نیشابور

شهری در استان خراسان رضوی، ایران

نیشابور یا نیشاپور[پانویس ۱] (دربارهٔ این پرونده تلفظ فارسی نوشده از فارسی میانه:n y w sh h p w h r y  نیو شاهپوهر، به‌معنای: شهر نوساختهٔ شاهپور) از بزرگ‌ترین شهرهای شمال شرق ایران، پایتخت تاریخی و سابق بخش غربی خراسان بزرگ (یا همان رَبْعِ نیشابور[۱۴][۱۵]پایتخت طاهریان پس از مرو و پایتخت سابق امپراتوری سلجوقی،[۱۶] از شهرهای جاده ابریشم قدیم،[۱۷] مرکز شهرستان نیشابور، دومین شهر پرجمعیت استان‌های خراسان پس از مشهد و سومین[۱۸] شهر بزرگ شرق ایران است.

نیشابور
آرامگاه عمر خیام.jpg
َAttar tomb.jpg
Abbasi Karvansaray in Neyshabur.jpg
Mahrough.jpg
Plaster tile Louvre MET 40-170-166.jpg
Amin al-Islami Park - Trees and Flowers - Nishapur 077.JPG
Tile - Portal of an old store - Bazaar of Nishapur (Edit).jpg
Ligna moskeo ĉe Nejŝaburo (Irano) 001.jpg
Tomb of Kamal-ol-Molk (Neyshabur) 003.jpg
کشور ایران
استانخراسان رضوی
شهرستاننیشابور
بخشمرکزی
نام(های) پیشیننیشاپور، رئونت،[۱] ابرشهر، نیسایه، شهر فیروزه، نشابور، نیسابور، ایرانشهر،[۲] شهر باغات
سال شهرشدن بیش از ۷۵۰۰ سال؛ روایت اسطوره ای: روزگار تهمورث پیشدادی[۳]؛ روایت تاریخی: پیش از ۲۶۰م[۴]؛ تأسیس شهرداری: ۱۹۴۱میلادی(۱۳۲۰ خورشیدی)
مردم
جمعیت۲۶۴٬۳۷۵ نفر سال ۱۳۹۵[۵]شهرستان نیشابور:۴۴۸٬۱۷۰ در (۲۰۱۵ م)[۶][۷]
رشد جمعیت۲٫۰[۱۱]
تراکم جمعیت۶۰۰۰ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت(۹۳۰۸ کیلومتر مربع)[۱۲]
ارتفاعحدود ۱۲۵۰ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه۱۴٫۸[۱۰] ۱۳٫۸[۱۳]
میانگین بارش سالانه۲۵۰ ۸[۱۰]
روزهای یخبندان سالانه۱۰۰[۱۰]
اطلاعات شهری
شهردارحسن میرفانی
ره‌آوردفیروزه، ریواس و شربت ریواس، ظرف سفالی، رباعیات خیام، قالی نیشابور، دیوان عطار، صنایع دستی، سبزیجات، گیلاس
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۵۱
وبگاه
شناسهٔ ملی خودرو ایران۳۲ ب
 ایران۳۲ ی
 ایران۳۶ ل
 ایران۷۴ ط
پانویسعضو کامل ICCN UNESCO، عضو کامل LHC
نیشابور بر ایران واقع شده‌است
نیشابور
روی نقشه ایران
۳۶°۱۳′شمالی ۵۸°۴۷′شرقی / ۳۶٫۲۱°شمالی ۵۸٫۷۹°شرقی / 36.21; 58.79

این شهر در دامنه‌های رشته کوه بینالود قرار داشته و از مهم‌ترین مراکز تاریخی، گردشگری، صنعتی کشور و منطقه و تاریخ و فرهنگ ایران می‌باشد. دو نماد اصلی شهر نیشابور آرامگاه خیام نیشابوری و آرامگاه عطار نیشابوری می‌باشند. همچنین نیشابور دارای مرغوب‌ترین و با کیفیت‌ترین معدن سنگ فیروزه جهان در طول تاریخ بوده‌است.[۱۹]

این شهر یکی از تاریخی‌ترین و قدیمی‌ترین شهرهای شرق ایران و خراسان بزرگ به‌شمار می‌آید.[۲۰] اَبَرشَهر [Abaršahr] یا اَبهَرشَهر؛ نام باستانی نیشابور (یا همان نیو شاپور به معنی شاهپور پهلوان) و نام قدیم استان‌های خراسان فعلی یا ربع نیشابور[۲۱] بوده‌است؛ این ناحیه، در متون پهلوی، با دریاچه سوور که آذربرزین مهر (آتش بهرام) در کنار آن قرار داشته، پیوند خورده‌است.[۲۲] ابرشهر، یکی از ساتراپ‌های ایران در دوران پیش از اسلام بوده و فرمانروا یا مرزبان این ساتراپی، لقب اختصاصی کنارنگ را داشته.[۲۳]باقی‌مانده‌های ابرشهر یا همان نیشابور کهن که توسط حملات مغول و زلزله‌های پیاپی تخریب شد، در حاشیه جنوبی شهر کنونی قرار دارد.

این شهر در گذشته به دلایل مختلفی چون وجود معدن فیروزه، صنعت و هنر سفالگری، کشاورزی،[۲۴] و قرارگیری در موقعیتی راهبردی-دفاعی،[۲۴] یکی از مسیرهای اقتصادی و اصلی جاده ابریشم،[۱۷] یکی از قطب‌های علوم مادی و اسلامی، و یکی از شهرهای شهره ایران، خصوصاً در دوران طلایی اسلام بوده.[۱۷]

نیشابور یکی از شهرهای عضو ایران در دو سازمان بین‌المللی جامعه کهن شهرها (LHC)[۲۵] و ICCN (وابسته به یونسکو)[۲۶] می‌باشد. همچنین، تعداد زیادی از کشفیات باستانی ناحیه شهر تخریب شده این شهر (همانند شطرنج نیشابوری) در موزه متروپولیتن نیویورک، موزه بریتانیا لندن، و دیگر موزه‌های بین‌المللی نگه‌داری و در معرض دید عموم به نمایش گذاشته می‌شود.[۱۷][۲۷][۲۸]

نام‌شناختویرایش

ریشه‌شناسیویرایش

نام ( نیشابور) که در متون گوناگون؛ به گونه‌های نیشاپور، نشابور و نیسابور نیز آمده‌است، گونهٔ دگرگون‌شدهٔ واژه‌ای مرکب از زبان پهلوی ساسانی است. در خط اوستایی به صورت 𐬭𐬎𐬊𐬠 𐬀𐬵𐬯𐬫𐬥 نوشته می‌شود که دربرگیرندهٔ: (نی + شا + پور) است.[۲۹]

بخش اول:(نی)، سه دیدگاه دربارهٔ ریشهٔ آن مطرح است:

  • برگرفته از نِهْ؛ از ریشهٔ فعل نهادن؛ به معنی جای و شهر.[۳۰][۳۱]
  • برگرفته از نْیْو؛ صفت؛ به معنی دلیر، مردانه، بهادر، زیبا و خوب[۳۲][۳۳]
  • دگرگون‌شدهٔ نیک[۳۴]؛ صفت؛ به معنی خوب، خوش، زیبا و شخص نیکوکار[۳۵][۳۶]

بخش دوم و سوم: (شا + پور)؛ دگرگون‌شدهٔ شاه‌پوهر (شاه‌پور، شاپور) و گونهٔ معرب آن، سابور؛ به معنی شاهزاده و پسر شاه. (شاه‌پوهر) در واژهٔ نیشابور، نام خاص است و یادآور سازندهٔ شهر است. شاپور یکم ساسانی نیشابور را ساخت و قدمت نیشابور متعلق به دوره ساسانیان است.[۳۷] نام نیشابور، به هر سه گونهٔ نِهْ‌شاهپور (شهر شاپور)، نْیْوشاهپور [nēv-š(ā)hpur / nēv-šāpūr][۳۸][۳۹] (شهر زیبای شاپور یا شاپور دلیر و خوب) و نیکْ‌شاهپور (شاپور خوب و نیکوکار) به رویداد تاریخی نبرد شاپور اردشیران اشاره می‌نماید[۴۰] و چنان‌که در بند پانزدهم نسک پهلوی شهرستان‌های ایرانشهر آمده‌است: وی پس از شکست دادن پهلیزک تورانی، دستور داد تا در این نبردگاه، نیشاپور را بسازند.[۴۱]

شیوهٔ نگارشویرایش

نِیْشابور، نام رسمی و معاصر این شهر و شهرستان پیوسته به آن است[۴۲] که در نام دامنهٔ وبگاه‌های شهرداری،[۴۳] فرمانداری[۴۴] و دانشگاه نیشابور[۴۵] نیز ثبت شده‌است. این نام، همچنین بر پایهٔ شیوه‌نامهٔ آوانگاری کلی نام‌های جغرافیایی ایران سازمان نقشه‌برداری کشور؛ به گونهٔ آوانگارِ Neyšābur و نویسه‌نگارِ Neyshābūr ثبت شده؛ از این روی، گونهٔ نوشتاریِ درست این واژه در زبان انگلیسی Neyshabur است؛ اما نْیْشاپُور [Nišāpur] گونهٔ رایج خوانش نام این دیار، در متون انگلیسی‌زبان است. منابع انگلیسی‌زبان (به عنوان زبان بین‌المللی) به نوشتار واژهٔ نیشابور به گونهٔ نْیْشاپُور (Nishāpur)-یعنی با حفظ همخوان (حرف بی‌صدای) «پ» (P)؛ به گونه پارسی این واژه- گرایش یافته‌اند. به هر روی؛ در دانشنامه‌های پرکاربرد انگلیسی‌زبان همچون بریتانیکا، امریکانا و ایرانیکا، گونهٔ نوشتاری انگلیسی‌شدهٔ Neyshabur نیز پذیرفته شده‌است.[۴۶] همچنین نشابور [Nəšābur]، گونهٔ دگرگون و کوتاه‌شدهٔ نام نیشابور است که در گفتگوهای روزمرهٔ مردم، متون فارسی قدیم و همچنین نبشته‌های ادبی و شعر کاربرد یافته‌است. یاقوت حموی (قرن هفتم هجری) یادآور شده‌است که مردم، این شهر را نَشاوُور می‌نامند.[۴۷]فریدون گرایلی، تاریخ‌نگار معاصر، به نقل از زینت‌المجالس مجدالدین محمد حسینی، گونه‌های دیگری از این نام، همچون نشاور، نشابور را ثبت کرده‌است.[۴۸] در متون ادبی کهن فارسی، کاربرد گونهٔ نشابور، بسیار رایج است. چنان‌که در حکایت‌های کتاب اسرارالتوحید می‌خوانیم: «شیخ ما، به نشابور بود؛ بازرگانی، شیخ را تنگی عود آورد و هزار دینار نشابوری»[۴۹] خاقانی شروانی در بیتی از قصیده‌اش در وصف خراسان، از نشابور می‌گوید:[۵۰]

