باز کردن منو اصلی

مِلیکا ملقب به نرگس‌خاتون (به عربی: مُلَیکَة بنت يَشوعا، نرجس‌خاتون[۱]) (زاده کنستانتینوپول - وفات ۲۶۰ قمری[۲] سامرا) بنابر روایات شیعه، نام همسر حسن عسکری و مادر حجت بن الحسن، دوازدهمین و آخرین امام شیعیان دوازده‌امامی است.[۳] قدیمی‌ترین منابعی که به ذکر نام و تاریخ او پرداخته‌اند، در قرون دوم[۴]، سوم[۵] و چهارم[۶] هجری‌اند. با این وجود در برخی منابع قدیمی‌تر روایی، روایاتی به ذکر نام و احوالات او پرداخته‌ شده‌است.[۷]

نرگس خاتون
Narjis.png
زادهقسطنطنیه، امپراتوری روم شرقی
درگذشتسامرا، خلافت عباسیان
همسر(ها)حسن عسکری
فرزندانحجت بن الحسن
شیعه
Hadith Ali.svg
درگاه تشیع
عقاید
فروعنماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد • امر به معروف و نهی از منکر • تولی • تبری
عقاید برجستهمهدویت: غیبت (غیبت صغرا، غیبت کبراانتظار، ظهور و رجعت • بدا • شفاعت و توسل • تقیه • عصمت • مرجعیت، حوزه علمیه و تقلید • ولایت فقیه • متعه • شهادت ثالثه • جانشینی محمد • نظام حقوقی
شخصیت‌ها
چهارده معصوممحمد • علی • فاطمه • حسن • حسین • سجاد • باقر • صادق • کاظم • رضا • جواد (تقی) • هادی (نقی) • حسن (عسکری) • مهدی
صحابهسلمان فارسی • مقداد بن اسود • میثم تمار • ابوذر غفاری • عمار یاسر • بلال حبشی • جعفر بن ابی‌طالب • مالک اشتر • محمد بن ابوبکر • عقیل • عثمان بن حنیف • کمیل بن زیاد • اویس قرنی • ابوایوب انصاری • جابر بن عبدالله انصاری • ابن‌عباس • ابن مسعود • ابوطالب • حمزه • یاسر • عثمان بن مظعون • عبدالله بن جعفر • خباب بن ارت • اسامة بن زید • خزیمة بن ثابت • مصعب بن عمیر • مالک بن نویره • زید بن حارثه
زنان: فاطمه بنت اسد • حلیمه • زینب • ام کلثوم بنت علی • اسماء بنت عمیس • ام ایمن • صفیه بنت عبدالمطلب • سمیه
رجال و علماکشته‌شدگان کربلا • فهرست رجال حدیث شیعه • اصحاب اجماع • روحانیان شیعه • عالمان شیعه • مراجع تقلید
مکان‌های متبرک
مکه و مسجدالحرام • مدینه، مسجد النبی و بقیع • بیت‌المقدس و مسجدالاقصی • نجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفه • کربلا و حرم حسین بن علی • کاظمین و حرم کاظمین • سامرا و حرم عسکریین • مشهد و حرم علی بن موسی الرضا
دمشق و زینبیه • قم و حرم فاطمه معصومه • شیراز و شاه‌چراغ • کاشمر و حمزه بن حمزه بن موسی بن جعفر امامزاده سید مرتضی و آرامگاه سید حسن مدرس • آستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرف • ری و حرم شاه عبدالعظیم
مسجد • امامزاده • حسینیه
روزهای مقدس
عید فطر • عید قربان (عید اضحی) • عید غدیر خم • محرّم (سوگواری محرمتاسوعا، عاشورا و اربعین) • عید مبعث • میلاد پیامبر • تولد ائمه • ایام فاطمیه
رویدادها
رویداد مباهله • رویداد غدیر خم • سقیفه بنی‌ساعده • فدک • رویداد خانه فاطمه زهرا • قتل عثمان • جنگ جمل • نبرد صفین • نبرد نهروان • واقعه کربلا • مؤتمر علماء بغداد • حدیث ثقلین • اصحاب کسا • آیه تطهیر • شیعه‌کُشی
کتاب‌ها
قرآن • نهج‌البلاغه • صحیفه سجادیه
کتب اربعه: الاستبصار • اصول کافی • تهذیب الاحکام • من لایحضره الفقیه
مصحف فاطمه • مصحف علی • اسرار آل محمد
وسائل‌الشیعه • بحارالانوار • الغدیر • مفاتیح‌الجنان
تفسیر مجمع‌البیان • تفسیر المیزان • کتب شیعه
شاخه‌ها
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری) • اسماعیلیه • زیدیه • غلاه • واقفیه
منابع اجتهاد
کتاب (قرآن) • سنت (روایات پیامبر و ائمه) • عقل • اجماع
مهدویت
Imam-mahdi.png
زندگی
نسبنرجس خاتون (مادر) • حسن عسکری (پدر)
مهدیزندگی • غیبت • غیبت صغری • غیبت کبری • ظهور • رجعت
نام‌هابقیةالله • قائم آل محمد • صاحب‌الزمان • ولی عصر
شخصیت‌ها
نواب اربعهعثمان بن سعید • محمد بن عثمان • حسین بن روح نوبختی • علی بن محمد سمری
شخصیت‌های ظهورسفیانی • شیصبانی • ابقع • اصهب • سید قمی • سید خراسانی • شعیب بن صالح • سید یمانی • مصری • سید حسنی • نفس زکیه
مدّعیان مهدویت
(متمهدی)
ابومحمد شریعی • محمد نوربخش • محمد احمد • سید علی‌محمد باب • حسین منصور حلاج • محمد بن نصیر نمیری • محمد بن علی شلمغانی • ابوطاهر محمد بن علی بن هلال • احمد بن هلال کرخی  • محمد جونپوری  • سید محمد مشعشع • محمد قحطانی
مکان‌ها
منسوب به مهدیسامرا • سرداب مقدس • مسجد سهله • مسجد جمکران • مسجد کوفه • مهدیه
مرتبط با ظهوروادی یابس • بیت‌المقدس • بیداء • وادی‌السلام • مسجد حله
زیارات
دعای عهد • دعای ندبه • زیارت آل یاسین • دعای فرج
نشانه‌های ظهور
خروج سفیانی • صیحه آسمانی • قیام یمانی • قیام خراسانی • خروج سید حسنی • کشته‌شدن نفس زکیه • نبرد قرقیسیا
آثار مرتبط
الغیبة • الغیبة (طوسی) • الغیبة (نعمانی) • کمال‌الدین و تمام‌النعمة • دارالسلام • نجم‌الثاقب • العقبری الحسان • ملاحم و الفتن • بحارالانوار • مکیال‌المکارم • عصرالظهور • صحیفه مهدیه • توقیع
موعود در دیگر ادیان
ماشیح • سوشیانس • فارقلیط • مهر/میترا • هوشیدر • هوشیدرماه • کریشنا • ویشنو
مفاهیم وابسته
فرجام‌شناسی اسلامی • آخرالزمان • دجال • انتظار  • رخدادهای پس از ظهور • انتظار مکتب اعتراض • ظهور بسیار نزدیک است • نهی توقیت

