از وزیردفتر اشعاری عرفانی هم به جا مانده‌است.[۱۲]

از ابنیهٔ منسوب به میرزا هدایت الله باید به منزلی اشاره کرد که اکنون به موزهٔ شهر آشتیان تبدیل شده‌است. همچنین، «گذر وزیر دفتر» از گذرهای نام آشنای درخونگاه واقع در جنوب محله سنگلج، در محدوده شهرداری منطقه دوازده تهران، در نزدیکی خانه میرزا هدایت الله وزیر دفتر قرار داشته‌است.[۱۳]

همسرویرایش

اولین همسر وزیر دفتر، دختر میرزا حسن مستوفی الممالک، عمویش، بود. میرزا هدایت الله مجدداً ازدواج کرد و در اواخر عمر با ملک تاج خانم فیروز ملقبه به نجم‌السلطنه (درگذشتهٔ ۱۳۱۱ ش) بیوهٔ مرتضی قلی خان وکیل الملک پیوند بست. حاصل این ازدواج دکتر محمد مصدق و خواهرش آمنه دفتر الملوک (دفتری) هستند.

فرزندانویرایش

وزیر دفتر صاحب دوازده اولاد، هفت پسر و پنج دختر، بود.[۹] خاندان‌های «دفتری»، «متین دفتری»، «مصدق»، «معاون» و «نیکبخت» از نوادگان وزیردفتر هستند. نام برخی از آنان چنین است:

ردیف نام تولد/وفات نام مادر یادداشت‌ها
۱ محمدحسین وزیردفتر دختر میرزا حسن آشتیانی در سال ۱۳۱۰ به دستور ناصرالدین‌شاه به سمت وزیر دفتر و جانشینی پدرش، گماشته شد.[۱۴]
۲ میرزا علی موثق‌السلطنه دختر میرزا حسن آشتیانی با عشرت‌الدوله دختر نجم‌السلطنه و مرتضی‌قلی خان وکیل‌الملک ازدواج کرد. یک دختر و دو پسر داشت: فخرآفاق همسر دکتر یوسف میر، سلطان عباس نیکبخت (معیرالسلطنه) و جعفر دفتری[۱۵]. موثق‌السلطنه در سال ۱۳۱۴ قمری مستوفی مدرسه دارالفنون بوده است.[۱۶]
۳ افخم‌السلطنه (دختر) دختر میرزا حسن آشتیانی
۴ میرزا مصطفی اکرم‌الملک دختر میرزا حسن آشتیانی پیشکار خاصه احمد شاه[۱۷]
۵ دختر همسر میرزا محمدرضا مؤتمن‌السلطنه
۶ صدرالدین[۱۸]
۷ شمس‌الدین[۱۸]
۸ شهاب‌الدین[۱۸]
۹ سکینه جلیل‌السلطنه[۱۸] همسر سلمان‌خان تاجرباشی[۱۹]
۱۰ طوبی[۱۸]
۱۱ محمد مصدق ملک‌تاج نجم‌السلطنه
۱۲ آمنه دفتر الملوک ملک‌تاج نجم‌السلطنه ابتدا با فیروز فیروز (نصرت‌الدوله) ازدواج کرد. نتیجه این ازدواج یک فرزند بود به نام مظفر فیروز. در سال ۱۳۲۶ قمری از نصرت‌الدوله جدا شد و با ابوالفضل میرزا عضدالسلطان پسر مظفرالدین‌شاه ازدواج کرد. از ازدواج دوم نیز چند فرزند داشت.[۱۵]
 
نوشاتل، سوئیس، ۱۹۱۰. از چپ به راست: عباس نیکبخت، ضیاءاشرف مصدق، ابوالحسن دیبا، محمد مصدق، غلامحسین مصدق، عزت‌الله بیات، احمد مصدق