من که خاقانی‌ام؛ ارآب نشابور، بچشم؛بنگرم صورت سبحان، به خراسان آیم

و مهستی گنجوی فرارسیدن بهاران در مرو و بلخ و نشابور و هرات را چنین به تصویر کشیده شده‌است:[۵۱]

در مرو؛ پریر، لاله انگیختدی؛ نیلوفر، به بلخ در آب گریخت
در خاک نشابور؛ گُل، امروز آمدفردا به هری؛ باد، سمن خواهد ریخت

گونهٔ نشابور هنوز هم در زبان نیشابوریان و بیان اهالی نیشابور امروز، رایج است و آوانوشت آن [Nəšābur] می‌باشد.[۵۲] گفتنی است: واکه (حرف صدادارِ) ə در آوانوشت واژه نشابور [Nəšābur]، واکه‌ای میانجی است که در زبان فارسی معیار امروز، کاربرد ندارد.[۵۳]

نام‌های دیگرویرایش

نام‌های پرشمار که در جای جای اسناد و متون تاریخی به آن‌ها اشاره شده‌است، دستاورد حضور پایدار و هموارهٔ نیشابور در گذر دوران‌هاست.[۵۴][۵۵][۵۶] برخی از این‌ها نام رایج شهر بوده و شماری دیگر عنوان‌ها و لقب‌هایی است که از سوی اهالی دانش، فرهنگ و سیاست؛ به سبب رویدادها یا ویژگی‌هایی به این دیار داده شده‌است. رئونت، ابرشهر، نیشاپور و شادیاخ (و مشتقات آن‌ها) نام‌هایی است که این بوم، در دوره یا دوران‌هایی از تاریخ به آن‌ها شناخته می‌شده؛ دهلیز مشرق و مغرب، دارالعلم، کلانشهر مشرق‌زمین، چشم خراسان، دارالملک، دارالاماره، ام‌البلاد، شادجهان، ایرانشهر، جهانشهر، خزانه مشرق و معدن فضلا و منبع علما و … نام‌های دیگری است که در توصیف ویژگی‌هایی از این شهر، در منابع مختلف ثبت گردیده‌است.[۵۷]

در اوائل دولت اسلام نیشابور به «ابرشهر» نیز معروف بود و به همین نام در سکه‌هایی که خلفای اموی و عباسی در آن شهر ضرب کرده‌اند یاد شده‌است. مقدسی و برخی از مورخان دیگر آن را «ایران شهر» نیز ضبط کرده‌اند. ولی گویا این نام فقط عنوان دولتی یا عنوان رسمی و افتخاری آن شهر بوده‌است.[۵۸]

پیشینهویرایش

 
طرحی بازسازی شده از نیشابور در دوران طلایی اسلام بر اساس اطلاعات تاریخی در کتاب تاریخ نیشابور (الحکام)[۵۹] (نسخه باقی‌مانده و اصلی این کتاب در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شود)

دوران اساطیریویرایش

سرآغاز و پیدایش نیشابور، همچون بسیاری از شهرهای تاریخی و دیرپای جهان، در هاله‌ای از اسطوره و افسانه در پیچیده[۶۰] و در نگاهی کلی به منابع، سیمای نیشابور به عنوان یک بوم و شهر اساطیری و در اندازهٔ یکی از مراکز مهم این دوران توصیف می‌شود.[۶۱]

آغاز آفرینشویرایش

رَئِوَنْت (به پارسی میانه: رِیوَنْد) کهن‌ترین نام در اطلاق به حوزهٔ جغرافیایی ناحیهٔ نیشابور است که در نسک ایرانی اَوِستا از آن، سخن رفته‌است.[۶۲][۶۳][۶۴][۶۵] بر پایهٔ روایت ایرانی آغاز آفرینش در نسک بندهش از کوه ریوند (در ناحیهٔ نیشابور خراسان) در شمار ۲۲۴۴ کوهی نام برده شده که از البرز فراز رستند.[۶۶][۶۷] همچنین در جایی دیگر از همین نسک، در جریان ماجرای نبرد اهریمن با آب؛ به پیدایی دریاچه‌ای به نام سووَر (سوبر یا سوگر) اشاره شده که در ابرشهر بوم (=ناحیهٔ نیشابور) بر سر کوه توس جای دارد.[۶۸][۶۹] و چنان‌که در گزارش رویدادهای دوران‌های بعد آمده‌است: آذربرزین‌مهر در نزدیکی دریاچهٔ سوور و بر روی کوه ریوند قرار داشته‌است.[۷۰] و ابوعبدالله حاکم؛ انوش پسر شیث پسر آدم را نخستین شخصیتی معرفی نموده که کهندژ نیشابور را بر سنگی بزرگ، سفید، مدوّر (دایره‌شکل) و املس (نرم و هموار) بنا گذاشت چنان‌که مردمان آن روزگار، این بنا را دژ سنگی (قلعهٔ حجریه) می‌خواندند.[۷۱]

پیشدادیانویرایش

پیشدادی‌ها نخستین فرمانروایان ایران‌زمین، در دوران اساطیری؛ هوشنگ، تهمورث، جم، فریدون و منوچهر سرشناس‌ترین آنها هستند که قهرمانانی همچون آرش، گرشاسب و رستم؛ و دشمنانی همچون افراسیاب و ضحاک دارند.[۷۲] بر پایه نوشتار تاریخ الحاکم، در این دروان؛ شخصیت‌هایی همچون ذوالایکه، افراسیاب ساحر و ایرج پسر فریدونبر دژ-قلعه نیشابور دست یافته، آن را بازسازی نموده و بر گستره و آبادانی آن افزوده‌اند؛ اما در دوران منوچهر بود که بر پیرامون کهندژ، خندقی حفر نمودند و آتشکدهای برپای داشتند؛ چنان‌که پس از آن، گروش مردمان و آبادانی آن، روزافزون گردید.[۷۳] اما حمدالله مستوفی بنیان‌گذار نیشابور را تهمورث دیوبند معرفی کرده‌است.[۷۴] و بر پایه روایتی ایرانی؛ در روزگار تهمورث بوده که آتشدان پشت گاو اساطیری سریشوگ، به دریا افتاد و سه آتش فروزان در ژرفای دریا درخشان ماندند و آن سه آتش نوپدید: گشنسب، فرنبغ و برزین‌مهر بودند.[۷۵]

کیانیانویرایش

کیانی‌ها، سلسله‌ای از فرمانروایان اساطیری ایران هستند که دوران آنان با رویدادهای پهلوانی و همچنین گسترش آیین مزدیسنا در ایران‌زمین پیوند خورده‌است.[۷۶] بر پایهٔ گفتار شاهنامه؛ کیکاووس پس از در هم شکست سپاه افراسیاب، به سوی پارس آمد و جهان را به شادی، چنین بیاراست:[۷۷]

بیامد سوی پارس، کاووس کیجهانی به شادی، نو افکند پی
فرستاد هر سو یکی پهلوانجهاندار و بیدار و روشن‌روان
به مرو و نشابور و بلخ و هریفرستاد هر سو یکی لشکری

در پاره‌ای از بندهش، از دستان پور سام یاد شده که پادشاهی سکایان و نیمروز را از پدر گرفت و کدخدایی ابرشهر (= نیشابور) را شکوه بخشید.[۷۸] و باز در شاهنامه است که کیخسرو پس از تعقیب افراسیاب، و در راه بازگشت به ایران، از چاچ و سغد و بخارا و جیحون و بلخ و طالقان و مرورود گذر کرد؛ آن‌گاه:[۷۹]

و زآن پس، به راه نشابور، شاهبیاورد پیلان و گنج و سپاه
همه شهر، یکسر، بیاراستند؛می و رود و رامشگران خواستند
دِرَم ریختند از بر و زعفران،چه دینار و مُشک، از کران تا کران
به شهر اندرون، هر که درویش بود؛و گر سازش از کوشش خویش بود
دِرَم داد مر هر یکی را ز گنجپراگنده شد بدره پنجاه و پنج

و سرانجام؛ کی‌ویشتاسب (گشتاسپ)، در پی گرویدن به انوشه‌روان زرتشت؛ آذر بُرزین‌مِهر -یکی از این سه آتش بهرام- را که تا آن زمان، در جهان می‌وزید و از جهانیان، نگاهبانی می‌کرد؛ بر فراز کوه رِیوَنْد (رَئِوَنْت) (در نزدیکی نیشابور) به دادگاه نشانید (پابرجای کرد).[۸۰][۸۱] رِیوَنْد، همچنین شهری در نزدیکی نیشابور (و محله و ناحیه‌ای پیوسته به این شهر) است که آن را از پایتخت‌های اساطیری ایران‌زمین و پایتخت گشتاسب دانسته‌اند.[۸۲] یاقوت حموی، نیز گشتاسب را بنیان‌گذار ربع بشتفروش (بُشتَنفُروش) نیشابور معرفی نموده‌است.[۸۳] اما پس از گشتاسب، بهمن پور اسفندیار بر تخت نشست و او دخترش (همای) را بر پسرش (ساسان) برتری داد و ولیعهد خویش ساخت؛ و ساسان، رنجیده از پدر به شهر نیشاپور پناه برد:

دمان سوی شهر نشابور شدپر آزار بود، از پدر؛ دور شد

ساسان، دختری از خاندان بزرگان شهر را به همسری گزید و از این پیوند، پسری به نام ساسان پدید آمد. ساسان چون بزرگ شد به شبانی پرداخت. چنان‌که:[۸۴]

ز شاه نشابور، بستُد گَلهکه بودی به کوه و به هامون، یله
همی‌بود یک‌چند چوپان شاهبه کوه و بیابان و آرامگاه

واین ساسان، هموست که سه شب پی در پی، به خواب پسرش (بابک) می‌آمد و بابک، در خواب شب سوم، آذران فرن‌بغ و گشنسب و بُرزین‌مهر را در خانه ساسان می‌بیند که می‌درخشند و به کیهان، روشنی می‌بخشند.[۸۵] و برزین‌مهر، سومین آتش درخشان روشنگر، در دوران‌های بعد، در کوه رِیوَنْد در شمال غربی نیشابور زبانه می‌کشیده‌است.[۸۶]