نام و القابویرایش

در برخی منابع در دو قرن نخست، پس از درگذشت یازدهمین امام شیعه و قرن‌های پنجم و ششم هجری، مانند کتاب‌های شیخ طوسی، ابن بابویه و نعمانی و دیگران، از زندگانی امام دوازده شیعه توصیفاتی شده‌است.[۸] در روایات این کتاب‌ها، نام‌های متعددی مانند نرجس، ریحان، سوسن و مریم برای مادر امام دوازدهم نقل گردیده.[۹][۱۰][۸]

نام‌هاویرایش

به‌طور کلی، برای وی نام‌های متعددی ذکر شده‌است، که عبارت‌اند از:

  1. نرجس یا نرگس[۶][۱۱][۱۲][۱۳]
  2. ملیکه یا ملیکا[۱۱][۱۴]
  3. سوسن[۱۵][۱۱][۱۳]
  4. صَقیل یا صیقل[۱۶][۱۱][۱۳]
  5. ریحانه یا ریحان[۱۷][۱۱]
  6. حکیمه[۱۸]
  7. خَمط[۱۹][۱۸][۲۰][۲۱]
  8. حدیثه یا حدیث[۱۸]
  9. سبیکه
  10. مریم یا ماریه[۱۸][۲۲]
  11. نسیم[۲۳]
  12. ورداس[۲۳]
  13. سلیل[۱۸]

معروف‌ترین و قدیمی‌تریناین نام‌ها، نرجس است. اولین بار مسعودی این نام را در گزارشی برای مادر حجت بن الحسن نقل نموده‌است.[۲۴]

علت تعدد نام‌هاویرایش

در علت تعدد این نام‌ها برای یک شخص واحد، دلایل مختلفی ذکر شده‌است. برخی معتقد هستند بسیاری از این نام‌ها، القابی بوده‌اند که به جهت جایگاه ویژه ایشان به وی اعطاء شده‌است.[۱۸][۲۵] برخی نیز بر پایه برخی رسوم عرب، معتقد شدند که در گذشته، کنیزان دارای نام‌های فراوانی بوده‌اند.[۲۶] برخی دیگر احتمال مخفی نگه‌داشتن مادر آخرین امام شیعیان به‌جهت حفظ جان وی و فرزندش از دست حکومت وقت را مطرح کرده و معتقدند اگر نام اصلی مادر آخرین منجی مورد اعتقاد مسلمانان فاش شود، جان وی یا فرزندش در خطر خواهد بود.[۱۸][۲۷] همچنین احتمال کثرت تعداد کنیزان نیز مطرح شده‌است.[۱۸]

نسبویرایش

کنیز یا آزادویرایش

قریب به اتفاق متون و روایات، به کنیز بودن نرگس خاتون اشاره دارند.[۲۸] هرچند قول ضعیفی[۲۹] آزاد بودن وی را تایید می‌کند.[۳۰]

شاهزاده رومیویرایش

بنابر گزارشاتی در منابع شیعی، نرجس خاتون دختر یشوعا، فرزند قیصر روم شرقی بود.[۳۱][۳۲][۳۳][۳۴][۳۵][۳۶][۳۷][۳۸] روایاتی که از او سخن گفته‌اند برآنند که دختر پادشاه بوده و مادرش از زاده‌های «شمعون الصفا» بوده‌است و جدش قیصر روم بود.[۳۹][۴۰][۴۱] اکثر منابع تاریخی و روایی نام پدرش را «یوشعا» ذکر کرده‌اند، ولی طبری آن را «یشوعا» گزارش نموده‌است.[۴۲][۳۲]

یکی از استدلال‌های مسیحی بودن خاندان وی، برگرفته از نام پدر اوست. بر اساس این استدلال، از آنجا که یشوع و یسوع و حتی یوشع از نام‌های عبرانی هستند،[۴۳] به مسیحیت صاحب نام اشاره دارد.

بر اساس این دیدگاه، و از آنجا که علی بن محمد (امام دهم شیعیان) نرجس خاتون را در سال‌های پایانی عمرشان خریداری نموده‌اند، باید نتیجه گرفت که وی در سالی بین سال‌های ۲۴۸ الی ۲۵۳ ه‍.ق (۸۶۲ تا ۸۶۷ م) خریداری شده‌است. در این دوره، حاکم سرزمین روم شخصی به نام میخائیل پسر تئوفیل (تئوفیلوس) یا میخائیل سوم بوده‌است. وی پس از مرگ تئوفیلوس و پایان حکومت مادرش بر رم، سی و ششمین امپراتور رم شد.[۴۴][۴۵][۴۶]

کنیز حکیمه خاتونویرایش

در مقابل گزارشات فوق، منابعی از کنیز بودن وی برای حکیمه خاتون یاد کرده‌اند. این روایت را مسعودی، صدوق و کلینی نقل نموده‌اند؛ در این گزارش آمده‌است که نرگس خاتون، از کنیزان حکیمه بوده‌است که در خانه او به‌دنیا آمده و در آنجا زندگی نموده‌است.[۴][۴۷][۴۸] [۴۹]

