نشانه‌گذاری جبری شطرنج

روشی برای ضبط و توصیف حرکات در بازی‌های شطرنج

نشانه‌گذاری جبری شطرنج (به انگلیسی: Algebraic chess notation)، روشی برای ضبط و توصیف حرکات در بازی‌های شطرنج است و امروزه در میان بیشتر سازمان‌ها، کتاب‌ها، مجله‌ها و روزنامه‌ها به استانداردی برای نمایش بازی‌های شطرنج درآمده‌است. پیش‌تر در کشورهای انگلیسی‌زبان از روش نشانه‌گذاری توصیفی استفاده می‌شد که امروزه با نشانه‌گذاری جبری جایگزین شده‌است.

یک صفحهٔ شطرنج. چگونگی نام‌گذاری خانه‌های مختلف شطرنج از روی این تصویر مشخص است.

نشانه‌گذاری جبری، گسترش‌یافتهٔ روشی است که فیلیپ استاما در نیمهٔ آغازین سدهٔ هجدهم میلادی به کار می‌برد.

نام‌گذاری خانه‌ها و مهره‌هاویرایش

در این روش، نام‌گذاری خانه‌ها بر اساس یک زوج تشکیل یافته از یک حرف و یک عدد صورت می‌گیرد. ستونهای صفحهٔ شطرنج با یک حرف از a تا h و سطرهای صفحهٔ شطرنج از ۱ تا ۸ شماره‌گذاری شده‌اند و با آن‌ها می‌توان نام هر خانه را مشخص کرد.

هرکدام از مهره‌های شطرنج را نیز می‌توان با حرف بزرگ اول نامشان شناخت. به این ترتیب در زبان انگلیسی، مهره شاه را با K (حرف اول king)، وزیر را با Q (حرف اول queen)، رخ را با R (حرف اول rook)، فیل را با B (حرف اول bishop) و اسب را با N (حرف دوم knight) نشان می‌دهند ولی برای سرباز از هیچ حرفی استفاده نمی‌کنند.

حرکاتویرایش

هر حرکت با حرف نشان‌دهندهٔ آن مهره به همراه آدرس خانه‌ای که مهره به آن رفته نشان می‌دهند. برای مثال، Be5 یعنی حرکت فیل به خانه e5 و Nf3 یعنی حرکت اسب به خانه f3. حال اگر موقعیتی وجود داشت که هر دو اسب یک بازیکن امکان رفتن به خانهٔ f3 را داشته‌باشند، برای اینکه مشخص شود منظورمان کدام اسب بوده از نام ستون پیشین یا سطر پیشین آن در ثبت حرکت استفاده می‌کنیم: Ngf3 یا N5f3.

abcdefgh
88
77
66
55
44
33
22
11
abcdefgh
موقعیت مهره‌ها پس از حرکات زیر
‎ 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6

برای مشخص شدن اینکه کدام حرکت متعلق به بازیکن سیاه و کدام متعلق به سفید است از شماره‌گذاری استفاده می‌کنیم و بین حرکات دو بازیکن از فاصله استفاده می‌کنیم:

1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bb5 a6

برای مشخص شدن اینکه مهرهٔ حریف در یک حرکت گرفته شده از علامت x استفاده می‌کنیم: Bxe5 یعنی فیل مهرهٔ خانه e5 را کشته‌است.

برای نشان دادن ارتقای یک سرباز از علامت = استفاده می‌کنیم: e8=Q یعنی سرباز ستون هشتم با رسیدن به خانهٔ آخر به یک وزیر تبدیل شده‌است.

برای نشان دادن قلعه رفتن شاه، از علامت O-O (یا 0-0) برای قلعهٔ کوچک و از O-O-O (یا 0-0-0) برای قلعهٔ بزرگ استفاده می‌شود.

از علامت + برای نشان دادن کیش و از علامت # برای نشان دادن مات استفاده می‌شود.

۰-۱ در انتهای بازی نشان‌دهندهٔ بُرد سیاه، ۰-۱ نشان‌دهندهٔ بُرد سفید و ½–½ نشان‌دهندهٔ مساوی است.