دوران پیشاتاریخیویرایش

یافته‌های کاوش‌های باستان‌شناسی ناحیهٔ نیشابور که تا امروز به سرانجامی رسیده‌اند؛ نشانگر پیدایی آثار دوره‌های گوناگون پیشاتاریخی و تاریخی، از نوسنگی گرفته تا ساسانی، در این ناحیه است.[۸۷]

  • محوطهٔ پیشاتاریخی تپهٔ برج: با نظر به آثار قابل مشاهده در این محوطه، محدوده‌ای در حدود شانزده هکتار را در بر می‌گیرد در شانزده کیلومتری جنوب شرقی شهر کنونی واقع شده‌است.[۸۸] پیشینه این محوطه با قدمت حدود ۵۵۰۰ پیش از میلاد به دوره نوسنگی جدید بازمی‌گردد.[۸۹] یکی از یافته‌های برجستهٔ این محوطه، اسکلت زنی حدود ۴۵ ساله همراه با یک قطعه فیروزهٔ سوراخ‌شده در نزدیکی کمر است؛ آزمایش C14 روی استخوان ساق پای اسکلت، گاهنگاری مطلق ۴۳۶۰ پیش از میلاد را نشان می‌دهد.[۹۰]
  • محوطهٔ پیشاتاریخی شهرک فیروزه: قدمت این محوطه به دورهٔ برنز جدید (اواخر هزاره سوم و اوایل هزاره دوم پیش از میلاد) می‌رسد[۹۱] در شمال غربی شهر کنونی و در پهنهٔ شرقی رودخانه فاروب رومان قرار دارد.[۹۲] از یافته‌های برجستهٔ این محوطه می‌توان به دو کورهٔ پخت سفال (که فضاهای دست‌کند درون زمین آن‌ها برجای مانده) اشاره نمود.[۹۳]
  • محوطه پیشاتاریخی تپهٔ بلوچ: که قدمت آن به دورهٔ نوسنگی (حدود ۵۵۰۰ تا ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد[۹۴]) می‌رسد[۹۵] در ۲۰ کیلومتری شمال غربی شهر نیشابور و در شرق باغ نشاط تقی‌آباد از توابع شهرستان فیروزه امروزین، واقع شده‌است.[۹۶] نهشته‌های باستانی این دوره، گاهنگاری چند دوره با فواصل زمانی از جمله دوره مس، سنگ و آهن را در کنار هم نمودار می‌سازد.[۹۷] ویژگی برجسته این محوطه پیشاتاریخی؛ فراوانی دستینه‌ها و ابزارهای سنگی است که با شماری از اشیاء و ابزارهای برنزی و گل پخته و همچنین سازه‌های گودالی پخت نان و کوره همراه شده‌است.[۹۸]

افزون بر محوطه‌های پیشاتاریخی یادشده؛ در جای‌های دیگری از ناحیهٔ نیشابور همچون کریم‌آباد، جنوب غربی شهر و یوسف‌آباد آثاری متعلق به عصر مفرغ و عصر آهن نیز کاوش شده؛ و گفتنی است که کاوش‌های باستان‌شناسی ناحیهٔ نیشابور، هنوز به سرانجام بایستهٔ خود نرسیده و عرصه‌های کاویده نشدهٔ بسیاری در پیش روی باستان‌شناسان است.[۹۹]

دوران تاریخی پیش از اسلامویرایش

هخامنشیانویرایش

رَئِوَنْت کهن‌ترین نام جغرافیایی در اطلاق به ناحیهٔ نیشابور که در اَوِستا -کهن‌تری نوشتار ایرانی- از آن، یاد شده؛[۱۰۰] نام کوهی است که آتشکده نامدار آذر بُرزین‌مِهر بر آن، جای داشته[۱۰۱]؛ مری بویس بر این باور است که آذران بُرزین‌مِهر، فرنبغ و گشنسپ، اگر نه پیش‌تر و در دوران هخامنشی، دست‌کم بایستی در اوایل دوران پارتیان نشانده شده باشند.[۱۰۲] همچنین ریچارد فرای نام ابرشهر (نام پیشین نیشابور[۱۰۳]) را ریشه‌گرفته از نامی کهن، به مفهوم شهر بالای هخامنشیان یا شهربانی بالای سلوکیان دانسته‌است.[۱۰۴] یافته‌های باستان‌شناسی در محوطه تاریخی سه‌تپه در جنوب دشت نیشابور، نیز بیانگر حیات تاریخی این ناحیه در دوران هخامنشی و اندکی پیش از آن و ارتباط نیشابور با همدان (فلات ایران) و ترکمنستان (آسیای مرکزی) است.[۱۰۵][۱۰۶]

اشکانیانویرایش

ابرشهر؛ نام پیشین نیشابور،[۱۰۷] به معنی شهر آپارناک (Aparnak یا Aparnoie یونانی؛ شهر اپارنی یا اپرنی) برجسته‌ترین قبیله از سه قبیله داهه (Dahae) که دولت پارتیان (اشکانیان) را بنیان گذاشتند.[۱۰۸] یادکرد این شهر در نسک بندهش که ابرنک‌شهر نیز خوانده شده[۱۰۹] از شناخته‌شدگی و رونق ابرشهر در سرزمین پارت، نشان می‌دهد.[۱۱۰] و چنین به نظر می‌رسد بُرزین‌مهر -یکی از سه آتش مقدس کیش زرتشتی- که آتش خاص پارتیان بود و اشکانیان، خود را وقف این آتش مقدس نموده بودند و زائران بی‌شماری را در سرتاسر دورهٔ پارتی به زیارت آذر برزین‌مهر در این ناحیه، سوق می‌دادند.[۱۱۱] همچنین؛ نام ابرشهر بر روی سکه‌ای از دوران فرهاد دوم اشکانی (حکومت: ۱۳۸–۱۲۸ پیش از میلاد) نقش بسته‌است[۱۱۲][۱۱۳] که حیات تاریخی این ناحیه را به عنوان محل استقرار ضرابخانه در این دوران، مستند می‌نماید.[۱۱۴] و مارکوارت در اشاره به پیشینهٔ نام کنارنگ در اطلاق به فرمانروای ابرشهر، چنین برداشت نموده که این فرمانروایی موروثی، به پیش از دوران ساسانیان (= پارتیان) بر می‌گردد که سرانجام؛ داوخواهانه، حکومت اردشیر ساسانی را پذیرا شده بودند.[۱۱۵]

ساسانیانویرایش

 
مهری از دوره ساسانی (پنجم میلاد) که در آن به پارسی میانی نام ''Perozhormizd پسر کنارنگ'' ابرشهر (نیشابور) حکاکی شده. این مهر در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود.[۱۱۶]

از نیشابور یا ابرشهر (= نام پیشین آن)[۱۱۷] در شماری از نبشته‌های کهن هم‌پیوند با دوران ساسانی یاد شده‌است، از این جمله‌اند:

  • کتیبه شاپور یکم بر کعبه زرتشت: در این سنگ‌نبشته که قدمت آن یه حدود سال ۲۶۲ میلادی می‌رسد؛ نام ابرشهر، به گونهٔ تمامِ اپارخشتر (= نیشابور و توابع آن) در جرگهٔ ۲۹ امارت و ایالت ایران دورهٔ شاپور یکم ساسانی یادشده‌است.[۱۱۸][۱۱۹][۱۲۰]
  • سکه‌های ساسانی: ابرشهر در کنار شهرهای خراسانی مرو، بلخ، هرات و احتمالاً توس، خلم و سمرقند ضرابخانه‌های ساسانی بوده[۱۲۱][۱۲۲] و نام این شهر بر سکه‌های پیروز، قباد، بهرام چوبین و خسرو اول نقش بسته‌است.[۱۲۳][۱۲۴]
  • متن ارمنی شهرستان‌های ایرانشهر: در این متن که نوشتهٔ موسی خورنی (تولد بین سال‌های ۴۰۵ تا ۴۱۰م) است؛ از ابرشهر به عنوان یکی از ۲۶ استانِ کوست خراسان -از کوست‌های چهارگانهٔ ایران- نام برده شده‌است.[۱۲۵]
  • متن پهلَوی شهرستانهای ایرانشهر: این متن پارسی میانه که در اواخر دوره ساسانی نگاشته شده؛ نیشابور را در شمار شهرستان‌های کوستِ خراسان ایرانشهر و شاپور پسر اردشیر را بنیان‌گذار این شهرستان، معرفی نموده‌است.[۱۲۶]

- سیاست و حکومت: قدیم‌ترین رویداد ثبت‌شدهٔ این ناحیه در دوران ساسانی؛ به نقل از تاریخ طبری، مرتبط با اردشیر بابکان (حکومت: ۲۲۶ تا ۲۴۱ میلادی) است چنین که او پس از به‌دست آوردن قدرت، شهرها و مناطق مختلف ایران از جمله ابرشهر را تحت سلطهٔ خویش درآورد.[۱۲۷] بنا به نوشتهٔ تاریخ الحاکم، شاپور پسر اردشیر، شهر نیشابور قدیم را در پیرامون کهندژ باستانی بنا کرده و از دفع حمله‌ها و مزاحمت اتراک بر این شهر، خبر داده‌است.[۱۲۸] در روایت متن پهلوی شهرستانهای ایرانشهر؛ پهلیزک تورانی (pablēzag [Ī] tūr)، فرمانروای این مهاجمان است.[۱۲۹] این شهر در ۴۳۰م، اسقف‌نشین نسطوریان بود.[۱۳۰] و در حدود ۴۲۲ تا ۴۴۹م؛[۱۳۱] یزدگرد دوم برای نزدیکی به مرزهای شمال خاوری کشور و رویارویی با تاخت و تاز و آزار اقوام کیدار و خیون (هون)؛ نیروی خود را در این ناحیه مستقر ساخت و پایتخت خود را از تیسفون به نیشابور (ابرشهر) منتقل نمود.[۱۳۲] همچنین در شماری از متون تاریخی رویدادهای: حضور قباد (حکومت: ۴۸۸–۴۹۸م) در ابرشهر و ازدواج ولی با دختر یکی از بزرگان شهر؛ به دنیا آمدن انوشیروان در این ناحیه؛ سکه زدن بهرام چوبین (در حدود ۵۹۰ تا ۵۹۱م) به نام خود در این شهر (در زمان شورش بر هرمز)؛ و فرونشاندن شورش پادگان ابرشهر به دست سمبات باگراتونی، از مرزبانان خسروپرویز ثبت شده‌است.[۱۳۳] نیشابور (ابرشهر) در دوران ساسانی، مرکز ناحیه‌ای گسترده بود که رستاک‌هایی همچون ارغیجان، اسپراین، جوین، بیهک بیهق، باخرز، خواف، زوزن، زام و زاوه از رستاک‌های آن بودند.[۱۳۴] مرزبان یا فرمانروای این منطقه، دارای لقب اختصاصی کنارنگ بود.[۱۳۵] در این دوران، حاکمانی که از خانواده سلطنت بودند لقب شاه داشتند و نیشابور یکی از ولایت‌های ۲۶گانهٔ ایران بود که حاکم آن، شاه نامیده می‌شد.[۱۳۶] در نگاهی کلی؛ نیشابور (ابرشهر) این دوران، یکی از پایگاه‌های فرمانروایی و پایتخت‌های ساسانی است[۱۳۷] که به خاطر آتشکدهٔ بزرگ نامدار آذر برزین‌مهر در ناحیهٔ ریوند زیارتگاه مشهور ایران؛[۱۳۸] در جایگاه یکی از مراکز فرهنگی-مذهبی ایران دوره مزدیسنایی نقش‌آفرینی نموده‌است.[۱۳۹]

 
سکه درهم خسرو دوم (۵۹۰–۶۲۸ میلادی) از دوران ساسانی ضرب شده در ابرشهر (نیشابور)؛ ابرشهر، یکی از ضرابخانه‌های ایران در دوران اشکانی، ساسانی و سده‌های نخستین هجری بوده‌است.