کنیزی اهل نوبهویرایش

برخی تاریخ‌نویسان، مادر حجت بن الحسن را کنیزی سیاه اهل نوبه (شمال سودان) می‌دانند.[۵۰]

زندگی‌نامهویرایش

بر اساس کنیز حکیمه بودن وی، تولد او در خانه حکیمه رخ داده‌است.[۵۱] اما بر مبنای رومی بودن او، تولدش در شهر قسطنطنیه بوده‌است. وی در این دوران به دستور پدرش، نزد بهترین آموزگاران قسطنطنیه دانش‌آموخته‌است.[۳۱][۳۲][۳۵][۵۲][۵۳] او حداقل به دو زبان عربی و رومی مسلط بوده‌.[۳۲][۵۴][۳۵]

بر اساس همین دیدگاه، وی در گزارشی که کتب شیعی آن را مخابره نموده‌اند، از اسارت و شیوه رسیدنش به عراق چنین یاد می‌کند:

«یک شب امام حسن عسکری در خواب به من فرمود: "جدت به زودی سپاهی را روانه جنگ با مسلمانان خواهد کرد و خود نیز همراه آنان خواهد رفت. تو هم با لباس کنیزان به صورت ناشناس از فلان راه به آنان ملحق شو!" من نیز چنان کردم، تا این که پیشقراولان سپاه اسلام به ما دست یافتند و من نیز به اسارت مسلمانان درآمدم. هنگامی که غنایم جنگ را تقسیم می‌کردند، مرا به پیرمردی دادند، او نام مرا پرسید؟ گفتم: من نرجس نام دارم. گفت: این نام کنیزان است؟»[۳۲][۳۵][۵۵][۵۶][۵۷][۵۸]

ماجرای اسارت نرجس خاتون، به صورت مشخص در منابع غیر اسلامی یافت نمی‌شود، جز در مواردی که از کلیات ماجرا یادی به میان آمده‌است، از جمله نازیلیف مورخ شهیر روسی می‌نویسد: «در سال ۲۴۸ ه‍.ق سردار مسلمانان با رومیان پیکار کرد و طی آن بسیاری از اشراف و بزرگان روم به اسارت رسیدند.»[۵۹][۶۰] شبیه به همین مطلب در باقی تواریخ معتبر نیز منعکس شده‌است.[۶۱][۶۲][۶۳][۶۴]

او پس از اسارت، به عنوان کنیز به عراق برده شد و در شهر بغداد توسط بشیر بن سلیمان، یکی از یاران علی بن محمد النقی (ملقب به امام هادی)، خریداری شده و به سامرا منتقل گشت. سپس به‌عنوان همسر برای حسن عسکری اختیار شد.[۳۵][۳۲] او در هنگام رسیدن (به عقد درآمدن) به حسن عسکری، ۱۵ الی ۲۰ ساله بوده‌است.

بر اساس گزارشات فراوانی در شیعه و سنی، وی در نیمه شعبان سال ۲۵۶ ه‍.ق (۸۷۰ م) تنها فرزند حسن عسکری را به‌دنیا آورد.[۳۱][۶۵] بر اساس اعتقاد شیعیان دوازده‌امامی این فرزند، منجی بشریت است که از پنج سالگی تا هم‌اکنون زندگی مخفیانه و دور از چشم دارد. شیعیان به این دوران، دوران غیبت می‌گویند؛ یعنی زمانی که حجت الهی (به اصطلاح شیعیان= امام) از نظرها غائب است.

در منابع معتبر به سرگذشت وی پس از ولادت حجت بن الحسن هیچ اشاره‌ای نشده‌است.

در تاریخ وفات نرگس خاتون، اختلافاتی وجود دارد، برخی با استناد به برخی گزارشات که نرگس خاتون به علت علاقه شدیدش به حسن عسکری و تحمل مشکلات و مصائب فراوان که حکومت بر خانواده حسن عسکری روا می‌داشت، از حسن عسکری تقاضا کرد تا از خدا بخواهد که مرگ وی پیش‌تر از او باشد؛ و همچنین نیز شد.[۶۶][۵][۳۱][۶۷] برخی دیگر[۶۸] تاریخ وفاتش را بعد از حسن عسکری در تاریخی بین ۲۶۱ تا ۳۱۷ معرفی کرده‌اند.[۶۹][۷۰] مزار وی در کنار همسرش حسن عسکری در شهر سامرا است.[۷۱][۳۱]

میلاد حجت بن الحسنویرایش

شیوه ولادت حجت بن الحسن، در منابع شیعی به تفصیل بیان شده‌است. در گزارشی که از حکیمه خاتون (عمه حسن عسکری) نقل شده، آمده‌است:

«امام حسن عسکری مرا به نزد خود فراخواند؛ و فرمود: ای عمه! امشب افطار نزد ما باش که شب نیمه شعبان است و خدای تعالی امشب حجت خود را ظاهر سازد. گوید: گفتم: مادر او کیست؟ فرمود: نرجس. گفتم: فدای شما شوم اثری در او نیست، فرمود: همین است که به تو می‌گویم. گوید: آمدم و چون سلام کردم و نشستم، نرجس آمد کفش مرا بردارد و گفت: ای بانوی من و بانوی خاندانم حالتان چطور است؟ گفتم: تو بانوی من و بانوی خاندان من هستی، گوید: از کلام من ناخرسند شد و گفت: ای عمه جان! این چه فرمایشی است؟ گوید: بدو گفتم: ای دختر جان! خدای متعال امشب به تو فرزندی عطا فرماید که در دنیا و آخرت آقا است. گوید: نرجس خجالت کشید و حیاء کرد…»[۳۱][۷۲][۷۳][۷۴][۷۵][۷۶][۷۷][۷۸][۷۹]

گزارشی را نیز شیخ طوسی در الغیبة خود، از قول قابله‌ای چنین می‌آورد:

