مرگ و تشییع مرتضی پاشایی

واکنش ها به مرگ اسطوره موسیقی پاپ ایران؛ مرتضی پاشایی

مرتضی پاشایی، خوانندهٔ ایرانی، در ۲۳ آبان ۱۳۹۳ پس از یک دوره مبارزه با بیماری سرطان معده در تهران، ایران درگذشت.[۱] مرگ او غیرمنتظره و بی‌سابقه توصیف شد، خصوصاً با توجه به عمر هنری کوتاه او. برخی مردم از شهرستان‌ها و برخی از خارج از کشور خود را به این تشییع جنازه رساندند.[۲] به گفتهٔ بی‌بی‌سی حاضرین در این تشییع جنازه در شهرهای مختلف ایران «احتمالاً از حاضران در هر تشییع جنازه دیگری در یک دهه اخیر بیشتر بوده‌است» و اکثر صاحب نظران معتقدند چنین حضوری از مردم در یک مراسم تشییع جنازه قابل انتظار نبود.[۳] نیویورک تایمز این رخداد را بزرگ‌ترین تجمع در ایران پس از اعتراضات به انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ خواند که شگفتی مقامات این کشور را برانگیخت.[۴]

تشییع جنازه مرتضی پاشایی

برخی روزنامه‌ها و خبرگزاری‌ها در ایران و سراسر جهان خبر درگذشت وی را بازتاب دادند.[۵] تشییع پیکر او باعث ازدحام جمعیت شدید در شهر تهران شد و برخی خیابان‌های مرکزی و ایستگاه‌های متروی مرکز این شهر تقریباً بسته شده و کار ایستگاه‌های مترو توسط مردمی که ترانه‌های پاشایی را می‌خواندند مختل شده بود.[۶] به گفته بی‌بی‌سی، تشییع جنازهٔ پاشایی از پرجمعیت‌ترین تشییع جنازه‌های تاریخ ایران است.[۷]

بیماریویرایش

در آذر سال ۱۳۹۲ مرتضی پاشایی با تشخیص پزشکان به بیماری سرطان معده مبتلا شد. او به شیمی درمانی پرداخته و یک بار هم مورد عمل جراحی قرار گرفت.[۸] مدیر برنامه وی در ابتدا درمورد بیماری پاشایی، زخم معده را عنوان کرد اما سپس خبر ابتلای وی به بیماری سرطان معده، توسط رسانه‌ها منتشر شد.[۹] بدن او به مرور زمان ضعیف و دچار کمبود وزن شد و به علت ریزش مو با یک کلاه قهوه ای بر روی صحنه ظاهر می‌شد.[۱۰]

بستری و درگذشتویرایش

پاشایی عصر جمعه ۱۶ آبان ۱۳۹۳ به بخش مراقبت‌های ویژه بیمارستان بهمن منتقل شد. علت انتقال این خواننده به بخش مراقبت‌های ویژه تب شدید عنوان شد. به‌دلیل شرایط خاص پاشایی، پزشکان ملاقات با وی را ممنوع کردند؛ با این حال، عصر یکشنبه ۱۸ آبان تعداد زیادی از هنرمندان[۱۱] برای ملاقات با او و افزایش روحیهٔ پاشایی در بیمارستان بهمن حاضر شدند و لحظاتی کوتاه در کنارش بودند. همچنین، در ۲۰ آبان معاون هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران و مدیرعامل انجمن موسیقی ایران از وی عیادت کرده بودند.[۱۲] پاشایی سرانجام در ۲۳ آبان ۱۳۹۳ درگذشت.[۱۳][۱۴]

واکنش‌های مردمیویرایش

انتشار خبر درگذشت مرتضی پاشایی توسط رسانه‌ها، سایت‌ها، مجلات و کاربران فضای مجازی واکنش‌های گسترده‌ای را به همراه داشت.[۱۵][۱۶]

روبروی بیمارستان بهمنویرایش

از هنگام بستری شدن وی در بیمارستان عده کثیری از مردم به علت افزایش روحیه به مرتضی پاشایی در مقابل بیمارستان بهمن حضور یافته بودند و ترانه‌های پاشایی را با صدای بلند می‌خواندند.

شاهین دلیوند، عکاس و مدیر رسانه ای مرتضی پاشایی در مصاحبه ای از مردم خواست تا به علت ورود آمبولانس به بیمارستان و مریض‌های اورژانسی از روبروی بیمارستان متفرق شوند.[۱۷]

در ۲۳ آبان ۱۳۹۳ و با انتشار خبر درگذشت وی در ساعت ۳ صبح جمعه بر این بر جمعیت افزوده شد.

میم مثل مرتضیویرایش

میم مثل مرتضی (mimmeslemorteza#) نام هشتگی در فضای مجازی بود که در پی بستری شدن مرتضی پاشایی در بیمارستان بهمن به راه افتاد. تعداد زیادی از مردم و شخصیت‌ها از این هشتگ در صفحات مجازی خود استفاده کردند و از این طریق برای مرتضی پاشایی آرزوی سلامتی کردند.[۱۸]

پس از درگذشت وی، صفحه ای به نام میم مثل مرتضی در فیس بوک تأسیس شد تا مردم و دوست داران مرتضی پاشایی با نوشتن یک جمله در آن با مرتضی پاشایی خداحافظی کنند.[۱۹]

دیگر مکان‌هاویرایش

همچنین جمعه شب در برخی اماکن و پارک‌های تهران از جمله پارک آب و آتش و پارک لاله و همچنین در پارک‌هایی در شهرهای دیگر ایران از جمله مشهد، اصفهان، کرمانشاه، شیراز، بندر انزلی، گرگان، نوشین شهر، بجنورد، لاهیجان، محمودآباد، آبادان و … و حتی در برخی از شهرهای کشورهای خارج از ایران مانند کانادا، اتریش، افغانستان، فرانسه، آلمان و… اجتماعات و همایش‌های مردمی به یاد مرتضی پاشایی برگزار شد.[۲۰][۲۱][۲۲][۲۳]

همچنین یکی از کاربران در گزارش به بی‌بی‌سی عنوان کرد که پلیس بندر انزلی به محض شروع همایش مردم این شهر به یاد مرتضی پاشایی، مردم و حاضرین در این همایش را متفرق کرده و به آن‌ها اجازهٔ برگزاری همایش یادبود مرتضی پاشایی را نداده‌است.[۲۴]

پخش آهنگ‌های وی در بیستمین نمایشگاه مطبوعات و رسانه‌ها هم‌زمان با انتشار خبر درگذشت او جو ویژه‌ای به این نمایشگاه داده بود.[۲۵]

