تاتی طالقانی

گویش طالقانی یا تاتی طالقانی گویشی از زبان‌های ایرانی شمال غربی و زیر مجموعه زبان‌های کاسپین و از شاخه زبان تاتی می‌باشد. گویش طالقانی به دو گویش تاتی طالقانی و طبری طالقانی تقسیم می‌شود. به عقیده صاحب نظران گویش مردم طالقان به دو دسته مازندرانی و تاتی تقسیم می‌شود. روستاهایی که بین جوستان و کوه‌های کندوان قرار گرفته‌اند به لهجه مازندرانی سخن می‌گویند. از جوستان به سمت باختر «تات» زبان اند. لهجه تاتی آن‌ها هم فارسی ولایتی است و چندان واژه‌های کهن را نگه نداشته‌اند.[۱][۲] به گفته اعظام الوزاره زبان اهل طالقان مرکب است از لهجه و لسان قزوینی و طبرستانی چون با این دو ولایت همسایگی و مجاورت دارند و از هر دو سمت وضع تکلم و تلفظ خود را اقتباس نموده‌است.[۳] به عقیده زبانشناسان گویش تاتی طالقانی[۴] مرز انتقال گویش کاسپین (مازندرانی و گیلکی)، تاتی و فارسی می‌باشد و در ساختار با گویش‌های فارسی-مازندرانی همچون تجریشی و لواسانی متفاوت است و بسیاری از ویژگی‌های نحوی آن به گویش تاتی قزوین شباهت دارد.[۵] این در حالی است که گویش طبری طالقانی گویشی از زبان مازندرانی و زیر مجموعه گویش کلارستاقی می‌باشد که به گویش مردم شهرستان چالوس شباهت دارد و برخی ویژگی‌های نحوی آن به گویش‌های مازندرانی گونه همچون شمیرانی شباهت دارد.[۶]آبادی‌های بالا طالقان همچون گته ده، اسکان، دهدر، درا پی، گرآب، ناریان، مهران، خیکان و پراچان به گویش طبری طالقانی گویش می‌کنند.

تاتی طالقانی
طالقانی
زبان بومی درایران
استان استان البرز شهرستان طالقان
منطقهالبرز جنوبی
گویش‌ها
شهرکی
جوستانی
گلیردی
کردانی
الفبای فارسی
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹

گویش‌های طالقانویرایش

گویش‌های طالقان به دو دسته تاتی طالقانی و طبری طالقانی تقسیم می‌شود.[۷][۸]

  1. تاتی طالقانی: این گویش از جوستان به غرب و در تمام آبادی‌ها پایین طالقان میان طالقان و کنارود گویش می‌شود.
  2. طبری طالقانی: این گویش از کندوان تا جوستان گویش می‌شود و اکثر آبادی بالا طالقان به جز جوستان را درمی‌گیرد.

دستور زبانویرایش

ضمایرویرایش

در گویش تاتی طالقانی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.[۹]

ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
فاعلی، تاتی طالقان mon tu u šomâ ušân
مفعولی، تاتی طالقان monâ torâ urâ mârâ šomarâ ušânrâ
ملکی، تاتی طالقان om ot mân tân šân

شناسهویرایش

در گویش تاتی طالقانی شناسه به صورت زیر می‌باشد:[۱۰]

گذشته ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه پس از همخوان (صامت) am i im in an
شناسه پس از واکه (حرف صدادار) فعل حال m y a ym yn n
شناسه پس از واکه (حرف صدادار) فعل گذشته m y ym yn n
شناسه پس از واکه (ی) am ey eym eyn an

صرف فعلویرایش

در جدول زیر فعل آمدن (biamiyan) بر اساس تاتی طالقانی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.[۱۱]

زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
حال التزامی biyâm biyey biyâ biyeym biyeyn biyân
حال ساده miyâm miyey miyâ miyeym miyeyn miyân
حال در حال انجام daram-miyâm dari-miyey dare-miyâ darim-miyeym darin-miyeyn daran-miyân
گذشته ساده biyamiam biyamiey biyamia biyamieym biyamieyn biyamian
گذشته استمراری miyamiam miyamiey miyamia miyamieym miyamieyn miyamian
گذشته در حال انجام dabiyam-miyamiam dabiy-miyamiey daba-miyamia dabiyeym-miyamieym dabiyeym-miyamieyn dabiyan-miyamian
گذشته کامل biyame biyam biyame bi biyame ba biyame beym biyame beyn biyame biyan

واژگانویرایش

شماری از واژه‌های تاتی طالقانی و مقایسه آن با گویش کلارستاقی (چالوس) و فارسی:

تاتی طالقانی گویش کلارستاقی (چالوس) فارسی
piyar piyar پدر
mâr mâr مادر
šu mâr ši mâr مادر شوهر
borâr zan zan berâr برادر زن
pesser rikâ/pesar پسر
dotar kijâ/detar دختر
darzen darzen سوزن
dim dim صورت
imšu emšu امشب
ise esâ حالا
kaše kaše بغل
dim dim صورت
vâš vâš علف

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. «در گفتگو با مهر عنوان شد: مدیر کل میراث فرهنگی استان البرز:استان البرز کانون تمرکز لهجه‌ها و گویش‌ها از سراسر کشور». وبگاه خبرگزاری مهر.
  2. «زبان مردم طالقان فارسی و مازندرانی و لهجه آنها تاتی می‌باشد». وبگاه سازمان حفاظت محیط زیست استان البرز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۹ مارس ۲۰۲۰.
  3. اعظام الوزاره، خاطرات من یا روشن شدن تاریخ صد ساله، ۱۵۰.
  4. محمد داودی، محمدعلی منوچهری، جهاندوست سبزعلی پور، زبان تاتی و گویش طالقانی آن، ۳۰.
  5. حبیب برجیان، گویشهای پارسی-تبری در منطقه انتقال زبان با مرز مازندران، ۱۹۸.
  6. حبیب برجیان، گویشهای تبروید در البرز مرکزی: همگرایی زبانی بین طبری و فارسی، ۴۳۰.
  7. «در گفتگو با مهر عنوان شد: مدیر کل میراث فرهنگی استان البرز:استان البرز کانون تمرکز لهجه‌ها و گویش‌ها از سراسر کشور». وبگاه خبرگزاری مهر.
  8. «زبان مردم طالقان فارسی و مازندرانی و لهجه آنها تاتی می‌باشد». وبگاه سازمان حفاظت محیط زیست استان البرز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۹ مارس ۲۰۲۰.
  9. حبیب برجیان، گویشهای پارسی-تبری در منطقه انتقال زبان با مرز مازندران، ۲۱۳.
  10. حبیب برجیان، گویشهای پارسی-تبری در منطقه انتقال زبان با مرز مازندران، ۲۱۳.
  11. حبیب برجیان، گویشهای پارسی-تبری در منطقه انتقال زبان با مرز مازندران، ۲۱۳.

پیوند به بیرونویرایش