احمد بن بلال بن داود کاتب برای دوستش به نام حنظله نقل می‌کند که وی از زن قابله‌ای که مربی وی بوده‌است شنیده است که: «خادم امام حسن عسکری علیه‌السلام به در خانه ما آمد و گفت: یکی از همسایه‌ها برای حاجت مهمی تو را می‌خواند به خانه آنها بیا، روسری به سر کردم و او مرا به خانه‌ای آورد که نمی‌شناختم. دیدم پرده درازی در وسط خانه آویخته‌اند و مردی کنار پرده ایستاده‌است. خادم گوشه پرده را بالا زد و من داخل شدم. دیدم زنی در حال وضع حمل است و زنی دیگر مانند قابله پشت سر او نشسته‌است. آن زن به من گفت در این کار به ما کمک می‌کنی؟ پس به او کمک کردم و چیزی نگذشت که پسری متولد گردید.»[۸۰]

منابع اهل سنتویرایش

نرجس خاتون و خصوصاً وضع حمل حجت بن الحسن توسط وی، در کثیری از منابع اهل سنت مورد اشاره است،[۸۱] از جمله:

قندوزی حنفی در ینابیع المودة می‌نویسد:

«هنگامی که شب نیمه ماه شعبان سال دویست و پنجاه و پنج فرا رسید، حکیمه نزد حسن عسکری آمد، به حکیمه گفت: ای عمه به خاطر پیشامد امری امشب در نزد ما باش. حکیمه آن شب را نزد او ماند، هنگام طلوع فجر نرجس ناآرام شد، حکیمه نزد او ایستاد و نرجس مولود مبارکی را به دنیا آورد…»[۸۲]

ابن طقطقی حسنی، نسب‌شناس سنی مذهب در اینباره می‌نویسد:

«برای حسن عسکری، فرزندی به‌غیر از ابوالقاسم محمد مهدی صاحب‌الزمان ذکر نشده‌است، شیعیان دربارهٔ ایشان اعتقاد دارند که تاکنون زنده است و او همان مهدی منتظر است که در آخرالزمان ظهور می‌کند همان‌طور که جد ایشان رسول خدا صلی‌الله علیه وآله بشارت دادند، ولادت ایشان نیمه شعبان دویست و پنجاه و شش بنابر نظر صحیح می‌باشد و مادر ایشان نرجس یا صفیه نامیده می‌باشد، محل ولادت ایشان نیز سامرا است.»[۸۳]

شمس‌الدین محمد بن طولون نوشته‌است:

«... و دوازدهمین نفر آنان، فرزندش محمد بن الحسن است… و اسم مادرش خمط و گفته شده نرجس است.»[۸۴]

خواجه محمد پارسا از علمای حنفی می‌نویسد:

«حسن عسکری رضی‌الله‌عنه در ظاهر و باطن فرزندی غیر از ابوالقاسم محمد منتظر که نزد شیعیان به قائم نامیده می‌شود، ندارد؛ ولادت منتظر رضی‌الله‌عنه نیمه شعبان سال دویست و پنجاه و پنج می‌باشد. مادرش کنیزی بود که گفته شده نامش نرجس بوده‌است.»[۸۵]

ابن صباغ مالکی نیز می‌نویسد:

«ابوالقاسم محمد الحجة بن الحسن در نیمه شعبان سال دویست و پنجاه و پنج در سامرا به‌دنیا آمد… مادرش کنیز است که گفته‌اند اسمش نرجس خیر امه بوده‌است و گفته شده اسم دیگری هم داشته‌است.»[۸۶]

مناوی از علماء اهل سنت، به فرزند حواری بودن نرجس خاتون اشاره می‌کند و می‌نویسد:

«عارف بسطامی در جفر گفته‌است: نام مادر مهدی، نرجس از فرزندان حواریون است.»[۸۷]

منابع شیعهویرایش

از نرگس خاتون در منابع روایی، متعدد یاد شده‌است. به‌طور کلی، چهار[۸۸] یا پنج دسته روایت با موضوع نرجس خاتون در منابع روایی وجود دارد:

  1. روایاتی که وی را شاهزاده‌ای رومی معرفی کرده‌است؛
  2. روایاتی که وی را تربیت‌شده خانه حکیمه خاتون دانسته‌است؛
  3. روایتی که علاوه بر تربیت وی، ولادتش را نیز در خانه حکیمه ذکر کرده‌است؛
  4. روایاتی که نرگس خاتون را بانویی سیاه‌پوست دانسته‌است؛
  5. روایاتی که مادر موعود آخرالزمان را کنیز معرفی کرده‌اند.

دسته اول روایاتویرایش

این دست روایات به چند طریق و در منابع متعدد ذکر شده‌است. برخی بر مفاد این روایات نقدهایی وارد نموده‌اند،[۸۹] از جمله اینکه در سال‌های ۲۴۲ ه‍.ق به بعد، بین مسلمانان و رومیان، جنگی رخ نداده تا نرگس خاتون اسیر مسلمانان شده‌باشد. یا آنکه سند این روایت، به‌جهت مجهول بودن راویان، ضعیف است.

در مقام پاسخ، برخی محققین تاریخی بر پایه گزارشاتی، مدعی جنگ‌های داخلی و توطئه‌ها در امپراطوری رم شده‌اند که سبب فرار شاهزادگان از روم شد.[۹۰] برخی دیگر نیز به وقوع جنگ‌های متعددی در همین دوره تاریخی بین مسلمانان و رومیان پرداخته‌اند.[۹۱][۹۲][۹۳][۹۴] در پاسخ به ضعف سندی روایت نیز به نوع تحقیقات تاریخی استناد شده‌است که اعتبار روایی فقهی، ملاک اعتبار آن نمی‌باشد.

دسته دوم روایاتویرایش

در این دسته روایات، به تربیت و آموختن آداب اسلام نرگس خاتون، توسط حکیمه خاتون اشاره شده‌است.[۹۵][۹۶][۹۷]

دسته سوم روایاتویرایش

این روایت را مسعودی نقل می‌کند.[۵۱] برای توجیه و هماهنگ‌سازی این روایت با باقی روایات و گزارشات تاریخی، توجیه شده‌است که به علت زندگی طولانی نرگس خاتون در منزل حکیمه خاتون به‌جهت تعلیم یا حفظ از گزند و توطئه‌های حکومت؛ امر بر برخی مشتبه شد که ایشان کنیز حکیمه خاتون بوده و اساساً در آن منزل به‌دنیا آمده‌است.[۹۸] اما این توجیه با روایتی که کلینی، طوسی، صدوق و سید مرتضی نقل کرده‌اند[۷۳] سازگاری ندارد.

