آشتیان

شهری در استان مرکزی

آشتیان مرکز شهرستان آشتیان در استان مرکزی است که از متعلقات عراق عجم بوده است. لذا نام این شهر تاریخی بنا به روایات تغییر یافته لفظ آتشدان است که در گذر تاریخ نام این مکان از آتشدان بر اثر رویدادهای مختلف به، ابرشتیجان، براشتیجان، سیجان، استجان، اشتیجان برگردانده شده‌است. این شهر در موقعیت جغرافیایی به طول ۳۴ و عرض ۵۵ قرار دارد. این شهرستان از شمال به تفرش و قم و از جنوب به اراک و محلات محدود گشته و ۱۳۴۸ کیلومتر مربع مساحت دارد. شهرستان آشتیان دارای ۱ شهر، ۱ بخش و ۳ دهستان به مرکزیت آشتیان است.[۱]

آشتیان
مقبره پروفسور عبدالکریم قریب.JPG
کشور ایران
استانمرکزی
شهرستانآشتیان
بخشمرکزی
نام(های) پیشینآتشدان، ابرشتیجان، براشتیجان، سیجان، استجان، اشتیجان
سال شهرشدن۱۳۰۰
مردم
جمعیت۲۰۰۰۰ تن (سال۱۳۹۵)
جغرافیای طبیعی
ارتفاع۲۱۲۰ متر
آب‌وهوا
میانگین بارش سالانه۲۵۰
اطلاعات شهری
شهردارمهندس مجتبی ملکا آشتیانی
ره‌آوردصابون،فطیر،بادام،گردو
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۸۶۳۷۲۲
شناسهٔ ملی خودرو ایران ۵۷ ط

واژه‌شناسیویرایش

در زمان سکونت زرتشتیان قسمتی از این سرزمین به موبدان و آتشکده‌ها جهت عبادت اختصاص داده شده‌است که بنا به تفسیر (دهگان) لفظ آشتیان به معنی معبد و نیایشگاه بوده و کلمه آشتیان مرکب از دو جزء یشت به معنی پرستش، قربانی، دعا و سرود مذهبی و «یان» که معرف مکان و جایگاه است.

نامگذاریویرایش

  • در زمان‌های باستان در این مکان آتشکده معروفی قرار داشته که زیارتگاه مردم آن زمان بوده‌است؛ لذا این شهر را «آشتیان» که در زبان پهلوی به معنای پرستشگاه و جایگاه قربانی می‌باشد، می‌نامیدند.
  • در کتاب تاریخ قم آمده‌است: «ابرشتجان اردوان اصغربن بلاش آن را بنا کرده‌است.» ابرشتجان به معنی «بالاتر اشتجان» (آشتیان بالا). ابرشتجان بعدها به «آشتیجان» تبدیل شده و چون حرف ج را اهالی به صورت خفیف ادا می‌کردند، در حال حاضر آشتیان خوانده می‌شود.[۲]
 
نقشه استان مرکزی
 
قصبه آشتیان سال ۱۲۸۷ خورشیدی

جمعیت و زبان محلیویرایش

اهالی شهر آشتیان فارسی زبان می‌باشند. گویش آشتیانی که از گروه زبان‌های ایران مرکزی است تا چند دهه پیش متداول بوده ولی امروزه به‌طور پراکنده توسط کهنسالان محل به‌کار می‌رود.[۳] این شهرستان در سال ۷۵ حدود ۲۱۳۳۴ نفر جمعیت داشته که ۲/۲۹ درصد آشتیان و مابقی در روستاها ساکن بوده‌اند. گویش آشتیانی قدیم تا حدود سال ۱۳۳۵ه‍.ش) در محلات غربی آشتیان متداول بوده و تنها روستائیانی که بیش از ۴۰ سال داشتند بدان سخن می‌گفتند.[۴] نکته قابل تأمل دربارهٔ گویش آشتیان این است که در مدت زمانی کمتر از نیم قرن کاملاً به دست فراموشی سپرده شده‌است و تنها متن باقی‌مانده، نسخه اشعار میرزا محمد علی بلبل آشتیانی (شاعر قرن ۱۱ هجری) است. همان‌طور که در بالا گفته شد، گویش آشتیان از زبان‌های مرکزی ایران به‌شمار می‌آید و باقی‌مانده زبان‌های ایرانی پهلوی اشکانی (پارتی) است.