بسیاری از مردم در مقابل برج میلاد تهران اجتماع کردند که باعث بسته شدن ورودی برج شد. این اجتماع هم‌زمان با اجرای کنسرت وداع توسط حسام‌الدین سراج بود. سیدمحمد میرزمانی رهبر کنسرت هم گفت: «معمولاً مرسوم نیست که رهبر ارکستر روی صحنهٔ اجرا صحبت کند، اما از آن‌جا که شنیده‌ام، امروز مرتضی پاشایی فوت کرده‌است، درگذشت این هنرمند جوان را تسلیت می‌گویم.»[۲۶]

واکنش شخصیت‌هاویرایش

پیش از درگذشتویرایش

پس از درگذشتویرایش

تسلیت به جامعهٔ هنری، دوستداران و به ویژه خانوادهٔ داغدار مرتضی پاشایی.»[۵۳]

  • پریناز ایزدیار: «میدونی حالم این روزا بدتر از همست. مرتضی پاشیی روحت شاد.»[۵۴]
  • علی ضیا: «صبح با این خبر بیدار شدم. وقتی چند شب قبل با بنیامین عزیز به ملاقاتش رفتیم سراسر امید بودیم برای بهبودی و حالا تو جاودانی و ما فریاد در قفس شدیم و بی نفس.»[۵۵]
  • آرش برهانی: «اینجوری عزیز از دنیا رفتن سعادت میخاد. مرتضی میان دعای خیر هموطناش رفت، مهم اینه که بعد از رفتنمون خاطرات خوبی برای هم بجا بزاریم مرتضی جان میدونم جات تو بهشته روحش شاد. درگذشت مرتضی عزیز و تسلیت میگم.»[۵۶]
  • محمدرضا گلزار: «فراموشم نمیشه خاطره هامون. واسه من خیلی دیره.»[۵۷]
  • حسام نواب صفوی: «خداحافظ دوست من. یک روز میبینمت. نمیدونم کی اما حالا نه. دلم برات تنگ میشه مرتضی عزیز نمیدونم کی اما همدیگر را خواهیم دید. آرام بخواب.»[۵۸]

همچنین تعدادی از شخصیت‌ها از جمله حبیب محبیان، ایرج نوذری، رضا بنفشه‌خواه، صبا راد، علی کاظمی، علی داداشی، محمود افشاردوست، علیرضا بابالو و علی فروتن برای عرض تسلیت به خانه مرتضی پاشایی رفته و با خانواده وی دیدار کردند.[۵۹]

تسلیت عوامل تیم ملی فوتبال ایرانویرایش

بازیکنان عوامل تیم ملی فوتبال ایران، در یک پیام ویدئویی و در گفتگویی با خبرگزاری فارس، درگذشت مرتضی پاشایی را تسلیت گفتند.[۶۰] همچنین کارلوس کی روش، سرمربی وقت تیم ملی فوتبال ایران نیز در پیامی در صفحه اینستاگرام خود و همچنین پس از حضور در برنامه ورزش از نگاه دو، درگذشت مرتضی پاشایی را تسلیت گفت.[۶۱][۶۲]

سردار آزمون: «با آهنگ‌هایش کلی خاطره داشتیم، نه تنها من بلکه تمام ایران ناراحت است. بازیکنان تیم ملی ایران ایران به علت شنیدن این خبر ناگوار در شوک بزرگی هستند. برای خانوادش آرزوی صبر دارم»[۶۳]

سروش رفیعی: «خیلی از شنیدن این خبر ناراحت شدم، به خانواده و جامعه هنرمندان تسلیت می‌گویم. از دست دادن پاشایی، ضایعهٔ بزرگی بود. برای خانواده اش آرزوی صبر دارم.»[۶۴]

سید جلال حسینی: «درگذشت مرتضی پاشایی را به تمام مردم عزیز ایران تسلیت می‌گویم. شخصیت و صدای مرتضی پاشایی را بسیار دوست داشتم. امیدوارم پدر و مادرش بتوانند این غم بزرگ را تحمل کنند»[۶۵]

  • مهدی طارمی بازیکن سابق تیم فوتبال پرسپولیس و تیم ملی فوتبال ایران در بازی مقابل استقلال تهران در تاریخ دوم آذر ۱۳۹۳ پس از پایان مسابقه با پیراهنی منقش به عکس مرتضی پاشایی روبروی تماشاگران ظاهر شد.[۶۶]
    • احسان حاج صفی بازیکن تیم ملی فوتبال ایران پس از گلزنی به تیم فوتبال پیکان تهران پیراهنی را نشان داد که بر روی آن عکس مرتضی پاشایی نقش بسته بود. صفحه مرتضی پاشایی در اینستاگرام که توسط خانواده اش اداره می‌شود با انتشار یک عکس نوشت: «احسان حاج‌صفی عزیز با تقدیم گل غرور آفرینش به مرتضی نشان داد که در عین حال که ورزشکار بزرگیه، هنر دوست و هنرمند هم هست. ازش به خاطر این پیروزی و این حرکت هنرمندانه بینهایت تشکر می‌کنم».[۶۷]

در خارج از ایرانویرایش

در افغانستانویرایش

به گفته بی‌بی‌سی علاوه بر برگزاری همایش‌ها و گردهمایی‌ها در ایران. تجمعات و همایشات زیادی نیز در افغانستان برای یادبود مرتضی پاشایی برگزار شد.[۶۸][۶۹]

در اروپاویرایش

همچنین در برخی کشورهای اروپا مانند آلمان، فرانسه، سوئد، فنلاند، ایسلند و سوئیس نیز تجمعاتی به یاد مرتضی پاشایی برگزار شد و فیلم‌های آن در شبکه‌های اجتماعی انتشار یافت.[۷۰][۷۱][۷۲][۷۳]

در قاره آمریکاویرایش

همچنین علاوه بر انتشار پیام تسلیتی از سوی دولت‌های کانادا و آمریکا، همایشات، مراسمات و گردهمایی‌هایی نیز در کشور کانادا پس از درگذشت مرتضی پاشایی برگزار شد.[۷۴][۷۵]

پیام تسلیت دولت آمریکاویرایش

آلن ایر دیپلمات و سخنگوی فارسی‌زبان سابق ایالات متحده آمریکا، در صفحه فیس بوکش از طرف دولت آمریکا درگذشت مرتضی پاشایی را تسلیت گفت.