- اقتصاد و فرهنگ: شاپور -که از وی به عنوان بانی شهر در دوره ساسانی، نام برده شده- به امور تجارت و اقتصاد، توجهی ویژه داشت؛ او در راستای نیرومندسازی موقعیت اقتصادی ابرشهر، نواحی شمال شرق ایران را -که در سیطرهٔ کوشان بود- تصرف نموده و فرمانروایانی -از جمله شاهزاده پیروز- را که پیرو وی بودند، بر این ناحیه نهاد.[۱۴۰] به‌طور کلی؛ موقعیت ویژهٔ جغرافیایی نیشابور که در چهارراه ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب در بخش خاوری ایران قرار گرفته مورد توجه ساسانیان قرار گرفته و از آن به عنوان یکی از سنگرهای استوار در برابر یورش‌های بیگانگان شرق قلمرو امپراتوری و پایگاه برقراری امنیت در جبههٔ شرقی راه ابریشم بهره بردند. قرارگیری در این مسیر که شاهراه شرق به غرب قلمرو ساسانی به‌شمار می‌رفت؛ رونق شهر را در جایگاه یکی از مهم‌ترین منزلگاه‌ها و باراندازگاه‌های کاروان‌های تجاری فراهم نمود. به گونه‌ای که ساختارهای نظام توسعه‌یافتهٔ اقتصادی از جمله: نظام روشمند دریافت مالیات و نهاد رسمی ضرابخانه (در اندازهٔ یکی از ضرابخانه‌های عمدهٔ دوره ساسانی) در این شهر مستقر گردیدند.[۱۴۱][۱۴۲] آثار و میراث هنر و صنعت سفالگری برجای مانده در کهندژ نیشابور نیز نشانگر رونق اقتصادی و زیستگاهی این شهر به عنوان یکی از مراکز عمدهٔ سفالگری شمال شرق ایران در نیمهٔ سده ۴ تا نیمه سدهٔ ۷ میلادی (همزمان با ساسانیان) است.[۱۴۳] در این دوران؛ آذر برزین‌مهر، یکی از سه آتشکده بزرگ و زیارتگاه مشهور ایران ساسانی، در ناحیهٔ ریوند نیشابور شعله می‌کشید[۱۴۴] و این بوم، به عنوان یکی از مراکز فرهنگی-مذهبی ایران دوره مزدیسنایی نقش‌آفرینی می‌نمود[۱۴۵] و برآمدن شخصیت‌هایی همچون برزویه،[۱۴۶] مزدک[۱۴۷] و آغاز دعوت مانی و حضور مسیحیان نسطوری نمودهایی از گونه‌گونی و پویایی فرهنگی و اجتماعی این ناحیه در دوران ساسانی است.[۱۴۸]

دوران اسلامیویرایش

سده اول و دوم هجریویرایش

نیشابورِ اموی
سکهٔ درهم نیشابور، سال ۹۱ قمری/ ۷۰۹ میلادی
سکهٔ درهم نیشابور، سال ۹۱ قمری/ ۷۰۹ میلادی

۶۴۰م- ۷۵۰م
بیشتر تاریخ‌نویسان، فتح اسلامی نیشابور را در ۶۴۳ به هنگام خلافت عمر بن خطاب ثبت کرده‌اند.[۱۴۹] برخی نیز این رویداد را در ۶۵۰م را به هنگام خلافت عثمان بن عفان نوشته‌اند، بودن شماری از صحابهٔ پیامبر اسلام در سپاه خلافت راشدین، یکی از دلایل فتح بی‌جنگ این شهر ذکر شده‌است. حاکم نیشابوری نوشته که در۶۴۳م با صلح‌نامهٔ کنارنگ و عبدالله عامر فتح اسلامی به آن درآمد.
[۱۵۰] به‌هنگام امارت زیاد بن ابی‌سفیان، خراسان چهاربخش (رَبع) شد و نیشابور مرکز یکی از چهاربخش‌های خراسان برگزیده شد.[۱۵۱]

سده سوم تا آخر پنج هجریویرایش

۷۵۰م-۱۰۷۷

نیشابورِ سده‌های میانه
زنی نزد حاکم شکایت می‌برد، نگاره‌ای از جامع التواریخ دربارهٔ بنیان‌گذاری محلهٔ شادیاخ (شادی+کاخ) در نیشابور کهن که زلزله‌ها آن ویران کرده‌است.
کاسه‌ای که واژه «شادی» (فرح) در آن تکرار می‌شود، به خط کوفی تزئینی، یافت‌شده در نیشابور با دیرینگی نهم م یا ۱۰م.

پایهٔ توسعهٔ نیشابور در سده‌های میانه را، شهرنشینی نهادینه‌شده در دورهٔ ساسانی در آن منطقه می‌دانند؛ از مراکز بزرگ اقتصادی راه ابریشم بود که بخش‌های مرکزی فلات ایران را با خوارزم و ماوراءالنهر مرتبط می‌ساخت. ابن رسته، مقدسی، اصطخری، ابن حوقل و یاقوت حموی دربارهٔ نیشابورِ سده‌های میانه‌ها نگاشته‌اند یا در پژوهش‌هایشان به نیشابور نیز سفر کرده‌اند. ابن رسته این شهر را «صحرایی ـ کوهستانی» خوانده که زیرشهرهایی داشته مانند: جام، باخرز، جوین و بیهق؛ سپس، سیزده روستا و چهار ربعِ شهر نیشابور را نام می‌برد که ریوند، تکاب، بشت‌فروش و مازول بوده‌اند و روستاها نیز شامل استوا، ارغیان، اسفراین، پُشت، رخ، زاوه، زوزن، اشبند و خواف بوده‌اند.[۱۵۲]
در ۸۱۵م، علی ابن موسی الرضا، هشتم شیعیان اثناعشری و ولی‌عهد مأمون عباسی به نیشابور درآمد، از سوی محدثان بسیار گرامی داشته شد و حدیث سلسلة الذهب را به درخواست آنان بیان کرد.

در تمام خراسان به نظر ابن حوقل شهری خوش‌هوا تر و آبادتر از نیشابور نبود. ثروت بازرگانانش بسیار بود و هر روز کاروانی تازه به آن شهر می‌رسید و انبارهای آنجا را از کالاهای گوناگون پر می‌کرد و پارچه‌های نخی و ابریشمی آن شهر به نواحی دیگر حمل می‌شد. مقدسی پس از تأیید این گفته‌ها گوید نیشابور چهل و دو محله دارد که برخی از محلات آن هریک به‌قدر نصف شیراز است. خیابان‌های بزرگ آن که به دروازه‌ها منتهی می‌گردد از پنجاه خیابان کمتر نیست. مسجد جامع آن دارای چهار صحن است و از آثار عمرو لیث صفاری است. عمارت بزرگ مسجد دیوارش با کاشی‌های زراندود آراسته‌است و خود مسجد یازده در دارد و دارای ستون‌های مرمر و سقف‌ها و دیوارها همه پاکیزه و آراسته‌است. رودخانه نیشابور هفتاد آسیاب را در سر راه خود می‌گرداند. از این رودخانه قنات‌های متعددی آب می‌گرفت که زیر خانه‌ها جاری بود. یاقوت گوید با وجود ویرانی‌هایی که از زمین‌لرزه سال ۵۴۰ در نیشابور حادث گردید و پس از آن در سال ۵۴۸ تاخت‌وتاز و غارت عشایر غز به وقوع پیوست باز در تمام خراسان نقطه‌ای از خراسان آبادتر نیست.[۱۵۳]
امیرنشین طاهریان در ۸۲۱ به‌دست طاهر بن حسین در مرو استقلال اعلام کرد. در ۸۳۰ نیشابور پایتخت امیرنشین طاهریان شد و پس از مرو، دومین پایتخت آنان به‌شمار می‌رود. داستانی دربارهٔ بنیان‌نهادن شادیاخ در نیشابور به عبدالله بن طاهر نسبت داده‌اند؛ که هدف از آن عدم مزاحمت سپاهیان برای مردم بوده‌است. این داستان را به دیگران، از جمله غازان خان نیز نسبت می‌دهند. کاخ شادیاخ، تا سده هفتم هجری، آبادان بود.