 
مرقد نرگس خاتون در سامرا

دسته چهارم روایاتویرایش

این دسته روایات که متناقض و متعارض با سه دسته سابق است، بر سیاه‌پوست و اهل نوبه بودن مادر حجت بن الحسن اشاره دارد. این روایت که به روایت کناسی مشهور است، از قول محمد باقر (امام پنجم شیعیان) می‌گوید: «همانا در صاحب این امر، سنتی از یوسف نبی است و آن این که او فرزند کنیزی سیاه‌پوست است. خداوند عزوجل امرش را در یک شب اصلاح می‌نماید.»[۹۹][۱۰۰]

در نقد این روایت، محمدباقر مجلسی می‌نویسد: «اینکه در روایت [کناسی]، از مادر سیاه‌پوست یاد شده؛ با بسیاری از روایاتی که در توصیف مادر حجت بن الحسن وارد شده‌است مخالف است. مگر آنکه توجیه شود به مادر با واسطه یا مربی حضرت.»[۱۰۱] همچنین آورده‌اند که حسن عسکری، خادمی سیاه‌پوست اهل نوبه به نام عقید داشته‌است.[۱۰۲]

دسته پنجم روایاتویرایش

این دسته که با تمام چهار دسته سابق هم‌خوانی دارد، تنها بر کنیز بودن مادر موعود آخرالزمان اشاره دارد.[۷]

زیارت‌نامهویرایش

برای نرگس خاتون، زیارت‌نامه‌ای در منابع دست دوم شیعی گزارش شده‌است.[۱۰۳][۱۰۴] اما این زیارت‌نامه به هیچ‌یک از معصومین منتسب نیست. به احتمال قوی این زیارت را مزارنویسان به‌شخصه انشاء نموده‌اند.[۱۰۵]

بمب‌گذاری و ویرانی مزارویرایش

در ۳ اسفند ۱۳۸۴ بر اثر بمب‌گذاران با به‌کارگیری بیش از دویست کیلوگرم تی‌ان‌تی و کارگذاری‌اش در مرکز گنبد مزار حرمین سامرا (که مزار نرگس خاتون در آنجا واقع شده‌است)، گنبد بارگاه به‌طور کلی فروریخت و بخشی از گلدسته‌های طلایی حرم ویران شد.[۱۰۶] پس از گذشت شانزده ماه در تاریخ ۲۳ خرداد ۱۳۸۶ در همان محل، انفجار دومی صورت گرفت. در پی این حمله، گلدسته‌های سمت چپ و راست حرمین سامرا به‌طور کامل تخریب شد.

به دستور سید علی سیستانی فرایند بازسازی آغاز و در سال ۱۳۹۴ خاتمه یافت.

کتابشناسیویرایش

در موضوع این بانوی رومی، کتب مختلفی نگارش یافته‌است از جمله:

  • بانوی عشق؛ نسرین صالحی
  • من مادر اویم؛ اسدالله بنیسی
  • رمان خاتون عشق؛ زهرا زواریان
  • فیلمنامه ملیکا؛ نوشته علی مؤذنی
  • شاهزاده روم؛ سید محمدحسن مؤمنی
  • نرگس همدم خورشید؛ محمدباقر پورامینی
  • نرگس (همدم خورشید)؛ محمدباقر پورامینی
  • مهدی (عج) در آغوش نرجس؛ طوبی معتمد لاری
  • نرجس علیها السلام حیاتها و جهادها؛ بتول ربیعی
  • خوابدیدن مادر امام زمان نرگس (ع)؛ محمدحسین صدریه
  • نرجس خاتون یا ملیکه دختر یشوعای؛ اسماعیل پزشکیان‌نژاد
  • دو آفتاب و دو ماه -گزیده اشعار مدایح و مراثی؛ جواد هاشمی
  • زیباترین داستان جهان مادر امام زمان (عج)؛ سید محمدباقر موسوی
  • ملیکا «نرگس» شرح زندگی حضرت نرگس خاتون (س)؛ داوود اسدی
  • غریبه آشنا، همـسفر باملیکا از قصر قیصر روم تا سامرا؛ احمد هلوانیان
  • گل نرگس، هدیه به پیشگاه ملکه نرجس خاتون (س)؛ علی‌اکبر پیروی
  • شاهزاده روم، مادر امام زمان علیه‌السلام؛ محمدحسن مؤمنی تنکابنی
  • نرجس والدة الامام المنتظر (عج)؛ محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی
  • شرح حالات نرجس خاتون رحمةالله علیها و تولد حضرت صاحب‌الامر عجل‌الله و فرجه؛ اسماعیل یزدی
  • چهار بانوی تاریخ ساز -روایتی از زندگی فاطمه بنت اسد، نرجس خاتون، هاجر؛ رابعه عدویه، زهرا زواریان
  • مختصری از شرح حال علیا حضرت ملکه جهان مادر بزرگوارا علیحضرت ولی عصر (ع) و چند اثر از اساتید سخن و شعرای معاصر؛ مهدی فتوحی

فیلم و سریالویرایش

 
پوستر انیمیشن شاهزاده روم

در سال ۱۳۹۳، انیمیشنی به نام «شاهزاده روم» به سه زبان فارسی، عربی و انگلیسی، در ایران تولید شد. کارگردان این انیمیشن سینمایی را هادی محمدیان و تهیه‌کنندگی آن را حامد جعفری برعهده داشتند. این انیمیشن، پر مخاطب‌ترین انیمیشن تاریخ سینمای ایران لقب گرفته‌است.

این انیمیشن، داستان عاشقی و دلدادگی پرنسسی پاکدامن مسیحی به نام ملیکا را روایت می‌کند که از تبار پدر از نوادگان یشوعا وصی حضرت عیسی و از تبار مادر نواده قیصر روم است. سرنوشت این بانو به گونه‌ای رقم می‌خورد که وی نهایتاً به بلاد اسلامی عزیمت می‌کند. این پرنسس مسیحی نهایتاً پس از آنکه به همسری امام یازدهم شیعیان در می‌آید، مادر منجی بشریت می‌گردد…

این انیمیشن علاوه بر ایران در لبنان، عراق، عربستان، کویت، ساحل عاج، بحرین، امارات متحده عربی، فرانسه و انگلستان به نمایش درآمده‌است.