آلن ایر در صفحه فیس بوکش نوشت:

«با کمال تاسف باخبر شدیم که بعد از مدت‌ها مبارزه با سرطان، خواننده، نوازنده و آهنگساز پاپ فارسی، مرتضی پاشایی دار فانی را وداع گفت. خاموش شدن این شمع نورانی را خدمت خانواده محترم ایشان تسلیت عرض می‌کنیم. روحش شاد و یادش گرامی باد»[۷۰][۷۲]

پیام تسلیت دولت کاناداویرایش

وزیر امور مهاجرتی کانادا نیز ضمن ارسال تقدیر نامه ای، از طرف سفارت و دولت کانادا، درگذشت مرتضی پاشایی را تسلیت گفت و از وی برای تلاش در برگزاری کنسرتی در کانادا و ترویج فرهنگ ایرانی در کانادا تشکر کرد. قرار بود در آذر ۱۳۹۳ پاشایی کنسرتی را در برخی شهرهای کشور کانادا برگزار کند اما به دلیل مرگش به آن کنسرت نرسید و فرزاد فرزین، دیگر خواننده موسیقی پاپ برگزاری این کنسرت در کانادا را قبول کرد و قرار شد به‌جای مرتضی پاشایی در این کشور کنسرتی را برگزار کند. همچنین کریس الکساندر از مرتضی پاشایی به عنوان افسانه موسیقی ایرانی یاد کرده‌است.[۷۶][۷۷][۷۸][۷۹] در این لوح آمده‌است:

«آقای مرتضی پاشایی؛ باعث خوشحالی من است که مراتب قدردانی ام را به پاس کوشش‌های شما برای پیشبرد فرهنگ ایرانی در کانادا ابراز کنم. استعداد منحصر به فرد شما موجب شهرت شما به عنوان یک افسانه در جامعه موسیقی ایرانی و سراسر جهان شد، که سزاوار آن بودید. اگر چه شما دیگر با ما نیستید، صدایتان همچنان باقی است.

ارادتمند کریس الکساندر»

تشییعویرایش

 
بسته شدن مسیر آمبولانس توسط جمعیت زیر پل حافظ

مراسم تشییع و خاکسپاری وی در روز یک شنبه ۲۵ آبان از مقابل تالار وحدت تهران برگزار گردید. با وجود قرار داشتن تهران در وضعیت بحرانی ناشی از آلودگی هوا و اینورژن جمعیت کثیری مردم شرکت کردند. سرهنگ حسن عابدی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به انسداد مسیر پل کریم‌خان زند تا خیابان جمهوری اسلامی به دلیل حضور گسترده مردم،[۸۰] اظهار داشت: طول خیابان ولی‌عصر و کریم‌خان با بار ترافیکی سنگین مواجه شده‌است. جمعی از مردم از استان‌های هم‌جوار تهران خود را به مراسم وی رسانده بودند. برای بهبود ترافیک پلیس راهنمایی در بهشت زهرا و تالار وحدت حضور یافت.[۸۱]

 
مردم در تشییع جنازه مرتضی پاشایی

ابتدا پیام وزیر ارشاد قرائت شد و سپس محمد علیزاده و بنیامین بهادری هریک ابتدا به خواندن اشعاری پرداخته و سپس در وصف مرتضی پاشایی سخن‌رانی کردند.

خبرگزاری ایسنا تشییع وی را چنین توصیف کرد: «از همان نخستین ساعت‌های امروز، گروه‌های چند نفری از دوست‌داران مرتضی پاشایی - خواننده موسیقی پاپ - در منطقه‌های گوناگون تهران و حتی استان‌های نزدیک مانند استان البرز، با استفاده کردن از نمادهایی به رنگ سیاه، به ایستگاه‌های مترو و خیابان‌ها آمدند تا برای حضور در مراسم تشییع این خواننده به مرکز شهر تهران بیایند. خط ۴ متروی تهران و به‌خصوص ایستگاه‌های فردوسی و ولی‌عصر که منتهی به خیابان حافظ و تالار وحدت بودند، با ازدحام بی‌سابقهٔ جمعیت مواجه شد، به‌طوری‌که خروج مردم از این ایستگاه‌ها حتی از پله‌های اضطراری هم با دشواری همراه بود. از ساعتی پیش از آغاز رسمی مراسم تشییع پیکر مرتضی پاشایی، خیابان‌های شهریار و حافظ به‌دلیل ازدحام مردم بسته شد و این وضعیت تا یک ساعت بعد از انتقال پیکر پاشایی به بهشت زهرا (س) نیز ادامه داشت.»[۸۲]

خبرگزاری فارس نیز نوشت: «ناصر پاشایی پدر مرتضی هم در ادامه مراسم روضه‌ای برای امام حسین خواند و عنوان کرد که فرزندش در آخرین روزهای زندگیش از او خواسته تا این روضه را برایش بخواند.»[۸۳]

«عموی مرتضی پاشایی به روی صحنه آمد و گفت: از طرف خودم و خانواده مرتضی از همهٔ شما عزیزان تشکر می‌کنم. از اینکه در این مراسم باشکوه شرکت کردید ممنونم. وی با بیان این‌که دعای دوست‌داران مرتضی او را یک سال در برابر بیماری مقاوم کرد، گفت: پزشکان سال گذشته مرتضی را جواب کردند و دیگر امیدی به زنده ماندنش نداشتند اما دعاهای شما باعث شد تا او یک سال دیگر در میان ما باشد و این هدیه‌ای بود از طرف خدا. از شما می‌خواهم که برای آرامش روح مرتضی در روزهای آینده نیز با آرامش و با شکوه در مراسم او شرکت کنید.»

به گزارش خبرگزاری ایسنا پس از پایان مراسم مردم به سمت مترو تهران جهت رفتن به بهشت زهرا حرکت کردند که ازدحام جمعیت باعث شد تا مأموران مترو مدت درهای ایستگاه‌ها را ببندند. خودروهایی که در ترافیک خیابان متوقف شده بودند آهنگ‌هایی از مرتضی پاشایی را با صدای بلند پخش می‌کردند.

خاکسپاریویرایش

غسل و تطهیر در ۲۴ آبانویرایش

برای جلوگیری از ازدحام و تأخیر در تدفین پیکر وی در روز ۲۴ آبان و یک روز جلوتر به بهشت زهرا منتقل و غسل و تطهیر و انجام امور اداری تدفین صورت گرفت.