عبدالله بن طاهر پس از اخذ تصمیم خود مبنی بر عزیمت به خراسان، با شتاب تمام راه نیشابور را در پیش گرفت. وی سپس در سال ۲۱۵ ه‍.ق/ ۸۳۰ م، به مرو وارد شد و اقامتی کوتاه در آن شهر داشت، زیرا نیشابور را به عنوان پایتخت خویش برگزیده بود.[۱۵۴] وی نیشابور را به علت مزایایی که آن را مناسب پایتختی قرار داده بود، به عنوان مرکز حکومت خویش برگزید که از آن جمله آب و هوای نیکو را بیان می‌دارند.[۱۵۵] چنان‌که عبدالله بن طاهر در پاسخ به چرایی گزیدن این شهر به پایتختی، هوای قوی، مردم سر به زیر و دارای عمر زیاد را عنوان کرده‌است. همچنین ثعالبی نیز از پاکیزگی هوای این شهر در نزد یکی از طاهریان یاد کرده‌است.[۱۵۶]

در کنار موارد مذکور می‌توان دلایل دیگری را نیز برای این اقدام عبدالله بیان کرد اما در این میان، ممکن است دلایل سیاسی و نظامی که متأثر از حضور خوارج است، در اولویت باشند. در زمان تاخت‌وتاز خوارج در خراسان، نیشابور در مرکز توجه آنان قرار داشت و در هنگام ورود عبدالله به خراسان نیز کانون این معضل بشمار می‌آمد، چنان‌که علی بن طاهر، برادر و نایب عبدالله در حکومت خراسان، سراسر ایام کوتاه حکومتش را در درگیری با خوارج در نیشابور گذراند و سرانجام جان خویش را نیز در این راه از دست داد. دوران زمامداری محمد بن حمید طاهری پیش از عبدالله در خراسان به مرکزیت نیشابور، به ساخت عمارت‌های متعدد و ستیز دایمی با خوارج سپری شد. شابشتی به نامه‌ای از عبدالله به مأمون اشاره می‌کند که در آن، تعدد اقامتگاه‌های خوارج در اطراف نیشابور و اهمیت این منطقه را به همین سبب، گزارش می‌کند. در نتیجه حضور چشمگیر خوارج پیرامون نیشابور و نبرد حاکمان پیش از عبدالله با آنان، او را به توجه ویژه به این منطقه در راستای سرکوب این گروه واداشت.[۱۵۷]

به روایت حمزهٔ اصفهانی، سرزمین‌های طبرستان و رویان نیز توسط مأمون به عبدالله واگذار شدند و امور اینچنینی که گسترش حکومت طاهریان را در پی داشت، موجب پررنگ شدن نقش نیشابور به عنوان پایتخت و شهری می‌شد که طاهریان از طریق آن بر سرزمین‌های مختلف اشراف یابند و با دقت به ادارهٔ آن بپردازند. همچنین مرو به علت بافت قدیمی‌اش و محدودیت‌های متأثر از آن، جاذبهٔ لازم را در برابر نیشابوری که دارای ظرفیت بیشتر برای احداث عمارت‌ها و کاخ‌های جدید بود، برای حاکم مقتدر طاهری دارا نبود. اقدامات عمرانی عبدالله در نیشابور که مشتمل بر ساخت شادیاخ و عمارت‌های تازه بود، نشانگر میزان علاقهٔ او به شهری بود که توانایی آبادی آن به سلیقهٔ خویش را داشت. اقدامات عبدالله آنچنان در آبادانی و گسترش نیشابور تأثیرگذار بود که موجب جذب عدهٔ زیادی از ادیبان و دانشمندان بدان شهر به موجب محاسن آن گشت و آن را در ردیف ثروتمندترین و پرجمعیت‌ترین شهرها قرار داد.[۱۵۸]

در اوت ۸۷۲ یعقوب لیث صفاری بر نیشابور چیره شد. هنگامی که بزرگان نیشابور به مشروعیت او از سوی خلیفه خرده گرفتند، درباری باشکوه آماده ساخت، در حضور بزرگان شمشیرش را درآورد و گفت «امیرالمؤمنین را به بغداد نه این تیغ نشاندست؟ گفتند: بلی. گفت مرا بدین جایگاه نیز همین تیغ نشاند و عهد من و آنِ امیرالمؤمنین یکی است»[۱۵۹]
جغرافی‌دانان‌ها در این دوره، نیشابور را به عنوان شهری پرجمعیت توصیف می‌کنند که به ۴۲ بخش با یک فرسخ طول و عرض بخش شده بود و ارگ، مرکز شهر و یک حومهٔ شهری بیرونی را دربرمی‌گرفت که مسجد جامع نیشابور در این بخش جای داشت. در کنار این مسجد بازار همگانی و پادگانی به‌نام المعسکر، کاخ حاکم (ارگ)، فضای باز دوم با عنوان میدان الحسین و زندان جای داشتند. ارگ دو دروازه داشت و مرکز شهر چهار دروازه: دروازهٔ پل، دروازهٔ راهی که از مقیل می‌آمد، دروازهٔ قلعه (باب‌الکهندز) و دروازهٔ پل تکین. حومه‌های شهری دیوارهایی با شمار بسیاری دروازه داشته‌است. شناخته‌شده‌ترین بازارها المربع الکبیرة (نزدیک به مسجد جامع) و المربع الصغیرة بودند. مهم‌ترین خیابان‌های بازاری در حدود پنجاه تا بودند و در خط‌های یکراست متقاطع در زوایای سمت راست، سراسر شهر را می‌پیمودند؛ همه نوع کالایی در این خیابان‌ها فروخته می‌شد. نهرهای بسیاری که از وادی سقاورسرچشمه می‌گرفتند از روستای باشتنکار یا باشتقان به سوی پایین حرکت کرده و ۷۰ مایل را طی می‌کردند، از اینجا به بعد از نزدیک شهر عبور کرده و خانه‌هایی با ذخایر آبی وسیع را ایجاد می‌کردند. باغ‌های پایین‌شهر نیز بدین شیوه آبیاری می‌شدند. منطقهٔ نیشابور همچو حاصلخیزترین ناحیه در خراسان برجسته بود.
کتاب تاریخ النیسابوریین در سپتامبر یا اکتبر ۹۹۸م به‌دست ابوعبدالله حاکم نیشابوری نوشته شد؛ کتابی که به جغرافیا، تاریخ و علم حدیث در نیشابور پرداخته و بیش از ۲۵۰۰ تن از بزرگان نیشابور را معرفی و دلایل سرشناسی آن‌ها را نه به شیوه تذکره که به صورت خلاصه یاد کرده‌است. این اثر در سده هفتم قمری، به‌دست محمد بن حسین خلیفه نیشابوری بازنویسی و بخش‌های عربی آن به فارسی ترجمه شده‌است. خلیفه نیشابوری قسمت‌هایی از تاریخ نیشابور معاصر خود یعنی حدود سه قرن پس از متن اصلی کتاب را نیز به کتاب حاکم اضافه کرده‌است. این کتاب را از آثار ارزشمندی می‌دانند که در حوزه تاریخ‌نگاری محلی ایران نگاشته شده، گویا نسخهٔ کامل آن یافت شده‌است.[۱۶۰]
در سال ۴۰۱ (قمری)، قحطیِ بزرگی در نیشابور روی داد که بر اثر سرمازدگی کشاورزی در سال ۴۰۰ (قمری) بوده‌است.[۱۶۱]

سراسرنمایی از کهن‌دژ نیشابور

سده ششم هجریویرایش

۱۰۷۷م-۱۲۲۱م

نیشابور خوارزمشاهی
سفیر چنگیز در نیشابور، ۱۲۲۰م؛ نسخه‌ای در کتابخانه ملی فرانسه
محراب یا سنگ قبر یافت‌شده در نیشابور، مربوط به سده دوازدهم میلادی

به‌هنگام حملهٔ غزها به نیشابور در ۱۱۵۴م، جنگ داخلی مذهبی نیز در نیشابور رخ داد؛ «هر شب یک فرقه مذهبی به محله فرقه دیگر حمله می‌کرد و عده‌ای از آنان را می‌کشت» که نمونه‌ای برجسته از درگیری‌های مذهبی سده ششم هجری است، حتی اگر دو طرف از سوی دشمن مشترکی تهدید می‌شدند، از ستیزه‌جویی بازنمی‌ایستادند.[۱۶۲]

در سال ۶۱۸ لشکریان مغول به فرماندهی چنگیزخان آن را تسخیر نموده به باد غارت دادند و یاقوت گوید مغول‌ها در آنجا حتی یک دیوار هم برجا نگذارند. نیشابور پس از فتنه مغول دوباره آباد گردید و ابن بطوطه که در قرن هشتم آنجا را دیده‌است گوید که آنجا شهری معمور است و آن شهر از فرط حاصلخیزی و کثرت میوه‌ها دمشق کوچک خوانده می‌شود. در نیشابور، به گفته ابن بطوطه، پارچه‌های ابریشمین بافته می‌شود و سوداگران از هر سو به آنجا رفت‌وآمد می‌کنند.[۱۶۳]

همهٔ منابع تاریخی دربارهٔ نبرد نیشابور (۱۲۲۱)، از سوی مسلمانان نوشته شده‌است. آنان حمله مغول و تأثیرات پس از آن را، به عنوان ضربه‌ای رکود کننده در تاریخ نیشابور و در پی آن، تمدن اسلامی و ایران مطرح می‌کنند: «تبدیل به جویبارهای خون گردید، از سران مردان و زنان و کودکان هرم‌هایی ساخته شد، حتی به سگ‌ها و گربه‌های شهر نیز رحم نکردند.»[۱۶۴]
محمد خوارزمشاه در ۲۴ آوریل ۱۲۲۰ م به نیشابور وارد شد.[۱۶۵] مدّتی ماند و نیشابور نقش دربار خوارزمشاهیان داشت.[۱۶۵] عطاملک جوینی از چگونگی درهم‌آمیزی ازدحام و تشویش مردمان و نابسامانی سلطنت خوارزمشاهیان نوشته‌است.[۱۶۵] سلطان محمد در یک خطبهٔ نماز جمعه در نیشابور بیان داشت که «کارِ این مغولان بلایی آسمانی است، هرکس چارهٔ خویش کند و برود یا تسلیم شود.» سپس سه تن را مأمور ادارهٔ شهر کرد: «نظام‌الدین ابوالمعالی جامی»، «ضیاءالملک زوزنی» و «مجیرالملک کافی»[۱۶۵]؛ سرانجام برای شکار از نیشابور سوی اسفراین رفت.[۱۶۵] جبه نویان و سبتای همراه گردان‌هایی در ۱۳ مه ۱۲۲۰م به نیشابور رسیدند و حاکمان سه‌گانه پیام پیروی به آن دو فرستادند.[۱۶۵] کم‌کم شورش‌هایی علیه بود-وباش سربازان امپراتوری مغولان در ربع نیشابور شدّت گرفت.[۱۶۵] سپس تولُی از سوی چنگیز، خان مغول مأمور رسیدگی شد که او تغاجار نویان را فرماندهٔ سپاه خود برگزید.[۱۶۵] تولی‌خان در ۲۰ نوامبر ۱۲۲۰م (نیمهٔ رمضان) به مرزهای ربع نیشابور رسید. در این درگیری‌ها، تغاجار نویان با تیر یک کمان‌دار مرزدار نیشابور کشته شد.[۱۶۵]شهاب‌الدین زیدری نسوی از تغییر تاکتیک فرماندهان مغولان نوشته که تا بیست شهر از توابع نیشابور را تصرف نکردند، قصد نشابور نکردند.[۱۶۶] پس از چیرگی امپراتوری مغولان بر مرو، نیشابور در ۱۶ ژوئن ۱۲۲۱ م به فرماندهی تولُی سقوط کرد و در فرمان امپراتوری مغولان جای گرفت.[۱۶۷]
اکنون در شهرستان نیشابور، آثاری از دورهٔ خوارزمشاهیان به‌جامانده که دربرگیرندهٔ تپه-قلعه‌های چهار گوشلی، دختر، گلبو، دهنه حیدری، رضی و کلیدر هستند. همچنین سردابه یام و قلعهٔ کهنهٔ سرده از این دسته‌اند.
ابن ابی‌برکات، علی سیفی، رضی‌الدین، امیرمعزی، ابوالفضل میدانی، ابن فندق، ابن ابوسعید، ابن ابی صادق، عبدالملک جونی، عمر خیام و فریدالدین عطار از برجستگان نیشابور در این دوره بودند.