پیشینهویرایش

آشتیان از شهرهای تاریخی ایران است چنان‌که نام این شهر در کتاب تاریخ قم نوشته حسن بن محمد بن حسن قمی نوشته شده در سال ۳۷۸ هجری قمری ابراشتجان یا اشتجان آمده‌است. مؤلف کتاب مختصرالبلدان آشتیان را ابرشتیجان نوشته و نقل کرده‌اند که بر اثر زلزله ابرشتیجان کاملاً تخریب و بعد از آن آبادی مجددی بنا شده‌است و نام آن را به آشتیجان تغییر داده‌اند و چون مردم حرف (ج) را درگویش محلی به صورت خیلی خفیف به کار می‌بردند با گذشت زمان این محل به نام آشتیان مشهور شده‌است. در تاریخ قم، آشتیان به صورتهای ا برشتیجان، براشتیجان، استجان، اشتیجان، سیجان آمده‌است و درگذشته دهگان در تاریخ اراک آورده‌است: «ابر به معنی فراز است و چون شهر جدید بر فراز ده مخروبه بنا شده ا بر آشتیجان نام نهاده‌اند.» ولی برخی نویسندگان معاصر صورتهای مختلف را که در تاریخ قم آمده‌است منطبق بر آشتیان نمی‌دانند. آشتیان مرکب ازمصوت بلند، آ، واژه ” یشتی “ و پسوند مکان ” ان “ است. یشتی واژه‌ای است اوستایی از ماده کلمه یسنا به معنی ستایش و نیایش و پرستش و فدیه و قربانی کردن، وجود آتشکده‌های متعدد در این منطقه که مهم‌ترین آن‌ها آتشکده وره بوده‌است نشانگر آنست که این شهر در گذشته پرستشگاه و جایگاه قربانی بوده‌است. ویژگی‌های تاریخی آشتیان از جمله شهرهای بسیار کهن ایران است که در گذشته جزء «ماد سفلی» یا «ماد بزرگ» بوده‌است و آثار و دژهای فراوانی از دوران ماد در این منطقه به چشم می‌خورد. اسامی اماکن آن ریشه اوستایی و پهلوی دارند. این اسامی و نیز شمار زیاد قلاع گبری و وجود آتشکده‌ها در این منطقه، مانند آتشکدهِ «فردجان و فراهان» ارتباط واژه آشتیان را با دین زرتشتی قوی می‌سازد. این منطقه توسط «مالک بن عام اشعری» فتح و مردم آن به دین اسلام گرویدند. در کتب جغرافیایی پس از اسلام، این شهر جزء ولایت کوهستان یا جبال یا عراق عجم آمده‌است. بنا به تفسیر دهگان این لغت (آشتیان) معرف معبد و قربانگاه است. ابن فقیه صاحب مختصرالبلدان رستاق ابرشتجان صاحب تاریخ قم آن را باشمول ۱۰ ده، از طموجهای قم برشمرده است.

جغرافیاویرایش

 
بانو روحبخش از مشهورترین خوانندگان دهه ۱۰ و ۲۰ شمسی و از اهالی آشتیان

شهر آشتیان در منطقه‌ای نسبتاً سردسیر در در دامنه رشته کوه‌ آشتیان قرار دارد و مشرف به ارتفاعات زاگرس از طرف غرب واقع گشته و به همین خاطر دارای آب و هوای نسبتاً سرد و کوهستانی در زمستان است و در تابستان ییلاق معتدل و مطبوعی برای گردشگران است.

آشتیان از گذشته دور به‌دلیل موقعیت خوب جغرافیایی محل داد و ستد محال ثلاث (آشتیان -تفرش- فراهان- خلجستان) بوده، اسناد تاریخی و وجود بازار سنتی آشتیان گواه این موضوع می‌باشد بطوری که اکنون نیز بازار اشتیان مورد بازدید اهالی مناطق فوق می‌باشد و یکی از محل‌های مورد علاقه گردشگران بازار آشتیان می‌باشد.

آشتیان با ارتفاع ۲۱۲۰ متری یکی از مرتفع‌ترین نقاط شهری استان مرکزی و چهاردهمین شهر مرتفع ایران است.

منابع آبویرایش

مهمترین منابع آب منطقه رودخانه فصلی آشتیان و چند رودخانه فصلی دیگر به همراه تعداد محدودی چشمه می‌باشد. همچنین منابع زیرزمینی این منطقه شامل تعداد قابل ملاحظه‌ای رشته قنات و چاه‌های عمیق و نیمه عمیق می‌باشد.