تأخیر در خاکسپاریویرایش

پیکر وی پس از تشییع در تالار وحدت به بهشت زهرا منتقل شد اما به دلیل جمعیت فراوان امکان خاکسپاری تا غروب روز یکشنبه میسر نشد و پیکرش به سردخانه بهشت زهرا منتقل گردید اما ساعتی بعد با متفرق شدن جمعیت بخاک سپرده شد.[۸۴]پیکر وی در قطعه هنرمندان بهشت زهرا و در کنار احمد آرام دفن شد.[۸۵]

بازتاب جهانیویرایش

تشییع جنازه مرتضی پاشایی بازتابهای داخلی و خارجی فراوانی داشت. غلامعلی رجایی در یادداشتی با عنوان «آیا پیام این تشییع «شگفت‌آور» شنیده می‌شود؟» ضمن تأکید بر حضور گسترده در تشییع وی و به انتقادات مطرح شده در بین مردم دربارهٔ عملکرد صداوسیما پرداخت.[۸۶] محمد باقری بنابی نمایندهٔ مجلس شورای اسلامی در نطق میان دستور خود در دوم آذر، با اشاره به کوتاه بودن مدت زمان فعالیت پاشایی، حضور گستردهٔ مردم در تشییع پیکر او را نشان دهندهٔ حضور او در قلب مردم دانست و از سیاستمداران و نمایندگان مجلس پرسید: «آیا می‌توانید بگویید اگر اتفاق مشابهی برای شما هم بیفتد چند نفر از پاپ‌خوانان کشور یا مردمی که نمایندگی آن‌ها را بر عهده دارید در مراسم ختم شما حضور می‌یابند؟»[۸۷]

برخی از رسانه‌های بین‌المللی نظیر لس آنجلس تایمز، نیویورک تایمز، ایریش تایمز، بازفید، رادیو آزادی، العربیه، فرانس ۲۴ نیز مرگ و تشییع پاشایی را پوشش دادند.[۸۸][۸۹][۹۰][۹۱][۹۲] نیویورک تایمز این رخداد را یکی از بزرگ‌ترین تجمعات در ایران پس از اعتراضات به انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ خواند که شگفتی مقامات این کشور را برانگیخت. به گزارش این روزنامه یک ماه قبلتر تلاش مسئولان برای تبلیغ برای تشییع جنازهٔ آیت‌الله مهدوی کنی با استفاده از همهٔ ابزارهای تبلیغاتی نتوانسته بود هیچ تجمعی را گردآورد.[۴] العربیه، فرانس ۲۴ و رادیو آزادی، این تجمع را پس از تظاهرات سال ۱۳۸۸، بی‌سابقه دانست.[۹۱][۹۲][۹۳]

مراسم ختمویرایش

 
حضور مردم روبروی درب مسجد ختم مرتضی پاشایی

مراسم ختم مرتضی پاشایی، چهارشنبه ۲۶ آبان ۱۳۹۳ و با حضور بی شمار مردم و شخصیت‌ها در مسجد امیرالمؤمنین در بلوار مرزداران تهران برگزار شد. حضور برخی چهره‌ها در این مراسم حاشیه ساز شد. بابک جهانبخش، رضا رشیدپور، فرزاد حسنی، روزبه نعمت‌اللهی، حبیب محبیان، آرمین تو ای اف ام، جواد عزتی، حجت الاسلام شهاب مرادی، رضا یزدانی، سید جواد هاشمی، محسن رجب پور، محمد علیزاده، داریوش فرضیایی، مازیار فلاحی، دانیال عبادی، محمد حسین توتونچیان، شهرام شکوهی، امیر قلعه نویی، امید حاجیلی، رستم قاسمی، مانی رهنما، بهمن هاشمی، مجید خراطها، علی لهراسبی، لیلا بلوکات، عبدالرضا هلالی، روح‌الله بهمنی، احسان خواجه امیری، ستاره اسکندری و آزاده نامداری از شخصیت‌هایی بودند که در این مراسم حضور داشتند. همچنین حسین فریدون نیز از طرف حسن روحانی در این مجلس حاضر شده بود.[۹۴][۹۵][۹۶]

علی لهراسبی، شهاب مرادی، شهرام شکوهی، لیلا بلوکات و عبدالرضا هلالی از چهره‌های شاخصی بودند که در وصف مرتضی پاشایی سخنرانی کردند. تجمع بیشمار مردم روبروی درب مسجد باعث شد تا تردد به سختی انجام شود.[۹۷]

انتقاد از پرسنل بیمارستان بهمن و برخی مردمویرایش

با وجود آنکه اجتماعات خودجوش پس از درگذشت وی بار دیگر قدرت شبکه‌های اجتماعی در ایران را نشان داد،[۹۸] برخی رفتار مردم از جمله اجتماع و سروصدا در مقابل بیمارستان و همچنین انتشار فیلم دردناک لحظات آخر حیات وی در بیمارستان در شبکه‌های اجتماعی واکنش‌های انتقاد آمیز فراوانی را خصوصاً از سوی مادر وی برانگیخت. همچنین علاقه‌مندی برخی مردم به دیدن و منتشر ساختن این فیلم دردناک نیز مورد انتقاد شدید و تأمل‌برانگیز جامعه شناسان و رسانه‌ها بود.[۹۹] پیش از این هم فیلم‌برداری از بیماران در بیمارستانها و انتشار آن توسط کادر پزشکی انتقادات فراوانی را برانگیخته بود[۱۰۰] و حتی به گفته برخی رسانه‌ها به یک مورد خودکشی بیمار انجامیده بود.

صدا و سیما جمهوری اسلامی ایران در تاریخ ۴ دی ۱۳۹۳، گزارشی با عنوان «چه کسی از لحظات آخر پاشایی فیلم گرفت؟» را منتشر کرد. تیم خبری در این گزارش به بیمارستان بهمن رفتند و با عوامل، پرسنل، پرستاران و پزشک معالج مرتضی پاشایی مصاحبه کردند.

به گزارش شبکه خبر وزیر بهداشت نیز از همان ابتدا با تأکید دربارهٔ حفظ حریم شخصی بیماران در بیمارستان‌ها، دربارهٔ اتفاق مربوط به مرتضی پاشایی دستور رسیدگی فوری داد تا مشخص شود در آن ساعات و در سالن مربوطه چه کسانی حضور داشته‌اند و امکان فیلمبرداری از سوی چه افرادی وجود داشته‌است.[۱۰۱]

پرسنل بیمارستان گفتند: «دوربین‌های بیمارستان دو روز آخر بستری آقای پاشایی را به‌طور کامل ضبط کرده‌است تا مبادا خبط و خطایی از سوی پرستاران و پرسنل بیمارستان سر به زند.»[۱۰۲]

به گفته پرسنل بیمارستان بهمن، تعداد زیادی از همراهان، دوستان و بعضی طرفداران مرتضی پاشایی که با وی عیادت کردند از او فیلم و عکس گرفتند.[۱۰۳]