در ادبیاتویرایش

در دی‌ماه ۱۳۹۵ «کنگره شعر سراسری حضرت نرجس خاتون (ع)» در استان قم آغاز به‌کار کرد.[۱۰۷] در ادامه به برخی از اشعار با موضوع نرگس خاتون اشاره خواهد شد.

ستاره ای بدرخشید و ماه مجلس شد /// تمام هستی زهرا نسیب نرجس شد

مگر نه اینکه عیسی مرده زنده می‌کند /// امام من مرده زنده کنان را مدرس شد

اگر که بر مسیحیان عیسی مقدم است /// مقدم بر عیسی مریم نگار نرجس شد

[محمدرضا مهری]

دنیای با حضور تو دنیای دیگریست /// روز طلوع سبز تو فردای دیگریست

گلهای مریم از گل نرگس معطّرند // عیسی اسیر نام مسیحای دیگریست

[سید محمدجواد شرافت]

کبوتران خدا مژدهٔ سحر دادند // تمام از شب میلاد تو خبر دادند

عروسِ باغچهٔ یاس، مادرت نرگس // چه کرده بود به او این چنین ثمر دادند

[محسن عرب‌خالقی]

پسر ناز حضرت نرجس // قبله راز حضرت نرجس

روزی خویش بردم عمری از // سفرهٔ باز حضرت نرجس

ذکر تسبیحتان به گهواره // بال پرواز حضرت نرجس

بارها دیده‌ام به زندگی ام // دست اعجاز حضرت نرجس

[قاسم نعمتی]