راه‌هاویرایش

دو راه آسفالت به ترتیب زیر از شهر آشتیان منشعب می‌شود:

  • راه آسفالت به سمت جنوب خاور یا راهجرد (در مسیر راه سراسری قم – اراک) به درازای ۳۵ کیلومتر
  • راه آسفالت به سمت شمال باختری تا شهر آب (در مسیر راه تفرش – فراهان -اراک) به درازای ۱۴ کیلومتر

بناهای تاریخی، زیارتی، تفریحیویرایش

 
موزه آشتیان

این شهر جزو قدیمی‌ترین شهرهای ایران می‌باشد که از تاریخ کهنی بهره می‌برد و در زمان پیش از اسلام نیز منطقه معمور و آبادی بوده‌است؛ ولی متأسفانه به دلیل بی‌توجهی مردم و مسئولین وقت بسیاری از بناهای قدیمی این شهر شامل ۱۵ آتشکده و۷ قلعه آب‌انبارهای قدیمی سردرهای منقش و زیبا حمامی معروف به حمام آقا در طول سالیان مختلف ویران شدند تا تنها از آن همه تاریخ فقط نامی در کتاب‌ها موجود باشد.

امام زاده فاطمه صغرا روستای سیاوشان

  • امام زادگان روستای آهو
  • روستای نمونه گردشگری آهو
  • منزل میرزا عبدالعظم قریب واقع در گرکان
  • آب انبار آشتیان
  • قلعه علی نقی بیگ
  • منزل دکتر قریب پدر علم پزشکی کودکان
  • کوه میراب آشتیان
  • محوطه تفریحی و طبیعی لنجرود
  • سد علی نقی بیک
  • بازار سنتی و قدیمی آشتیان
  • پارک کوهستان (بام آشتیان)
  • آرامگاه دکتر عبدالکریم قریب گرکانی در محوطه ورودی دانشگاه آزاد اسلامی واحد آشتیان که در سالگرد فوت دکتر قریب، تعداد زیادی از دانشجویان و استادان زمین‌شناسی کشور جهت مراسم یاد بود به آشتیان سفر می‌کنند.

مکتب خانه‌های ۱۰۰ سال اخیر آشتیانویرایش

آقا شیخ عباس قاضی، میرزا بزرگ، شیخ محمدحسین، سید علی‌اصغر، ملا اسماعیل (ادا)، میرزا آقا جان، ملاشرف (زن)، ملا سارا خاتون (زن)، میرزا عبدالله، ملا محمد، ملا علی‌اکبر (کشمشک)، ملا غلامعلی (سالم)، ملا احد علی، ملا بلقیس (زن)، ملا عابدین و رقیه خانم (زن) بوده‌اند.

دبستان خاقانی اولین پایگاه فرهنگ و آموزش نوین در آشتیان،[۵] که در سال ۱۳۰۶ بنا گردید.

محلات معروفویرایش

محلات معروف این شهر عبارتند از: صادق بیک، مازری، باغچه حلاری، آقازیارت،میدان امین نظاره، محنت آباد، باقرآباد، بازار، دشت، گلشن، حسن‌آباد، شهرک سجادیه، شهرک جوادیه، لاقه وکله پشته می‌باشد.

مشاهیر آشتیانویرایش

این منطقه مردان و زنان نامور زیادی درعرصه علم و دین و سیاست و هنر درخود پرورش داده‌است که به تعدادی از مشاهیر آن‌ها اشاره می‌شود.

استادان و دانشمندانویرایش

  • دکتر محمد قریب پدر پزشکی کودکان ایران[۶][۷]
  • دکتر عبدالکریم قریب پدر زمین‌شناسی ایران[۸][۹]
  • دکتر عبدالعظیم قریب ادیب معاصر ایرانی و بنیان‌گذار دستور زبان فارسی نوین.[۱۰][۱۱][۱۲][۱۳]
  • دکتر سعید کاظمی آشتیانی رئیس سابق پژوهشکده رویان و جهاد دانشگاهی دانشگاه علوم پزشکی ایران.[۱۴][۱۵]
  • دکتر فخرالدین احمدی دانش آشتیانی وزیر آموزش و پرورش دولت یازدهم، معاون وزیر علوم در دوران وزارت مصطفی معین از سال ۷۶ تا ۸۲
  • دکتر محمد تقی خرسندی آشتیانی رئیس انجمن جراحان گوش و حلق و بینی[۱۶]
  • دکتر محمد علی زلفی گل قائم مقام سابق بنیاد نخبگان، رئیس سابق دانشگاه بوعلی همدان و جزء یک درصد دانشمندان برتر جهان[۱۷]
  • دکتر محمد تقی خورسندی آشتیانی، جراح و متخصص جراحی‌های سر و گردن و گوش و حلق و بینی، استاد برجسته دانشگاه علوم پزشکی تهران، بیمارستان امیراعلم