برخی نشریات و مدیر برنامه‌های موسیقی زرد نیز برای تبلیغ، تعدادی از خوانندگان را به عیادت وی به بیمارستان برده بودند و همچنین شایعه شده بود که ساعت ۶ عصر اجتماعی با حضور رضا صادقی برگزار می‌شود که واکنش منفی وی را به این شایعه سازی‌ها در پی داشت.[۱۰۴]روزنامه خراسان پلیس مشهد را به دلیل برخورد با هواداران پاشایی مورد انتقاد قرار داد.[۱۰۵][۱۰۶]

تحلیل‌هاویرایش

  • حسین باستانی در بی‌بی‌سی با اشاره به غیرقابل انتظار بودن حضور مردم، نوشت که ناظران از این رخداد چنین نتیجه گرفته‌اند که «مردم ایران پیش‌بینی ناپذیر هستند.»[۳]
  • فرنوش امیرشاهی نوشت: با وجود تلاش جمهوری اسلامی ایران برای جلوگیری از گسترش انواع موسیقی، «بدنه اجتماع جلوتر از دستگاه‌های رسمی و حکومتی، لباس عزا به تن کردند و بدون بخشنامه و دستورالعمل برای یکی از همین قشر هنرمندان به خیابان آمدند.» به اعتقاد او این رخداد نشان دهندهٔ اهمیت بررسی خلاهای احتمالی موجود با بدنهٔ جامعه است. برخی صاحبنظران گستردگی حضور مردم را نشانهٔ فاصله داشتن نظام جمهوری اسلامی و روشنفکران با تفکر عرصهٔ عمومی عنوان کردند. حضور گستردهٔ مردم با دوربین‌های موبایل، نشانهٔ اثرگذاری شبکه‌های اجتماعی دانسته شد. "[۱]
  • به اعتقاد لیلی نیکونظر، در تجمع مردم برای تشییع خواننده پاپ «یک سرکشی از امر مسلط» نهفته‌است.[۱۰۷]
  • پیام یزدانجو، پای فشردن روشنفکران بر متعجب شدن از این رخداد و ارائهٔ تحلیل‌های متعدد از آن را ناشی از تمایل آنان به «پدیده سازی» برای انجام کار خود عنوان کرد.[۱۰۸]
  • غلامرضا علیزاده، جامعه‌شناس، جوان بودن پاشایی و گوشه‌گیر نشدن او به رغم بیماریش را دلیل «خرق عادت» او و گره خوردنش با وجدان جامعه دانست.[۱۰۹]

پدیده مرتضی پاشاییویرایش

در روز ۱۸ آذر سال ۱۳۹۳، جلسه‌ای در خصوص «پدیدارشناسی فرهنگی یک مرگ؛ بررسی جامعه شناختی پدیده درگذشت مرتضی پاشایی» در تهران برگزار شد. «محمد سعید ذکایی» گفت: «به اعتقاد من تجربه پاشایی یک نوع اجتماع گرایی پست مدرن یا یک مشارکت عاطفی و اظهاری است.» محمود شهابی این رخداد را مصداق «تخطی کارناوالی» دانست. نعمت‌الله فاضلی دلیل پدیده شدن پاشایی را حرکت به سوی «کلانشهری شدن» دانست. «مهدی منتظر قائم» و «محمدامین قانعی‌راد» این واقعه را کم‌نظیر ندانستند. همچنین یوسف اباذری در این جلسه موسیقی پاشایی را «مبتذل و فالش» توصیف کرد که با اعتراض افراد حاضر مواجه شد.[۱۱۰]

اما یکی دیگر از سخنرانان این نشست، حمیدرضا جلایی‌پور بود که از زاویه دیگری این ماجرا را بررسی و تحلیل کرد. او با اشاره به اینکه جمعیت، بی‌دلیل به جنبش واداشته نمی‌شود، گفت: «هزاران بچه دبیرستانی و راهنمایی به‌طور خودجوش در روز تشییع جنازه پاشایی به مدرسه نرفتند یا در روزهای بعد ترانه‌های او را دسته‌جمعی خواندند. در گذشته چنین اتفاقاتی در این سطح نداشتیم. این چه پدیده اجتماعی است که این‌قدر جمعیت را به حرکت خودجوش واداشته است؟»[۱۱۱]

جلایی‌پور در ادامه با بیان اینکه صدا و سیما به محض فوت پاشایی روی مذهبی و انقلابی بودن خانوده او تأکید کرد، گفت: «لابد دست‌اندرکاران فکر می‌کردند دیگر جوانانی که پوشش و رفتارشان مطلوب صدا و سیما نیست کمتر می‌آیند، ولی اتفاقاً هم آنها آمدند و هم زنان چادری و با حجاب اسلامی. از منظر جامعه‌شناختی پدیده‌ای در این ابعاد تصادفی شکل نمی‌گیرد».[۱۱۲]

این جامعه‌شناس با اشاره به پرمخاطب بودن آثار مرتضی پاشایی در میان مردم گفت: «او دو ماه پیش از فوتش توانست چندین شب سالن چند هزار نفره برج میلاد را برای کنسرت‌هایش پر از جمعیت کند و در سایت پرمخاطبِ رادیو جوان که ربطی به صداوسیما ندارد هم مدت‌هاست پرلایک‌ترین خواننده ایرانی بوده‌است. اینها نشان می‌دهد که با هر معیاری پاشایی خواننده و آهنگساز عامه‌پسند و پرمخاطب و محبوبی بوده و تعداد زیادی از ایرانیان و فارسی‌زبانان با ترانه‌هایش خاطره و ارتباط عاطفی نزدیک دارند».[۱۱۳]

محمد امین قانعی‌راد، رئیس انجمن جامعه‌شناسی ایران یکی دیگر از سخنرانان حاضر در این نشست با یادآوری برخی مراسم‌های تشییع چند صد هزارنفری قبل و بعد از انقلاب گفت: مردم ایران از لحاظ فرهنگی مردمانی عاطفی هستند که معمولاً در سوگ افراد بزرگ همیشه نهایت احترام را به فرد دارند و مصداق این سخن من حضور گسترده مردم در تشییع جنازه «آیت‌الله بروجردی» مرجع تقلید برجسته و «غلامرضا تختی» قهرمان کشتی جهان و المپیک سال‌های قبل از انقلاب است.[۱۱۴]

واکنش‌هاویرایش

صحبت‌های جنجالی یوسف اباذری، واکنش‌های مختلف و البته بیشتر مخالف را در فضای مجازی به‌ویژه فیس‌بوک در پی داشت. برخی مخالفان صحبت‌های او، بر این نکته تأکید کردند که تحلیل‌گری که با توهین و خشم و تمسخر صحبت کند، تحلیلش اصالت ندارد. عده‌ای دیگر از مخالفان هم تعیین تکلیف برای سلیقه عمومی را نکوهش کردند.[۱۱۵]

ایمان قیاسی، علی لهراسبی، مهدی کرد، مهرزاد امیرخانی و بهمن بابازاده نیز به اظهارات اباذری واکنش نشان دادند.[۱۱۶]

صحبت‌های یوسف اباذری، مخالفینی از جنس جامعه‌شناس و استاد دانشگاه هم داشت. یکی از آنها ناصر فکوهی، دانشیار گروه انسان‌شناسی دانشکده علوم اجتماعی تهران، نویسنده، مترجم و جامعه‌شناس بود.[۱۱۷]

ناصر فکوهی چندی پیش در گفت‌وگو با سایت «عصر ایران»، به تحلیل جامعه‌شناختی مرتضی پاشایی و ماجراهای پس از مرگ او پرداخت.