نشانه‌های ارزیابیویرایش

نشانه‌های رایج زیر اگرچه جزئی از نشانه‌گذاری جبری نیستند اما به‌طور گسترده‌ای برای ارزیابی حرکات بکار می‌روند[۱]:

  • ! به معنای حرکت خوب
  • !! به معنی حرکت خیلی خوب یا فوق العاده
  • ؟ به معنای حرکت بد
  • ؟؟ به معنای حرکت خیلی بد یا اشتباه فاحش
  • !? به معنای حرکت مشکوک
  • ?! به معنای حرکت جالب
  • به معنای تنها حرکت قابل انجام یا حرکت اجباری

نام مهره به زبان های مختلفویرایش

جدول زیر شامل اسامی و نام‌های مهره‌های شطرنج و اصطلاحات آن به زبان‌های مختلف است.

نام شاه وزیر رخ فیل اسب سرباز شطرنج کیش کیش‌مات
نماد ♔ ♚ ♕ ♛ ♖ ♜ ♗ ♝ ♘ ♞ ♙ ♟ ... + #
آفریکانس K Koning D Dame T Toring L Loper R Ruiter (P) Pion Skaak Skaak Skaakmat
عربی م مَلِك و وزير ر رخ/طابية ف فيل ح حصان ب بيدق/عسكري شطرنج كِش مَلِك كِش مات
بنگالی R Rājā
রাজা
M Montri
মন্ত্রী
N Noukā
নৌকা
G Gôjo
গজ
Gh ghodā
ঘোড়া
(B) Bore
বড়ে