ایلخانی-تیموریویرایش

۱۲۲۱م-۱۵۰۷م

نیشابور ایلخانی-تیموری

پس از براندازی نیشابور در ۱۲۲۱م، ساختار شهری آن ناتوان شد و فراورده‌های کشاورزی‌اش کاهش یافت. غازان‌خان و ابوسعید بهادرخان برای آباد ساختن، مکان‌هایی در ساخته شد، جمعیت شهر فزونی گرفت و برخی روستاها باز-آباد شده. شهر جدید را در شمال و غرب شهر قدیم ساختند.[۱۶۸][۱۶۹] در ۱۳۳۹م یا ۱۳۴۰م، حمدالله مستوفی در نیشابور بود. در زمان، این شهر و منطقهٔ آن، آبادان و مهم در خراسان به‌شمار می‌رفته. کشاورزی در منطقهٔ مرکزی نیشابور بسیار رونق داشته به‌طوری‌که او از چهل آسیاب در کنار رود میرآباد (به‌گفتهٔ او: آب‌بوستان) سخن گفته که همگی بی‌ایست کار می‌کرده‌است. شتاب و گنجایش این آسیاب‌ها را از تشابهی ادبی که او گفته می‌توان دریافت: «تا کشاورزان از دوختنِ سرِ یک جوال فارغ می‌شدند، یک خروار غلّه آرد می‌شد.»[۱۷۰] در بهار ۱۳۸۱م نیشابور بی‌نبرد به‌دست تیمور گرفته شد. در ۲۶ ژوئیه ۱۴۰۴م روی گونزالس دی کلاویخو سفیر هانری سوم پادشاه اسپانیا نزد تیموریان، به نیشابور رسید.[۱۷۱]

 
سنگ‌نوشتهٔ بنیانگذاری مسجد جامع نیشابور در ۱۴۹۴م

در ۱۴۰۵م زلزله‌ای شدید نیشابور را لرزاند که گویا پس‌لرزه‌هایش تا چند روز پیوسته بوده. در ۲۰ آوریل ۱۴۴۷م، جنگی داخلی میان تیموریان در نیشابور رخ داد. ابن بطوطه جهانگرد مغربی، احتمالاً در دهه ۱۳۳۰ (میلادی) به نیشابور درآمد و این شهر را توصیف کرد:

یکی از شهرهای چهارگانه‌ای است که پایتخت‌های خراسان‌اند، از برای فراوانی میوه‌ها، بوستان‌ها، آب‌ها و زیبایی‌هایش «دمشق کوچک» نامیده می‌شود. چهار نهر در آن روان است، بازارهایش نیکو و گسترده‌است، مسجد نوساخته‌اش در میانهٔ بازار است که چهار مدرسه در کنارش می‌باشد و آب‌واره‌های فراوانی دارد.[۱۷۲]

او همچنین از گونه‌های پوشاک‌بافی در نیشابور نام می‌برد که از حریر بافته می‌شدند که برای فروش به هند می‌بردند.
در ۱۴۹۳م مسجد جامع نیشابور با تلاش پهلوانی به نام علی بن بایزید کرخی (احتمالاً هراتی) ساخته شد که تا کنون برجامانده و کهن‌ترین سازه در محدودهٔ کنونی نیشابور است. مدرسه گلشن، آرامگاه عطار، آرامگاه مغربی، قلعه شورگز و کاروانسرای فخر داوود از بناهای ساخته‌شدهٔ این دوران در نیشابور بوده که هنوز پابرجاست.
سراج‌الدین سگزی، حسن جوری، حسن متکلم و لطف‌الله نیشابوری از مشاهیر نیشابور در این دوره‌اند؛ جمال‌الدین شریف (شام سپس مصر) محمد بکتاش (آناتولی) و منجّمه (شام) از جمله برجستگانی نیشابوری‌اند که در این دوره از زادگاه خود کوچ کردند.

صفویویرایش

۱۵۰۱م-۱۷۳۶م

نیشابور صفوی
مسجد و زیارتگاه قدمگاه در ۲۴ ک. م شرق نیشابور؛ به‌هنگام پادشاهی سلیمان صفوی (۱۶۶۶ – ۱۶۹۴م) بازسازی شد.
آرامگاه و مسجد محمد محروق از بناهایی در نیشابور است که نمود هنر صفوی در آن آشکار است.

در ۱۵۸۱م در پی ناسازگاری‌های طوایف خراسان، قلعهٔ نیشابور محاصره شد. این نبرد میان دو سپاهِ موافق و مخالف حکومت مرکزی صفویان رخ داد؛ یک سپاه به فرماندهی مرتضی‌قلی پرناک و محمد روملو برای پشتیبانی از حکومت مرکزی صفویان (شاه محمد خدابنده) آماده شده بود و دیگری به فرماندهی علی‌قلی شاملو و قلی‌خان استاجلو برای پشتیبانی از عباس میرزا (بعدها شاه عباس یکم). نتیجهٔ این نبرد محاصره قلعهٔ نیشابور به‌دست طوایف شاملو و استاجلو، عقب‌نشینی طوایف تکلو و ترکمان، به سلطنت رساندن شاه عباس یکم در خراسان و سرانجام عقب‌نشینی طوایف شاملو و استاجلو به هرات بود.
در ۱۵۹۲م شاه عباس یکم در پی اختلافات شیبانیان و صفویان، نیشابور را از چیرگی شیبانیان درآورد.
از پنج سنگ‌نوشته در مسجد جامع نیشابور، دوتای آن وابستهٔ شاه عباس یکم است که در دو سوی درگاه شمالی‌اش نصب است. این سنگ‌نوشته‌ها، فرمان‌هایی از او دربارهٔ «کاهش مالیات و نپرداختن آن»، «تشویش‌زدایی مقام‌داران حکومتی از مردم نیشابور» به تاریخ رمضان ۱۰۲۱/ اکتبر ۱۶۱۲ می‌باشد.
کاروانسرای شاه‌عباسی، کاروانسرای قدمگاه، بازار سرپوشیده، گرمابه گلشن، آرامگاه فضل، مسجد محمد محروق، مسجد و زیارتگاه قدمگاه، سرای زهدی و گرمابهٔ کهنهٔ بازار از یادگارهای دورهٔ صفوی در نیشابور است.
امام‌قلی خاکی، محمدحسین نظیری، عبدی، شاه‌محمود، محمدیحیی سیبک، کاتبی ترشیزی، میرمحمد مخدوم، شاه‌محمود رهی از برجستگان نیشابوری در این دو سده و چند دههٔ صفوی‌اند.
سعادت علی خان، زادهٔ ۱۶۸۰ در نیشابور (با ناماصلی میر محمدامین موسوی نیشابوری) به هند کوچید و سلسلهٔ نواب‌های اَوَدْهْ در شبه‌قارهٔ هند را به سال ۱۷۲۲ بنیان نهاد که تا ۱۸۵۶ ادامه داشت.

افشاری-قاجاریویرایش

۱۷۳۶م-۱۷۹۶م
۱۷۸۹م-۱۹۰۰

نیشابورِ در سده ۱۹ م
شهر نیشابور در دهه‌های پایانی سده نوزدهم م
حومهٔ نیشابور پیش از ۱۹۰۰م
در آرامگاه خیام از جی هامبیج، احتمالاً دهه۱۹۱۰

احمدشاه درانی در بهار ۱۷۵۱م با پشتیبانی توپخانهٔ سنگینش خانات نیشابور را تصرف کرد و شاهرخ نوهٔ افشار را بر خراسان فرمانروایی داد. جیمز بیلی فریزر که در ۱۸۲۲م به نیشابور رسید، در اینباره نوشت:

به شهادت کسانی که آن رویداد را دیده‌اند و هنوز زنده‌اند بلاهایی که از هجوم افغانها بر سر ساکنان نیشابور آمد دست‌کم از مصیبتهای ناشی از هجوم مهاجمان تاتار نداشت. به گفتهٔ یکی از سالخورده‌ترین ساکنان نیشابور هجوم احمدخان شهر را چنان ویران ساخت که در درون دیوار نیشابور یک خانه مسکونی نماند و مدتها این نابسامانی و دربدری ادامه داشت.