تبارنامهویرایش

تبارنامهٔ خاندان آشتیانی، شاخهٔ میرزا کاظم آشتیانی
میرزا محسن آشتیانی
میرزا کاظم آشتیانیمیرزا هاشممیرزا آقاسی‏‌بیگ
میرزا حسنمیرزا محمدعلی مایلمیرزا حسینفیروز میرزا
پسر عباس میرزا
میرزا یوسف
آشتیانی
دخترمیرزا هدایت‌الله
وزیر دفتر
نجم‏‌السلطنهعبدالحسین
میرزا فرمانفرما
حسن مستوفی‌الممالکمیرزا محمدحسین
وزیر دفتر
میرزا علی
موفق‏‌السلطنه
محمد مصدقآمنه
دفترالملوک
فیروز نصرت‌الدوله
میرزا محمود
عین‏‌الممالک
مظفر فیروزمریم فیروز
احمد متین‌دفتریعبدالعزیز
فرمانفرمائیان
منوچهر
فرمانفرمائیان
ستاره
فرمانفرمائیان
محمدحسین
فیروز
اسکندر فیروز


پانویسویرایش

  1. مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران، تهران، زوار، چاپ ششم: زمستان ۱۳۸۷
  2. خاندان‌های حکومتگر ایران، باقر عاقلی، انتشارات بدرقه جاویدان، تهران، 1386
  3. مستوفی، عبدالله؛ تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، تهران، زوار، 1371، چاپ سوم
  4. عاقلی، باقر؛ شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، نشر علم و گفتار، 1380
  5. او فرزند میرزاکاظم و مردی فاضل و خوش خط و ربط بود. در جوانی مشاغل مهم را احراز کرد. او در حالی‌که وزیر و پیشکار علینقی میرزارکن‌الدوله بود در اثر اهانت جوان هرزه‌ای که از نزدیکان حاکم بود با تفنگ خودکشی کرد
  6. روزنامه شرف، نمره چهل و چهارم، شوال ۱۳۰۳ هجری قمری
  7. * خسروبیگی، هوشنگ. تشکیلات اداری ایران در دوره قاجار. مجله زمانه، شماره ۷۳ و ۷۴ (مهر و آبان ۱۳۸۷).
  8. بامداد، مهدی؛ رجال، تهران، زوار، 1357 چاپ سوم، ج3
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ مصدق، غلامعلی (۱۳۸۳). «وصیت نامه میرزا هدایت‌الله وزیر دفتر» (PDF). بخارا. تهران (۳۹ و ۴۰): ۳۰۹. دریافت‌شده در ۴ بهمن ۱۳۹۱.
  10. داریوش رحمانیان و زهرا حاتمی، "گزارش آثار میرزا هدایت الله وزیر دفتر"، ایران فردا، شماره 10، دوره جدید، اسفند 1393، صص. 41-40
  11. این رساله در سال 1310 هجری قمری توسط فرزند وزیر دفتر و با حواشی مجد الاشراف با چاپ سنگی منتشر شد
  12. http://pishine.ir/wp-content/uploads/2015/03/فضیلت-های-مصدق-پدر.pdf
  13. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۳۰ اکتبر ۲۰۱۹.
  14. حسن صدیق (۱۳۷۲نامداران اراک، به کوشش محمدرضا محتاط.، نشر کارا، ص. ۱۳
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ سمیعی، شیرین (۱۳۸۹در خلوت مصدق، تهران: ثالث، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۱۱-۲۱۰-۳
  16. نوایی، عبدالحسین؛ ملک‌زاده، الهام. تفصیل مدرسه دارالفنون، عنوان نسخه‌ای خطی از سال ۱۳۱۴ قمری، مجموعه بیوتات کاخ گلستان. [۱]
  17. بنی‌جمالی، احمد (۱۳۸۷). آشوب: مطالعه‌ای در زندگی و شخصیت دکتر محمد مصدق. تهران: نشر نی. ص۴۸
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ ۱۸٫۳ ۱۸٫۴ مطالعه‌ای در زندگی و شخصیت دکتر محمد مصدق
  19. القاب زنان در عصر قاجار

منابعویرایش