او در این گفت‌وگو با اشاره به نسل جوان جامعه ایران و ویژگی‌های آن اعلام کرد: «این جوانان اصولاً هر چه کمتر و کمتر تحمل آن را دارند که سبک زندگی و شیوه‌های متعارف زندگی آنها را دیگران، هر دیگرانی، چه سیاستمداران، چه روشنفکران و چه حتی نسل پیشین، تعیین کنند».[۱۱۸]

این جامعه‌شناس با تأکید بر اینکه امروز بسیاری از موسیقی دانان، منتقدان هنری و حتی بسیاری از افراد عادی جامعه ما، موسیقی پاپ را سطحی، سبک، بی‌ارزش و حتی غیراخلاقی می‌دانند، گفت: «این افراد ممکن است تصورشان آن باشد که همه مردم باید به موسیقی کلاسیک غربی یا ایرانی گوش بسپارند و کتاب‌های عمیق فلسفی و سیاسی و اقتصادی مطالعه کنند؛ اما هیچ جامعه‌ای در جهان به این صورت اداره نمی‌شود و مردم سلایق خود را دارند».[۱۱۹]

به گفته فکوهی، «بر اساس این سلایق و سبک‌های زندگی، نمی‌توان جامعه را برتر یا پست‌تر یا گروه‌های مختلف را مورد ارزیابی قرار داد، چون این عین مقابله با مدرنیته است».[۱۲۰]

یادبودویرایش

در تاریخ ۹ آذر ۱۳۹۳، بازی فوتبالی میان پیشکسوتان و هنرمندان به یاد مرتضی پاشایی برگزار شد که تمام درآمد کسب شده از فروش بلیط‌های آن بازی، صرف امور خیریه و به مؤسسه محک تحویل داده شد.[۱۲۱] مهدی مهدوی‌کیا، خداداد عزیزی، علیرضا منصوریان، مهدی هاشمی‌نسب، آتیلا حجازی، اسماعیل هلالی، علی چینی، محمد خرمگاه، محسن گروسی، محمدرضا مهدوی، رضا یزدانی، مهدی کرد، سعید رمضانی، عادل فردوسی‌پور، علی انصاریان، هادی طباطبایی، وحید شمسایی، علی لهراسبی، نیما نکیسا، امیر نوری، مهدی شیری، مهرداد میناوند، فرهاد جم، پویا امینی و بهزاد محمدی از هنرمندان و پیشکسوتانی بودند که در آن بازی به میدان رفتند.[۱۲۲]

منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «شوک مرگ یک خواننده سی ساله». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۴.
  2. «چرا تشییع جنازه مرتضی پاشایی شلوغ شد؟».
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «توهم سود بردن از 'واکنش غیرمنتظره ایرانیان'». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۴.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ http://www.nytimes.com/2014/11/17/world/public-grieving-for-pop-singer-is-startling-for-iran.html
  5. «روزنامه‌های شنبه 24 آبان‌ماه 1393». خبرگزاری ایسنا. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  6. «شرکت هزاران نفر در مراسم تشییع پیکر مرتضی پاشایی». دویچه وله.
  7. نوری، رضا (۲۰۲۰-۰۱-۰۹). «تشییع جنازه‌های پرجمعیت ایران؛ از ناصرالدین شاه تا قاسم سلیمانی». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۶-۱۰.
  8. «مرتضی پاشایی؛ راهی که یک ستاره پیمود». BBC News فارسی. ۲۰۱۴-۱۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۰۳.
  9. «مرتضی پاشایی؛ راهی که یک ستاره پیمود». BBC News فارسی. ۲۰۱۴-۱۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۰۳.
  10. Behnegarsoft.com (۲۰۱۵-۰۱-۱۴). «مرتضی پاشایی، عاشق زندگی بود - بهار نیوز». پایگاه خبری بهار نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۰۳.
  11. «مستند بهمن بابازاده برای مرتضی پاشایی».
  12. «عیادت وزیر ارشاد از مرتضی پاشایی».
  13. «مرتضی پاشایی ممنوع الملاقات شد».
  14. «درگذشت مرتضی پاشایی، خواننده «جاده یک طرفه»». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۰۳.
  15. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «شرکت هزاران نفر در مراسم تشییع پیکر مرتضی پاشایی | DW | 16.11.2014». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۱۷.
  16. «صفحه دو: واکنشها به همایش جنجالی دربارهٔ مرگ مرتضی پاشایی - YouTube». www.youtube.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۱۷.
  17. «مصاحبه شاهین دلیوند با تی وی پلاس در فیس بوک شاهن دلیوند».
  18. «هشتگ میم مثل مرتضی در فضای مجازی».
  19. «صفحه فیس بوک میم مثل مرتضی».
  20. «یاد «مرتضی پاشایی» در پارک‌های تهران». خبرگزاری ایسنا. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  21. «پیکر مرتضی پاشایی تشییع شد/ مردم سنگ تمام گذاشتند/ مزین شدن تابوت هنرمند به پرچم». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  22. «سوگواری طرفداران مرتضی پاشایی ۲». BBC News فارسی. ۲۰۱۴-۱۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۲۸.
  23. «سوگواری طرفداران مرتضی پاشایی». BBC News فارسی. ۲۰۱۴-۱۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۲۸.
  24. «سوگواری طرفداران مرتضی پاشایی ۲». BBC News فارسی. ۲۰۱۴-۱۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۲۸.
  25. «فضای سنگین نمایشگاه مطبوعات با صدای مرتضی پاشایی». خبرگزاری ایسنا. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  26. «کنسرت سراج تحت تأثیر درگذشت پاشایی». خبرگزاری ایسنا. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  27. «مستند بهمن بابازاده برای مرتضی پاشایی».
  28. «مصاحبه علیرضا روزگار با تی وی پلاس».
  29. «آرزوی هنرمندان برای سلامتی مرتضی پاشایی». www.yjc.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۱۷.
  30. «پیام تسلیت شجریان برای پاشایی در فیس بوک».
  31. تابناک. ««حبیب» به خانه پاشایی رفت».
  32. «تاسف وزیر بهداشت از فوت پاشایی و تأکید برداشتن دورنمایی از وضعیت سرطان در کشور». خبرگزاری ایسنا. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  33. «تسلیت کی‌روش در پی درگذشت پاشایی». وبگاه عصر ایران. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  34. «تسلیت همایون شجریان به مرتضی پاشایی».
  35. «واکنش بازیکنان تیم ملی به درگذشت مرتضی پاشایی». فارس. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  36. http://www.parsine.com/fa/news/208302/پیام-آلن-ایر-درپی-درگذشت-پاشایی-عکس
  37. http://eghtesadeiranonline.com/vdcef78wfjh8fei.b9bj.html
  38. «واکنش هنرمندان به درگذشت خواننده محبوب مرتضی پاشایی». نازوب. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۰.
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ ۳۹٫۲ ۳۹٫۳ ۳۹٫۴ ۳۹٫۵ ۳۹٫۶ ۳۹٫۷ ۳۹٫۸ ۳۹٫۹ www.javanonline.ir https://www.javanonline.ir/fa/news/686230/واکنش-هنرمندان-و-شخصیت‌ها-به-درگذشت-پاشایی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۳۱. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  40. «تجمع گسترده و تسلیت روحانی در پی درگذشت مرتضی پاشایی».
  41. «پیام تسلیت همایون شجریان برای درگذشت مرتضی پاشایی». خبرآنلاین. ۲۰۱۴-۱۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۳۱.
  42. «همدردی چهره‌ها در پی مرگ مرتضی پاشایی». www.facebook.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۳۱.
  43. «پیام تسلیت رضا پهلوی در توییتر».
  44. «پیام تسلیت محمد شریعتمداری به مناسبت درگذشت مرتضی پاشایی». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۳۱.
  45. «محمد شریعتمداری طی پیامی درگذشت مرتضی پاشایی را تسلیت گفت». نسیم آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۳۱.
  46. «پیام تسلیت شادمهر عقیلی برای درگذشت مرتضی پاشایی». آپارات - سرویس اشتراک ویدیو. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۳۱.
  47. «پیام تسلیت همایون شجریان برای درگذشت مرتضی پاشایی». خبرآنلاین. ۲۰۱۴-۱۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۳۱.
  48. «پیام تسلیت محسن یگانه برای مرتضی پاشایی».
  49. «واکنش‌های گسترده و پیام‌های تسلیت در پی درگذشت مرتضی پاشایی».
  50. «واکنش‌ها به درگذشت مرتضی پاشایی».
  51. «بهاره رهنما: مرگ، پایان کبوتر نیست!».
  52. «واکنش چهره‌ها در درگذشت مرتضی پاشایی».
  53. «مرتضی پاشایی درگذشت. واکنش هنرمندان و فوتبالیست‌ها به مرگ پاشایی».
  54. «مرگی که ایران را عزادار کرد. از حسن روحانی تا رضا پهلوی. واکنش چهره‌ها به مرگ خواننده ۳۰ ساله».
  55. www.javanonline.ir https://www.javanonline.ir/fa/news/686230/واکنش-هنرمندان-و-شخصیت‌ها-به-درگذشت-پاشایی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۳۱. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  56. «فعالیت شخصیت‌ها در درگذشت مرتضی پاشایی».
  57. «واکنش محمدرضا گلزار به درگذشت دوست صمیمی اش».
  58. «درگذشت یک هنرمند موسیقی پاپ و بمب باران پیام‌های تسلیت در شبکه‌های اجتماعی».
  59. ««حبیب» به دیدار خانواده مرتضی پاشایی رفت». خبرآنلاین. ۲۰۱۴-۱۱-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۰۶.
  60. «واکنش بازیکنان تیم ملی به درگذشت مرتضی پاشایی». آپارات - سرویس اشتراک ویدیو. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۱۸.
  61. «تسلیت کی روش برای درگذشت مرتضی پاشایی».
  62. «کارلوش کیروش، سرمربی کروات تیم ملی فوتبال ایران درگذشت مرتضی پاشایی را تسلیت گفت».
  63. «واکنش بازیکنان تیم ملی به درگذشت مرتضی پاشایی». آپارات - سرویس اشتراک ویدیو. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۱۸.
  64. «واکنش بازیکنان تیم ملی به درگذشت مرتضی پاشایی». آپارات - سرویس اشتراک ویدیو. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۱۸.
  65. «واکنش بازیکنان تیم ملی به درگذشت مرتضی پاشایی». آپارات - سرویس اشتراک ویدیو. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۱۸.
  66. «مرتضی پاشایی - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد». fa.m.wikipedia.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۲۴.
  67. «مرتضی پاشایی - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد». fa.m.wikipedia.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۲۴.
  68. ترانه‌خوانی مردم به یاد مرتضی پاشایی, retrieved 2020-12-29