 
طراحی مجلهٔ Popular Science؛ یکی از دروازه‌های نیشابور، سال ۱۸۹۲

او طول شهر را چهار هزار قدم و جمعیت آن را بین ۳۰ تا ۴۰ هزار نفر گمان زد، بازار اقتصادی این شهر را راکد بیان کرد. در قحط‌سالی ۱۸۷۱م جایگاه اقتصادی نیشابور را بسیار ناتوان کرد به‌طوری‌که از ۶۰۰ باب دکان فقط ۱۵۰ باب پویا بود و دکان‌داران به‌سختی از فروش نیازمندی‌های سادهٔ روزانه می‌گذراندند.[۱۷۳]
جرج کرزن در ۱۸۵۵م از راه دروازه پاچنار به نیشابور درآمد، در اینباره نوشت که «مدت‌ها پیش از ورودش، دیوارهای شهر فروریخته بود و برج و باروهایش ویران گشته، ایوان و گلدستهٔ مسجد جامعش از دور نمایان بوده‌است.» یک ستون در روزنامهٔ The Gazette Times به تاریخ ۱۱ دسامبر ۱۹۱۱م دربارهٔ جایگاه عمر خیام، آرامگاهش و گمنامی‌اش در نیشابور نوشته شد که نخستین جملهٔ آن این است:

این مَثَل که «یک پیامبر در سرزمین خود هیچ احترامی ندارد» در نیشابور، زادگاه عمر خیام، یک اثباتِ نمایان دارد.[۱۷۴]

در دهه‌های پایانی سده نوزدهم م، شهر نیشابور به‌شکل مربع-مستطیل بود که پیرامون آن به ۳۳۰۰ گز (۳۴۳۲ متر) می‌رسید. دو راه یکی شرق-به-غرب و دیگری جنوب-به-شمال داشته که این دو در میانهٔ شهر چهارسوقی (چهارراه) می‌ساخته‌اند و که بازار نیشابور را چهار بخش می‌کرده‌است. این چهار بازار از هر سو به دروازه‌ای می‌رسیده. دروازهٔ جنوبی «عراق»، شرقی «مشهد»، جنوب‌شرقی «ارگ» و غربی «پاچنار» نام داشته‌است. حدود ده هزار نفر ساکنان شهر در چهارکوی «استخر»، «بالاگودال»، «سرسنگ» و «سعدشاه» زندگی می‌کردند و بیشتر اهالی، کشاورز و معدنچی (فیروزه و نمک) بوده‌اند. بخشی نیز دکان‌دار بوده‌اند و شریف‌تبارها (سادات) مستمری ویژه داشته‌اند و از سوی دولت در پرداخت مالیات، معاف بوده‌اند. در این دوران، نیشابور ۱۱ گرمابه، دو مدرسه و دو کاروانسرا و ۴۵۰ دکّان داشته‌است.
در ۱۹ ژوئن ۱۸۶۶م ناصرالدین، شاهِ قاجار، در نیشابور بارعام می‌دهد. او سال‌روز میلادش را در جشن گرفت و در سخنرانی‌اش این شهر را ستود.

سدهٔ بیستمویرایش

 
ورودی باغ ملی نیشابور که در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است. ساختمان شورای اسلامی شهر نیشابور نیز واقع در همین باغ است

در نخستین دورهٔ مجلس شورای ملی (۱۹۰۶–۱۹۰۹)، نیشابور نماینده‌ای نداشت و در دوره‌های هجدهم و نوزدهم مجلس شورای ملّی (۱۹۵۶–۱۹۶۰/ ۱۹۶۰–۱۹۶۴)، عبدالله سعیدی به نمایندگی نیشابور برگزیده شد که نخستین نمایندهٔ بومی از نیشابور بوده‌است.[۱۷۵] در ۱۹۳۱م، دارالإمارهٔ نیشابور برچیده و شهرداری نیشابور (بلدیّه) نهادینه شد. دروازهها، برجها، بارو و ارگِ نیشابور همگی در پی نوین‌سازی شهر، ویران شده‌اند. صنعت‌های برق، سینما،[۱۷۶] چاپ[۱۷۷] در دو دههٔ سی و چهل میلادی به نیشابور درآمد.
«مهدی ملک‌افضلی» (۱۸۷۸ اردکان - ۱۹۶۵ نیشابور)، مشهور به بقراط الحکما، نخستین پزشک نوآموختهٔ ایرانی بود که و پزشکی نوین را در نیشابور پایه‌گذاری کرد. او همچنین دبستان به‌نام شاهدخت را در ۱۹۳۲/ ۱۳۱۱ ساخت که نخستین آموزشگاه نوین ویژهٔ دختران در نیشابور بود؛ امروزه اثری از آن به‌جانمانده.[۱۷۸]
نخستین برنامه‌های باستان‌شناسی در نیشابور به‌دست موزهٔ هنر کلان‌شهر نیویورک ۱۹۳۵-۴۰م انجام گرفت و این گروه در پایان سال ۱۹۴۷ و آغاز ۴۸م (زمستان ۱۳۲۶)، آخرین فصل کاوش‌های خود را پایان داد.[۱۷] در ۱۹۴۰م، دبیرستان عمر خیام و سینما خیّام ساخته شدند؛ سپس سینماهای ایران و آسیا که هر سه در پی ناآرامی‌های پس از انقلاب ۱۳۵۷، ویران یا سوزانده شدند.[۱۷۶] در همین سال، صنعت چاپ در نیشابور با یک دستگاه دستی (یک ربعی) راه‌اندازی شد، سپس در ۱۹۶۶م/ ۱۳۴۵ دستگاه خودکار چاپ (هایدلبرگ) راه افتاد.[۱۷۷]
۱۸ اوت ۱۹۴۰م/ ۲۷ مرداد ۱۳۱۹، کمال‌الملک پس از مدت‌ها زندگی در روستای حسین‌آباد درگذشت و پیرامون آرامگاه عطار دفن شد.[۱۷۹] حدوداً در ۱۹۴۵م/ ۱۳۲۳، نخستین دستگاه اتوبوس مسافربری به نیشابور درآمد.[۱۸۰] در ۱۹۵۰م/ ۱۳۲۹، شهرستان نیشابور مرزبندی و مستقل سیاسی شد.[۱۸۱] ایستگاه قطار نیشابور، در ۲۳ ژوئیه ۱۹۵۶م/ ۱ مرداد ۱۳۳۵ رسماً گشایش یافت.[۱۸۲] در ۱ آوریل ۱۹۶۳م/ ۱۲ فروردین ۱۳۴۲ از آرامگاه‌های نوساختهٔ عمر خیّام و کمال الملک و آرامگاه بازساختهٔ عطار به‌دست شهبانو فرح و محمدرضا شاه پهلوی رونمایی شد.[۱۸۳] تصوّف در نیشابور که ریشه‌ای کهن از سده‌های نخستین اسلامی داشته‌است، در حدود دهٔ هفتاد میلادی با تلاش‌های «محمدرضا محقق نیشابوری» و سید ابوالفضل برقعی قمی[۱۸۴] برچیده شد.[الفاظ طفره‌آمیز][نیازمند منابع بیشتر] فریدون گرایلی در ژوئن ۱۹۷۸م/ تیر ۱۳۵۷ اثر خود به‌نام نیشابور، شهر فیروزه نشر داد که نخستین کتابی بود که در دوران نوین دربارهٔ تاریخ نیشابور نگاشته شده‌است.[۱۸۵][نیازمند بازبینی منبع]
حسین فریدون نخستین فرماندار نیشابور پس از انقلاب اسلامی بود.[۱۸۶] پانزدهمین گردهمایی جهانی پیش آهنگان برنامه‌ریزی شدهبود که در ژوئیه ۱۹۷۹/ مرداد ۱۳۵۸ در نیشابور برگزار شود که به سبب بی‌ثباتی سیاسی-اداریِ پس از انقلاب، لغو شد.[۱۸۷]

سیل بوژان ۲۴ ژوئیه ۱۹۸۷م/ ۲ مرداد ۱۳۶۶ رخ داد و بر اثر آن حدود ۴۰۰ نفر کشته شدند. نیروگاه سیکل ترکیبی نیشابور در ۱۹۹۳م/ ۱۳۷۲ به‌راه افتاد. در ۱۳ مارس ۱۹۹۷/ ۲۳ اسفند ۱۳۷۵ یک فروند هواپیمای سی-۱۳۰وابستهٔ نیروی هوایی ارتش ایران که از دزفول به مشهد می‌رفت، در نزدیکی کوه شیرباد سقوط کرد و ۸۶ سرنشین آن کشته شدند. ساخت افلاک‌نمای عمر خیام از ۱۹۹۹م/ ۱۳۷۸ اجرایی شد که هنوز گشایش نیافته‌است.

نیشابور در سدهٔ ۲۱م
مجسمه سیمرغ، پارک فرهنگسرای سیمرغ

سدهٔ بیستم و یکمویرایش

در ۲۱ ژوئن ۲۰۰۱/ ۳۱ خرپداد ۱۳۸۰، از رئیس‌جمهور خاتمی در نیشابور استقبال بزرگی شد.[۱۸۸][۱۸۹] در ژوئن و اوت ۲۰۰۳، هم‌زمان با گفتگوهای مقام‌داران محلی نیشابور در اعتراض به تقسیم استان خراسان، آشوب‌های خیابانی نیز شدت گرفت.[۱۹۰][۱۹۱]
فاجعه قطار نیشابور در ساعت ۰۹:۲۰ صبح، روز ۱۸ فوریه ۲۰۰۴/ ۲۹ بهمن ۱۳۸۲ در نزدیکی ایستگاه خیام در ۱۷ ک. م شرق ایستگاه مرکزی شهر نیشابور رخ داد که در پی آن ۲۹۵ کشته و ۴۶۰ نفر زخمی شدند که از این فاجعه به‌عنوان بزرگترین حادثهٔ راه‌آهن در ایران یاد می‌شود؛ فرماندار (مجتبی فرهمندنکو)، معاون فرماندار (غلامپور)، رئیس اداره برق (خاکباز) و رئیس اداره آتش‌نشانی نیشابور و ۱۴ نفر از امدادگران آتش‌نشانی جزو کشته شدگان این حادثه بودند.[۱۹۲][۱۹۳]
زلزلهٔ ۱۹ ژانویه ۲۰۱۲/ ۲۹ دی ۱۳۹۰ با حداکثر دامنهٔ ۶ ریشتری به مدت ۷ ثانیه در عمق ۱۰ ک. م سطح زمین، حوالی باغرود در ۱۱ ک. م شمال شهر نیشابور را لرزاند که با ۱۲۵ پس لرزه همراه بود، یک کشته و ۲۴۹ زخمی به جای گذاشت.[۱۹۴] در ۷ مارس ۲۰۱۶/ ۱۷ اسفند ۱۳۹۴، نیشابور پس از اهواز، دومین پایتخت کتاب ایران برای سال ۱۳۹۵ برگزیده شد.[۱۹۵][۱۹۶] در فاجعهٔ منا (۱۳۹۴) (۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵) در مکه، ۴۴ نفر از زائران نیشابوری جان باختند که بیشترین آمار جان‌باختگان ایرانی برپایه شهرستان را دربرمی‌گیرد.[۱۹۷]

مردمویرایش

زبانویرایش

دربارهٔ گویش فارسی نیشابوریان در سده‌های میانه، مقدسی نوشت:

زبان مردم نیشابور فصیح و قابل فهم بوده‌است، جز آنکه آغاز کلمات را کسره می‌دادند و یائی بر آن می‌افزودند. مانند: «بیگو»، «بیشو»، و سین ای بی‌فایده (به بعضی صیغه‌های فعل) علاوه می‌کردند. مانند «بخردستی»، «بگفتستس»، «بخفتستی» و آنچه به این می‌ماند؛ و در آن سستی و لجاجی بوده‌است؛ و می‌نویسد که این زبان برای خواهش مناسب است.