দাবা(Dābā)
Kisti
কিস্তি
Kistimāt
কিস্তিমাত
بلاروسی К кароль Вз візыр Лд ладзьдзя А афіцэр В вершнік (Л) латнік Шахматы Шах Мат
بلغاری Ц цар Д дама Т топ О офицер К кон (П) пешка Шахмат/Шах Шах (Шах и) мат
کاتالان R rei D dama/reina T torre A alfil C cavall (P) peó Escacs Escac/Xec Escac i mat
چینی K Q R B N 國際象棋 將軍 將死
کرواتی K kralj D dama/kraljica T top/kula L lovac/laufer S skakač/konj (P) pješak Šah Šah Šah mat
چکی K král D dáma V věž S střelec J jezdec (P) pěšec Šachy Šach Mat
دانمارکی K konge D dronning T tårn L løber S springer (B) bonde Skak Skak Skakmat
هلندی K koning D dame/koningin T toren L loper P paard (P) pion Schaken Schaak Mat/Schaakmat
انگلیسی K king Q queen R rook B bishop N/Kt knight (P) pawn Chess Check Checkmate
اسپرانتو R reĝo D damo T turo K kuriero Ĉ ĉevalo (P) peono Ŝako Ŝak Ŝakmato
استونیایی K kuningas L lipp V vanker O oda R ratsu (E) ettur Male Tuli Matt
فنلاندی K kuningas D daami/kuningatar T torni L lähetti R ratsu (S) sotilas Shakki Shakki Matti/Shakkimatti
فرانسوی R roi D dame T tour F fou C cavalier (P) pion Échecs Échec Échec et mat
آلمانی K König D Dame T Turm L Läufer S Springer (B) Bauer Schach Schach Schachmatt
یونانی Ρ βασιλιάς Β βασίλισσα Π πύργος Α αξιωματικός Ι ίππος (Σ) πιόνι Σκάκι Σαχ Mάτ
عبری מ מלך מה מלכה צ צריח ר רץ פ פרש רגלי שחמט שח מט
هندی R राजा
rājā
V वज़ीर
vajīr
H हाथी
hāthī
O ऊँठ
ūṁṭ
G घोड़ा
ghoṛā
(P) प्यादा
pyādā
शतरंज
شطرنج تاریخی ایران
शाह
shāh
शाहमात
shāhmāt
مجاری K király V vezér B bástya F futó H huszár (P) gyalog/paraszt Sakk Sakk Matt
ایسلندی K kóngur D drottning H hrókur B biskup R riddari (P) peð Skák Skák Skák og mát
اندونزیایی R raja M menteri B benteng G gajah K kuda (P) pion Catur Skak Skak mati
ایرلندی R B banríon C caiseal E easpag D ridire (F) fichillín/ceithearnach Ficheall Sáinn Marbhsháinn
ایتالیایی R re D donna T torre A alfiere C cavallo (P) pedone Scacchi Scacco Scacco matto
ژاپنی K キング (kingu) Q クイーン (kuīn) R ルーク (rūku) B ビショップ (bishoppu) N ナイト (naito) (P) ポーン (pōn) チェス (chesu) 王手/
チェック (chekku)
詰み/
チェックメイト (chekkumeito)
کره‌ای K Q R B 비숍 N 나이트 (P) 체스 체크 체크메이트
لاتین K rex G regina T turris E episcopus Q eques (P) pedes Scacci Scaccus Mattus
لتونیایی K karalis D dāma T tornis L laidnis Z zirgs (B) bandinieks Šahs Šahs Šahs un mats
لیتوانیایی K karalius V valdovė B bokštas R rikis Ž žirgas (P) pėstininkas Šachmatai Šach Matas
لوکزامبورگی K kinnek D damm T tuerm L leefer P päerd (B) bauer Schach Schach Schachmatt
مغولی Н ноён (lord) Б бэрс (ferz) т тэрэг (chariot) Т тэмээ (camel) М морь (rider) (Х) хүү (paige) Шатар шаг, дуг, цод мад
نروژی K konge D dronning T tårn L løper S springer (B) bonde Sjakk Sjakk Sjakkmatt
فارسی ش شاه و وزیر ق/ر قلعه/رخ ف فیل ا اسب س سرباز شطرنج کیش کیش‌مات
لهستانی K król H hetman W wieża G goniec S skoczek (P) pion szachy szach mat (szach-mat / szach i mat)
پرتغالی R rei D dama/rainha T torre B bispo C cavalo (P) peão Xadrez Xeque Xeque-mate
رومانیایی R rege D regină T turn N nebun C cal (P) pion Şah Şah Mat
روسی Кр король Ф ферзь Л ладья С слон К конь (П) пешка Шахматы Шах Мат
صربی К краљ / kralj Д дама / dama Т топ / top Л ловац / lovac С скакач / skakač (П) пешак / pešak Шах / Šah Шах / Šah Мат / Mat
سیسیلی R re D riggina T turru A alferu S scecchu (P) pidinu Scacchi
اسلواکی K kráľ D dáma V veža S strelec J jazdec (P) pešiak Šach Šach Mat/Šachmat
اسلوونیایی K kralj D dama T trdnjava L lovec S skakač (P) kmet Šah Šah Mat/Šahmat
اسپانیایی R rey D dama/reina T torre A alfil C caballo (P) peón Ajedrez Jaque Jaque mate
سوئدی K kung D dam T torn L löpare S springare (B) bonde Schack Schack Schack matt!
تامیل K Raja Q Rani R yanai B Mandhiri N/Kt Kudhirai (P) Sepoi Sadhurangam Check Checkmate
تلگو రాజు
rāju
మంత్రి
maṃtri
ఏనుగు
ēnugu
శకటు
śakaţu
గుర్రం
gurraṃ
బంటు
baṃţu
చదరంగం
cadaraṃgaṃ
దాడి
dāḍi
కట్టు
kaţţu
ترکی Ş/K şah/kral V vezir K kale F fil A at (P) er/piyon Satranç Şah Mat
اوکراینی король Ф ферзь T тура C слон K кінь (П) пішак Шахи Шах Мат
اردو Badshah Wazir Qila Haathi Ghora Piada Shatranj Sheh Shehmaat
ویتنامی V Vua H Hậu X Xe T Tượng M _ Tốt Cờ vua Chiếu Chiếu bí
ولزی T teyrn/brenin B brenhines C castell E esgob M marchog (G) gwerinwr Gwyddbwyll Siach Siachmat

جستارهای وابستهویرایش

  • پی‌جی‌ان - یک فرمت رایانه‌ای محبوب برای ذخیرهٔ بازی‌های شطرنج در برنامه‌های رایانه‌ای که از نشانه‌گذاری جبری برای ثبت حرکات استفاده می‌کند.

منابعویرایش

  1. «آموزش علائم اختصاری شطرنج». chesstrainer. ۲۴ شهریور ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۹.