  69. «ترانه‌خوانی مردم به یاد مرتضی پاشایی». BBC News فارسی. ۲۰۱۴-۱۱-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۲۹.
  70. ۷۰٫۰ ۷۰٫۱ «هجوم پلیس به همایش گرامیداشت مرتضی پاشایی در مشهد». ایران گلوبال. ۲۰۱۴-۱۱-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۲۹.
  71. «ترانه‌خوانی مردم به یاد مرتضی پاشایی». BBC News فارسی. ۲۰۱۴-۱۱-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۲۹.
  72. ۷۲٫۰ ۷۲٫۱ ترانه‌خوانی مردم به یاد مرتضی پاشایی, retrieved 2020-12-29
  73. به یاد مرتضی پاشایی - جمعه سیاه, retrieved 2020-12-29
  74. «شرشر بارون مرحوم مرتضی پاشایی با تصاویری از مونترال کانادا - YouTube». www.youtube.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۲۹.
  75. ‎دنیای این روزای ما on Facebook Watch‎, retrieved 2020-12-29
  76. «پیام مصطفی پاشایی (برادر مرتضی) به ایرانیان مقیم تورنتو کانادا - YouTube». www.youtube.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۲۹.
  77. «فرزاد فرزین: به خاطر دل مرتضی پاشایی کنسرت کانادا را اجرا کردم/قسمت دوم گزارش کنسرت فرزاد فرزین - YouTube». www.youtube.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۲۹.
  78. ‎دنیای این روزای ما on Facebook Watch‎, retrieved 2020-12-29
  79. «قدردانی وزیر دولت کانادا از مرتضی پاشایی». خبرآنلاین. ۲۰۱۴-۱۲-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۲۹.
  80. «ترافیک سنگین در خیابان حافظ/ تمهیدات ترافیکی پلیس در مراسم تشییع مرتضی پاشایی». مهر. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  81. «حضور پلیس راهور در محدوده تالار وحدت و قطعه هنرمندان بهشت‌زهرا (س)». فارس. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  82. «بدرقه تأمل‌برانگیز مرتضی پاشایی». خبرگزاری ایسنا. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  83. «پیکر مرحوم مرتضی پاشایی از مقابل تالار وحدت تشییع شد از نوحه‌ای که «پاشایی» دوست داشت تا زمزمه «جاده یک‌طرفه» با همراهی مردم». فارس. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  84. «پیکر مرتضی پاشایی در بهشت زهرا (س) آرام گرفت». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  85. «خبرگزاری فارس - مرتضی پاشایی در کنار چه کسانی دفن شد+عکس». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۴-۱۱-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۱۸.
  86. [kaleme.com/1393/08/26/klm-202814 «آیا پیام این تشییع «شگفت‌آور» شنیده می‌شود؟»] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). وبگاه کلمه. دریافت‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۴.
  87. تابناک
  88. http://www.buzzfeed.com/hayesbrown/this-is-what-its-like-when-an-iranian-pop-star-dies
  89. . Public Grieving for Pop Singer Is Startling for Iran. nytimes http://www.nytimes.com/2014/11/17/world/public-grieving-for-pop-singer-is-startling-for-iran.html?_r=0. دریافت‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۴. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  90. «In Iran, thousands mourn pop singer Morteza Pashaei». latimes. دریافت‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۴.
  91. ۹۱٫۰ ۹۱٫۱ «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۴.
  92. ۹۲٫۰ ۹۲٫۱ http://english.alarabiya.net/en/life-style/entertainment/2014/11/18/Thousands-mourn-at-Iranian-pop-singer-s-funeral-.html
  93. http://www.rferl.org/content/iran-mourns-pop-star-morteza-pashaei-cancer/26697619.html
  94. «چهره‌ها در مراسم مرتضی پاشایی».
  95. «مراسم ختم مرتضی پاشایی در مسجد با حضور هنرمندان و دوستد». آپارات - سرویس اشتراک ویدیو. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۳۱.
  96. www.yjc.ir https://www.yjc.ir/fa/news/5045465/مراسم-ختم-زنده-یاد-مرتضی-پاشایی-تصاویر. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۳۱. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  97. «چهره‌ها در مراسم ختم زنده یاد پاشایی».
  98. «2 واقعیت که با درگذشت پاشایی فاش شد». خبرگزاری ایسنا. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  99. «انتشار فیلم خصوصی مرتضی پاشایی در بیمارستان؛ بی‌اخلاقی‌ست». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  100. ««فیلم‌های موبایلی»، دغدغه تازه بیماران!». خبرگزاری ایسنا به نقل از عصر ایران. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  101. ایران، پایگاه اطلاع‌رسانی شبکه خبر صدا و سیمای جمهوری اسلامی (۱۳۹۳/۰۹/۰۲–۰۸:۵۱). «یک عمل غیراخلاقی- فیلم لحظه فوت پاشایی چگونه منتشر شد!». fa. دریافت‌شده در 2021-06-16. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  102. نیوز، اخبار روز ایران و جهان | آفتاب (۱۳۹۸/۰۵/۲۰–۰۹:۳۵). «چرا جامعه». fa. دریافت‌شده در 2021-06-16. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  103. ایران، پایگاه اطلاع‌رسانی شبکه خبر صدا و سیمای جمهوری اسلامی (۱۳۹۳/۰۹/۰۲–۰۸:۵۱). «یک عمل غیراخلاقی- فیلم لحظه فوت پاشایی چگونه منتشر شد!». fa. دریافت‌شده در 2021-06-16. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  104. «واکنش صادقی به شایعه اجتماع». تی وی پلاس. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  105. «در مطلب روزنامه خراسان مطرح شد انتقاد از پلیس مشهد بخاطر برخورد جمعه شب». خبرگزاری ایسنا. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  106. «بیانیه خانواده «مرتضی پاشایی» دربارهٔ برخی تجمعات بیانیه خانواده «مرتضی پاشایی» دربارهٔ برخی تجمعات». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۴.
  107. «مرتضی پاشایی، آیین و سیاست». بی‌بی‌سی.
  108. پدیده‌سازی از مرگ مرتضی پاشایی، یک ضد تحلیل، بی‌بی‌سی
  109. [۱]
  110. پدیدهٔ پاشایی نتیجهٔ شکاف آگاهی است؛ گزارش شفقنا رسانه از نشست پدیدارشناسی فرهنگی یک مرگ بایگانی‌شده در ۴ مارس ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine، شفقنا
  111. «جنجال یک سخنرانی؛ مرتضی پاشایی، یوسف اباذری و شبکه‌های اجتماعی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۲۴.
  112. «جنجال یک سخنرانی؛ مرتضی پاشایی، یوسف اباذری و شبکه‌های اجتماعی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۲۴.
  113. «جنجال یک سخنرانی؛ مرتضی پاشایی، یوسف اباذری و شبکه‌های اجتماعی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۲۴.
  114. www.asriran.com https://www.asriran.com/fa/news/370909/اظهارات-جنجال-برانگیز-یک-جامعه-شناس-درباره-پدیده-پاشایی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۲۴. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  115. «جنجال یک سخنرانی؛ مرتضی پاشایی، یوسف اباذری و شبکه‌های اجتماعی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۲۴.
  116. «گمان نمی‌کنید فقط دیدن نیمه خالی لیوان و مصادره به مطلوبِ وقایع خود عینِ ابتذال است!؟». Musicema.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۲۴.
  117. «جنجال یک سخنرانی؛ مرتضی پاشایی، یوسف اباذری و شبکه‌های اجتماعی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۲۴.
  118. «جنجال یک سخنرانی؛ مرتضی پاشایی، یوسف اباذری و شبکه‌های اجتماعی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۲۴.
  119. «جنجال یک سخنرانی؛ مرتضی پاشایی، یوسف اباذری و شبکه‌های اجتماعی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۲۴.
  120. «جنجال یک سخنرانی؛ مرتضی پاشایی، یوسف اباذری و شبکه‌های اجتماعی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۲۴.
  121. «عادل فردوسی پور به یاد مرتضی پاشایی پا به توپ شد». آپارات - سرویس اشتراک ویدیو. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۱۸.
  122. خودرو، پرشین. «دیدار خیریه پیشکسوتان و هنرمندان بیاد مرتضی پاشایی+ تصاویر». پرشین خودرو. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۱۸.

پیوند به بیرونویرایش