جستارهای وابستهویرایش

نگارخانهویرایش

پانویسویرایش

  1. الغیبه، ص ۱۲۵؛ اکمال الدین، ص ۴۱۷.
  2. شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹، ص۴۳۱.
  3. *شیخ مفید، همان کتاب، ص ۳۴۶.
    • صدوق، همان کتاب، ص ۴۳۲.
    • طبرسی، همان کتاب، ص ۴۱۸.
    • مسعودی، همان کتاب، ص ۲۴۸.
    • فتال نیشابوری، همان کتاب، ص ۲۸۳.
    • طوسی، همان کتاب، ص ۱۴۳.
    • محمد بن جریر بن رستم طبری، همان کتاب، ص ۲۶۸.
    • ابن صباغ، همان کتاب، ص ۳۱۰.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ مسعودی، اثبات الوصیة، ص۲۷۲.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص۴۳۱، ح۷.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ رک: شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ج۲، ص۴۳۲؛ خصیبی، الهدایة الکبری، ۱۴۱۱ق، ص۲۴۸؛ شیخ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۲۱۳.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ مجلسی، بحارالانوار، ج ۵۱، ص ۱۳۲ و ص ۱۱۰ و ۱۲۱.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ محمد امیر معزی (دسامبر ۱۵, ۲۰۰۷). «vii. THE CONCEPT OF MAHDI IN TWELVER SHIʿISM». دانشنامه ایرانیکا.
  9. سید علی‌اکبر قریشی، اتفاق در مهدى موعود عليه السلام، باب روایات اهل سنت درباره ولادت حضرت مهدی علیه السلام.
  10. رک: ابن صباغ مالکی (متوفی ۸۵۵ ه.ق)، الفصول المهمة فى معرفة الائمه، فصل دوازده، ص ۳۱۰.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ ۱۱٫۴ میرزا حسین طبری نوری، نجم‌الثاقب، ص ۱۸.
  12. روضه الواعظین، ج ۱، ص ۲۵۵.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ حسین بن محمد بن حسن مالکی (متوفی ۹۸۲ ه.ق)، تاريخ الخمسين، ج ۲، باب ذكر الائمة الاثنى عشر، ص ۲۸۸.
  14. دلائل الامامه، ص ۲۴۶.
  15. رک: شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ج۲، ص۴۳۲؛ ابن ابی الثلج، «تاریخ الائمه»، ۱۳۹۶ق، ص۲۶؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۱۳، ص۱۲۱.
  16. رک: شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ج۲، ص۴۳۲؛ ابن حزم، جمهره انساب العرب، ۱۹۸۲م، ص۶۱؛ شیخ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۲۷۲؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۱۳، ص۱۲۱.
  17. شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ج۲، ص۴۳۲.
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ ۱۸٫۳ ۱۸٫۴ ۱۸٫۵ ۱۸٫۶ ۱۸٫۷ حسین عبدالرضا الأسدی، على ضفاف الانتظار، رقم ۷۳، مركز القمر للإعلام الرقمی، ۱۴۳۸ه.ق
  19. سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۳۷۱.
  20. بحار، ج۵۱، ص۲۴
  21. ابن خلكان شافعی (متوفی ۶۸۱ ه.ق)، وفيات الاعيان، ج ۱، ص ۶۷۶، باب الميم، تحت رقم ۵۳۴، چاپ مصر.
  22. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۳ش، ج۵۱، ص۲۸.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ حضینی، الهدایةالکبری، ص ۲۴۸ و ۳۵۷.
  24. مسعودی، إثبات الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۵۸.
  25. رک: شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ج۲، ص۴۳۲.
  26. صدر، موسوعة الامام المهدی، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۴۲.
  27. پاکتچی، «حسن عسکری، امام»، ص۶۱۸؛ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۹۴.
  28. محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۹۷.
  29. بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۳۷۷ق، ج۱۷، ص۴۴۰.
  30. محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۹۷.
  31. ۳۱٫۰ ۳۱٫۱ ۳۱٫۲ ۳۱٫۳ ۳۱٫۴ ۳۱٫۵ محمد محمدى اشتهاردى، حضرت مهدى (ع) فروغ تابان ولايت، برگه اول.
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ ۳۲٫۲ ۳۲٫۳ ۳۲٫۴ ۳۲٫۵ عباس قمی (متوفی ۱۳۱۹ه.ش)، منتهی الآمال، ج ۲، ص ۵۹۹، وحدت بخش، تابستان ۱۳۸۹ه.ش، شابک ۹۷۸ـ۹۶۴ـ۹۲۴۱۹ـ۱ـ۳
  33. شیخ صدوق، کمال الدین، ج ۱، ص ۳۱۷.
  34. محققین مركز الدراسات التخصصیة فی الإمام المهدی عجل الله فرجه، ۴۱۷/۵۳ تحت لغت ملیکة، الموجز دائرة معارف الغیبة، مركز الدراسات التخصصیة فی الإمام المهدی عجل الله فرجه.
  35. ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ ۳۵٫۲ ۳۵٫۳ ۳۵٫۴ شیخ طوسی، الغیبه، کتاب الغیبه للحجه، النص، ص ۲۰۸.
  36. مجلسی، محمدباقر. «جلد ۵۱». بحارالانوار. دار احیاء التراث العربی. صص. ۶–۱۰.
  37. اثبات الهداة، ج۳، ص۵۶۹، ح۶۷۹.
  38. مستدرک وسائل، ج۱۲، ص۲۸۰.
  39. معروف الحسنی (۱۳۷۶). زندگی دوازده امام. ص. ۵۳۸.
  40. مجتبی السادة، الفجر المقدس، ص ۱۹۳.
  41. محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی، نرجس والدة الامام المنتظر (عج)، ص ۱۹، دارالنبلاء، بیروت، ۲۰۰۴ م.
  42. استدلائل الامامه، ص ۲۶۴.
  43. قاموس کتاب مقدس، ص ۹۵۱–۹۵۲.
  44. المختصر فی اخبار البشر، ج ۲ ص ۳۵.
  45. الکامل، ج۶، ص۵۲۸.
  46. تاریخ تمدن ویل دورانت، ج۴، ص۵۵۰.
  47. سید محمّدعلی الحلو، الغیبة والانتظار، فصل: غیبة الامام المهدی الادوار و المراحل، حدیث شماره ۱، مركز الدراسات التخصصية في الإمام المهدي عليه السلام، نجف.
  48. محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی، نرجس والدة الامام المنتظر (عج)، ص ۶۳، دارالنبلاء، بیروت، ۲۰۰۴ م.
  49. صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ص۴۲۶، ح۲.
  50. خدامراد سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص۳۷۴.
  51. ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ مسعودی، اثبات الوصیة، ص۲۷۲.
  52. «طینت پاک واخلاق نیکو». borhani.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۰-۱۴رک: پورامینی، 1378، ص 27.
  53. محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی، نرجس والدة الامام المنتظر (عج)، ص ۲۵، دارالنبلاء، بیروت، ۲۰۰۴ م.
  54. مجلسی، بحارالانوار، ج ۵۱، صص ۶–۱۰.
  55. سید محمد میرلوحی اصفهانی، ترجمه: سید یاسین موسوی، مختصر الكفاية المهتدی لمعرفة المهدی عليه السلام، حدیث الثامن و العشرون، انتشارات: مركز الدراسات التخصّصية في الإمام المهدی عجل الله فرجه.
  56. محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی، نرجس والدة الامام المنتظر (عج)، ص ۲۹، دارالنبلاء، بیروت، ۲۰۰۴ م.
  57. محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی، نرجس والدة الامام المنتظر (عج)، ص ۴۶، دارالنبلاء، بیروت، ۲۰۰۴ م.
  58. محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی(عج)، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۷۹.
  59. فازیلف، تاریخ العرب و الروم، عبدالهادی شعیره، ص ۲۲۵.
  60. ابن کثیر، ابدایه و النهایة، دار الکتب العلمیه، بیروت، ج۱۱، ص۴؛ ر.ک. نازیلیف، تاریخ العرب و الروم.
  61. تاریخ طبری، ج۱۱، ص۲۰۷.