سیاستمدارانویرایش


شعرا و نویسندگانویرایش

علما و روحانیونویرایش

=== هنرمندان و ورزشکاران مطرح

  • سید کریم قاسمی آشتیانی کمدین و خواننده معاصر[۲۵]
  • ابراهیم آشتیانی و اردلان آشتیانی و جواد آشتیانی و محمد کربلایی بازیکنان مطرح در سطح اول فوتبال کشور که اصالتی آشتیانی دارند.
  • شاهرخ و شاهین بیانی، از دیگر ورزشکاران به نامی که ریشه و تبار آشتیانی داشتند و با اینکه در تهران متولد شده‌اند اما از خاندان بیانی آشتیانی به شمار می‌روند.

سوغات

  • از سوغات آشتیان می‌توان به صابون ان اشاره کرد که مشتریان زیادی را به خود جذب کرده و همچنین درخت‌های بادام رسیدهٔ آن که البته از قبل استان‌های همسایه دام‌های خوبی را برای تولید لبنیات تهیه می‌کنند.

پانویسویرایش

  1. حقیقت، عبدالرفیع، فرهنگ تاریخ و جغرافیایی شهرستان‌های ایران، تهران: انتشارات کومش، ۱۳۷۶، ص ۳۲
  2. مهرالزمان نوبان (۱۳۷۶نام مکان‌های جغرافیایی در بستر زمان، تهران: انتشارات ما، ص. ۲۴، شابک ۹۶۴-۶۴۹۷-۰۰-۴
  3. وزارت امور خارجه بایگانی‌شده در ۲۱ اوت ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine، بازدید: ژانویه ۲۰۱۰.
  4. دائره المعارف بزرگ اسلام-احمدتفضلی ص 408
  5. حضرتی، صادق، رجال و مشاهیرآشتیان، قم، الماس، 1382، ص 228
  6. زندگینامه: محمد قریب در وبگاه همشهری آنلاین
  7. تصاویر: آرامگاه دکتر محمد قریب +زندگینامه بایگانی‌شده در ۲۸ اوت ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine تابناک
  8. سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی ـ مدیریت شمال شرق
  9. مصاحبه مجله کیهان علمی، سال پنجم، شماره 10، دی ماه 1372 با استاد عبدالکریم قریب
  10. آرین پور، یحیی: از نیما تاروزگارما، تهران، انتشارات زوار، ۱۳۷۶
  11. مرسلوند، حسن: زندگینامه رجال و مشاهیر ایران، تهران، الهام، ۱۳۷۵–۱۳۶۹
  12. مجله یغما، سال هجدهم، شماره ۱، فروردین ۱۳۳۴
  13. «معرفی عبدالعظیم قریب، بدرالزمان قریب، نامه فرهنگستان» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۹ سپتامبر ۲۰۱۶.
  14. دکتر کاظمی پژوهشکده رویان
  15. بزرگداشت مدیر دانشمند دکتر کاظمی آشتیانی-مطالبه[پیوند مرده]
  16. «دکتر محمدتقی خورسندی آشتیانی». بانک اطلاعات پزشکی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۱۸.
  17. «پورتال اساتید :: دانشگاه بوعلی سینا همدان». profs.basu.ac.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۱۸.
  18. عاقلی، قشون متحدالشکل ۴۷۰
  19. «غلامرضا سمیعی، سیمای معاصران، اقبال آشتیانی، شمارهٔ ۲۹۸،». تماشا. ۱۳۵۵.
  20. کریمیان، چند سند تاریخی دربارهٔ پروین اعتصامی، مجله ادبستان، ۲۴و ۲۵.
  21. قالیباف، دائرةالمعارف کودکان و نوجوانان، ۸۰۱.
  22. «هنرمندی که به توصیه کمال‌الملک گوش کرد». ایسنا. ۲۰۱۴-۰۴-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۱۸.
  23. «محمدحسن آشتیانی». ویکی شیعه. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۱۸.
  24. «میرزا مهدی آشتیانی». ویکی شیعه. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۱۸.
  25. «مصاحبه تلویزیونی با بیژن فرهودی در تلویزیون صدای آمریکا در مرداد ماه 95». کیهان لندن.

منابعویرایش

  • کتاب تاریخ قم نوشته حسن بن محمد بن حسن قمی
  • کتاب مختصرالبلدان