  62. محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی، نرجس والدة الامام المنتظر (عج)، ص ۳۵، دارالنبلاء، بیروت، ۲۰۰۴ م.
  63. رک: تاریخ تمدن ویل دورانت، ج ۴، ص ۵۴۵.
  64. رک: البدایة و النهایة، ج ۱۰، ص ۳۲۴.
  65. رک: مجلسی، بحارالانوار، ج ۵۱، ص ۲ به‌بعد.
  66. محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی، نرجس والدة الامام المنتظر (عج)، ص ۸۷، دارالنبلاء، بیروت، ۲۰۰۴ م.
  67. سید محمد میرلوحی اصفهانی، ترجمه: سید یاسین موسوی، مختصر الكفاية المهتدی لمعرفة المهدی عليه السلام، حدیث الثانی و الثلاثون، انتشارات: مركز الدراسات التخصّصية في الإمام المهدی عجل الله فرجه.
  68. رک: محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی، نرجس والدة الامام المنتظر (عج)، ص ۸۹، دارالنبلاء، بیروت، ۲۰۰۴ م.
  69. بختیاری، محمد (۲۰۱۷-۰۳-۰۷). «تاریخ وفات مادر امام زمان (عج) در چه روز، ماه و سالی بوده‌است؟». پاسخگویان (به Persian). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۰-۱۵.
  70. عباس قمی (متوفی ۱۳۱۹ه.ش)، منتهی الآمال، ج ۲، ص ۵۸۹، وحدت بخش، تابستان ۱۳۸۹ه.ش، شابک ۹۷۸ـ۹۶۴ـ۹۲۴۱۹ـ۱ـ۳
  71. ذبیح‌الله محلاتی، ریاحین الشریعه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ج۳، ص۲۶.
  72. سید محمد میرلوحی اصفهانی، ترجمه: سید یاسین موسوی، مختصر الكفاية المهتدی لمعرفة المهدی عليه السلام، حدیث التاسع و العشرون، انتشارات: مركز الدراسات التخصّصية في الإمام المهدی عجل الله فرجه.
  73. ۷۳٫۰ ۷۳٫۱ عباس قمی (متوفی ۱۳۱۹ه.ش)، منتهی الآمال، ج ۲، ص ۶۰۴، وحدت بخش، تابستان ۱۳۸۹ه.ش، شابک ۹۷۸ـ۹۶۴ـ۹۲۴۱۹ـ۱ـ۳
  74. محققین مجمع العالمی لاهل البیت علیهم السلام، أعلام الهدایة، کیفیت الظروف الولادة، مجمع جهانی اهل بیت علیهم السلام، قم.
  75. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، باب۴۲، ح۱.
  76. اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة، ج۲، ص۹۹۵.
  77. شیخ طوسی، محمد بن حسن، کتاب الغیبة، ص۲۳۸.
  78. الشیخ المفید، محمد بن محمد بن النعمان ابن المعلم ابی عبدالله العکبری البغدادی (متوفای۴۱۳ ه)، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۲، ص۳۵۱، تحقیق:مؤسسة آل البیت (علیهم‌السّلام) لتحقیق التراث، ناشر:دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع - بیروت - لبنان، الطبعة:الثانیة، ۱۴۱۴ه - ۱۹۹۳ م.
  79. محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی، نرجس والدة الامام المنتظر (عج)، ص ۷۱، دارالنبلاء، بیروت، ۲۰۰۴ م.
  80. الطوسی، الشیخ ابوجعفر، محمد بن الحسن بن علی بن الحسن (متوفای۴۶۰ه)، کتاب الغیبة، ص۲۴۰–۲۴۲، تحقیق:الشیخ عباد الله الطهرانی/ الشیخ علی احمد ناصح، ناشر:مؤسسة المعارف الاسلامیة، الطبعة:الاولی، ۱۴۱۱ه.
  81. سید محمّدعلی الحلو، الغیبة والانتظار، فصل: ما اقر به اهل السنة من ولادته...، مركز الدراسات التخصصية في الإمام المهدي عليه السلام، نجف.
  82. القندوزی الحنفی، الشیخ سلیمان بن ابراهیم (متوفای۱۲۹۴ه) ینابیع المودة لذوی القربی، ج۳، ص۱۷۱–۱۷۲، تحقیق:سید علی جمال اشرف الحسینی، ناشر:دار الاسوة للطباعة والنشر قم، الطبعة:الاولی۱۴۱۶ه.
  83. ابن طقطقی، محمد بن علی، الاصیلی فی انساب الطالبین، ص۱۶۱.
  84. ابن طولون، شمس‌الدین محمد، الائمة الاثنی عشر، ص۱۱۷.
  85. پارسا، خواجه محمد، فصل الخطاب بوصل الاحباب، ص۴۴۳.
  86. ابن صباغ مالکی، علی بن محمد، الفصول المهمة فی معرفة الائمة، ج۲، ص۱۱۰۲.
  87. المناوی، محمد عبد الرؤوف بن علی بن زین العابدین (متوفای ۱۰۳۱ه)، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، ج۶، ص۲۷۷، ناشر:المکتبة التجاریة - مصر، الطبعة:الاولی، ۱۳۵۶ه.
  88. «مادر حضرت مهدی - ویکی فقه». wikifeqh.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۰-۱۴.
  89. رک: محمد ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی(ع)، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۹۹-۲۰۱.
  90. تاریخ تمدن، ویل دورانت، ج ۴، ص ۵۵۰–۵۵۱ (فصل ۱۸)
  91. محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی، نرجس والدة الامام المنتظر (عج)، ص ۳۷، دارالنبلاء، بیروت، ۲۰۰۴ م.
  92. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، ج۷، ص۳۸۰.
  93. ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۰، ص۳۴۷.
  94. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۷، ص۸۵.
  95. محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی، نرجس والدة الامام المنتظر (عج)، ص ۵۴، دارالنبلاء، بیروت، ۲۰۰۴ م.
  96. ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص۴۲۶، باب۴۲، ح۲.
  97. بحارالانوار، ج۵۱، ص۱۰.
  98. «زندگی‌نامه نرجس خاتون (س) قسمت دوم». زندگی‌نامه نرجس خاتون (س) قسمت دوم - پرسمان. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۰-۱۵.
  99. ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص۳۲۹، باب۳۲، ح۱۲.
  100. نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة، ص۱۶۳.
  101. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۵۱، ص۲۱۹، باب۱۳.
  102. محققین مركز الدراسات التخصصیة فی الإمام المهدی عجل الله فرجه، موجز دائرة معارف الغیبة، ۲۹۲/۲۵ ذیل لغت عقید الخادم، مركز الدراسات التخصصیة فی الإمام المهدی عجل الله فرجه.
  103. ابن مشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، محقق، مصحح، قیومی اصفهانی، جواد، ص ۶۶۰ – ۶۶۲، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  104. محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی، نرجس والدة الامام المنتظر (عج)، ص ۹۳، دارالنبلاء، بیروت، ۲۰۰۴ م.
  105. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۹۷، ص ۴۰۷، بیروت، مؤسسة الطبع و النشر، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
  106. «هشدار سازمان ملل درخصوص آشوب‌های عراق». روزنامه همشهری. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۰-۱۸.
  107. «اعلام فراخوان اولین کنگره شعر سراسری حضرت نرجس خاتون (س)». defapress.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۰-۱۵.

منابعویرایش

  • معین، محمد. فرهنگ فارسی، چاپ بیست و سوم، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۵؛
  • دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامهٔ دهخدا، جلد سیزدهم، چاپ اول از دورهٔ جدید، تهران: مؤسسهٔ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۳.
  • سید محمد کاظم قزوینی. «امام مهدی (ع) از ولادت تا ظهور»، ترجمه علی کرمی و سید محمد حسینی، چاپ اول، قم:دفتر نشر الهادی.
  • محمدباقر امینی، ترجمه: زهرا موسوی، «نرجس والدة الامام المنتظر (عج)»، دارالنبلاء، بیروت، ۲۰۰۴ م.
  • معروف الحسنی، هاشم (۱۳۷۶). زندگی دوازده امام. ترجمهٔ محمد درخشنده. تهران: انتشارات امیرکبیر. شابک ۹۶۴-۰۰-۰۳۲۹-۸.