همچنین مقدسی زبان مردم نیشابور را معیاری برای سنجش زبان‌های دیگر رایج در خراسان می‌دانسته‌است. در ذیل زبان مردم طوس و نسا می‌نویسد که زبان طوس و نسا نزدیک به زبان نیشابوری بوده‌است.[۱۹۸]

البته اقلیتی از کردهای کرمانج و ترکهای خراسان نیز ساکن شهر هستند.

دینویرایش

مکان‌های دین‌پایهٔ برجسته در نیشابور امروزی
مسجد جامع نیشابور؛ ساختهٔ ۱۴۸۴ بزرگترین مسجد در شهرستان نیشابور، تصویر در 1980 میلادی گرفته شده.

اسلام از ۶۴۳م، دین یکم در نیشابور است و از سدهٔ شانزدهم م، فقه شیعهٔ دوازده‌امامی مهدی‌باور، بیشترین پیروان در نیشابور را دارد؛ همچنین شیعهٔ اسماعیلی، مذهب اسلامی دوم است که از سوی حکومت رسمیّت ندارد.
برپایهٔ سخن مقدسی در احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم نوشتهٔ ۹۸۵م؛ در نیشابور معتزلیان آشکارند، ولی تسلط ندارند؛ شیعیان و کرامیان در آنجا جاذبیت دارند؛ اکثریت از آن پیروان ابوحنیفه است، مگر در خورهٔ چاچ، طوس، ابیورد، حومهٔ بخارا. چاچ، طوس، ابیورد، اسفراین و حومهٔ آن شافعی مذهب‌اند و آیین ایشان به کار بسته می‌شود. خطیب‌های شهر، همه شافعی مذهب‌اند.[۱۹۹]
در سده دهم میلادی، نیشابور یکی از مراکز تبلیغ اسماعیلیه در ایران و خراسان بزرگ بوده‌است.[۲۰۰] اکنون اسماعیلیان نیشابور در دیزباد و گروهی نیز در شهر نیشابور زندگی می‌کنند.[۲۰۱]جماعت‌خانه دیزباد مهم‌ترین مرکز اسماعیلیان در نیشابور امروزین است.
از سدهٔ سوم تا ششم قمری نیشابور از مراکز تصوف بوده‌است. بیشتر صوفیان و مشایخ صوفیه در نیشابور اهل سنت و پیروی مذهب شافعی بودند.[۲۰۲]
در تاریخ نیشابور وجود اقلیت مسیحیان، زرتشتیان و یهودیان ذکر شده‌است. زرتشتیان در نیشابور کهن در روستای گرینه و مسیحیان در باغک و یهودیان در دیه یهودیه ساکن بودند.[۲۰۳]
از سده پنجم میلادی تا سده سیزدهم میلادی، مسیحیان نسطوری در نیشابور شمار برجسته‌ای داشته‌اند. تئودور نیشابوری پزشک مسیحی در سده چهارم میلادی بود که به سفارش وی شاهپور دوم کلیسایی در نیشابور در سده چهارم میلادی بنا نهاد.[۲۰۴] گزارش‌های از نویسندگان مسلمان، دربارهٔ گرایش‌ها و گرویدن‌های مسیحیان به اسلام در نیشابور در دست است. ابوعبدالله حاکم در تاریخ نیشابور از ابوعلی حسن بن عیسی نام می‌برد که از خاندانی اصیل و ثروتمند مسیحی بوده که با راهنمایی عبدالله بن مبارک مسلمان شد و از میان فرزندانش، فقها و محدثان بنامی در نیشابور برخاستند. کلیسای جامع نیشابور در جنگ‌ها و زلزله‌های سدهٔ ۱۳ میلادی نابوده شده‌است و بازسازی نشد.[۲۰۵]
در اسرار التوحید، سخنانی دربارهٔ روابط ابو سعید ابوالخیر با مسیحیان در نیشابور ذکر شده‌است:

آورده‌اند کی روزی شیخ قدس اللّه روحه العزیز در نشابور برنشسته می‌رفت. به در کلیسایی رسید، اتفاق را روز یکشنبه بود جمله با شیخ گفتند: «ای شیخ می‌باید کی ایشان را ببینیم،» شیخ پای از رکاب بگردانید. چون شیخ دررفت ترسایان پیش شیخ آمدند و خدمت کردند و همه به حرمت پیش شیخ بیستادند و حالت‌ها برفت. مقریان با شیخ بودند، یکی گفت «ای شیخ دستوری هست تا آیتی بخوانند؟» شیخ گفت روا باشد. مقریان آیتی خواندند، ایشان را وقت خوش گشت و بگریستند، شیخ برخاست و بیرون آمد. یکی گفت: اگر شیخ اشارت کردی همه زنارها بازکردندی. شیخ گفت «ما ایشان را زنار برنبسته بودیم تا بازگشاییم».[۲۰۶]

مهاجرت ارمنی‌ها به نیشابور در سدهٔ بیستم، به نوزایی مسیحیت در نیشابور انجامید. آنان را پایه‌گذار صنعت سینما در نیشابور می‌دانند که از ارمنی‌های ایران یا از مهاجرین روسی پس از انقلاب ۱۹۱۷ بوده‌اند.[۲۰۷] شمار ارمنی‌های نیشابور از دهه ۱۹۸۰ کاسته شد و امروزه اقلیتی ناچیز هستند.[۱۷۶] مسیحیان ارمنی در سدهٔ بیستم در نیشابور، یک خیابان به نامشان بود (خیابان ارامنه) که پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران در شورای نامگذاری، به «خیابان مسیح» تغییر نام داد. کلیسایی کوچک و آرامگاه خانوادگی (هاروتونیان) در این خیابان بوده‌است که سرنوشتی ناروشن دارند.[۱۷۶] مسیحیت در نیشابور در سدهٔ بیست و یکم با فعالیت‌های مسلمانانی مسیحی‌شده آشکار شد. در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۲، روزنامه خراسان دربارهٔ مسیحی‌شدن بیش از ۶۰۰ مسلمان در نیشابور به‌دست آنچه «مبشرین مسیحی» نامید، خبر داد.[۲۰۸]

برجستگانویرایش

مشاهیر نیشابور کهن
   
مشاهیر معاصر
   

دورهٔ میان ۷۰۰م-۱۲۲۵ عصر زرّین دانش در نیشابور بوده‌است. نیشابور زادگاه، جایگاه و کوچگاه شمار بسیاری از برجستگان می‌باشد، طوری‌که ابواسحاق اصطخری جغرافیدان برجستهٔ ایرانی در سدهٔ ۴ق/۱۰م گفته: «ازین شهر دبیران و ادیبانِ معروف برخاسته‌اند، چندان که عُلمایِ این سامان را شمار نتوان کرد.»[۲۰۹] علم حدیث بس‌دانش‌آموخته‌ترین دانش در نیشابورِ سده‌های میانه بوده‌است. سپس، بیشتر این برجستگان به ادبیات فارسی و عربی گرایش داشته‌اند.
مهم‌ترین برجستگانی که نیشابورزاده‌اند، از گذشته تا کنون:

نامدارانی که در نیشابور زیسته‌اند یا درگذشته‌اند:

مهم‌ترین برجستگانی که از نیشابور برای همیشه کوچ کردند: [سعادت‌علی‌خان] و صفدرجنگ (هند)، شریف نیشابوری (شام و مصر)، از پدر-و-مادری نیشابوری‌اند: اسد بن فرات (تونس)، ناصر فکوهی (تهران)، حامد بهداد (مشهد). شهروند افتخاری نیشابور هستند:[۲۱۰] محمود فرشچیان، یدالله کابلی خوانساری،[۲۱۱] حسن قاضی‌زاده هاشمی،

شخصیت‌هایی که اجدادشان از نیشابور بوده‌اند:

جمعیت و مهاجرتویرایش

جمعیت تاریخی
سالجمعیت
*۱۰۰۰ م۱۲۵٬۰۰۰
*۱۲۲۱۱٬۷۴۸٬۰۰۰
۱۹۱۱۶٫۳۱۲
۱۹۷۱۳۵
۱۹۹۱۱۳۵٫۶۸۱
۱۹۹۶۱۵۸٫۸۴۷
۲۰۰۵۲۱۵٬۹۴۰
۲۰۰۶۲۰۵٫۹۷۲
۲۰۰۷۲۷۰٬۹۷۲
۲۰۱۰۲۲۳٫۷۲۴
۲۰۱۱۲۷۶٬۰۸۹
*توضیح: ۱. هشتمین شهر پرجمعیت جهان و هم جمعیت با بغداد در همان دوره. ۲. جمعیت ربع نیشابور
منابع: [۱].[۲].[۳].[۴]

در نیمهٔ اول سده هفتم میلادی، جمیعت نیشابور ۵ هزار نفر بوده.[۲۱۳]
در ۲۰۱۱، شهر نیشابور برپایهٔ سرشماری همگانی ۱۳۹۰، ۲۳۹٬۱۸۵ نفر؛[۲۱۴]
بخش مرکزی‌اش، ۳۱۹٬۵۷۶ نفر[۲۱۵]همهٔ شهرستان، ۴۳۳٬۱۰۵ نفر جمعیت دارد.[۲۱۶]
یک سوم باشندگانش، نوجوان بیان شده و میزان جمعیت آن نسبت به استان ۷ درصد است.[۲۱۷]

خاندان‌ها و قومیت‌هاویرایش

ترکیب قومیتی شهرستان نیشابور اکنون به‌ترتیب شمار فارس، ترک، کرد، بلوچ،[۲۱۸] عرب و ارمن می‌باشد که فارسی زبان مشترک همهٔ این‌هاست و قوم‌گرایی غیر فارسی‌زبانان، بسته به جمعیت‌شان دگرگون است. مردم فارسی‌زبان، بزرگترین گروه قومی در نیشابور می‌باشند. کارِن، میکالی و طاهری از خاندان‌های برجستهٔ فارسی در نیشابور کهن بوده‌اند. مردم کرد در شهرستان نیشابور را ایل تمنانلو، عمارلو و مژدگانلو تشکیل می‌دهند. خاندان تمنانلو در بخش سرولایت Sarvèlayat، عمارلوها در دشت ماروش Maarus یا ماروسک Maaruzsk و مژدگانلو در قالیباف و سبیان شهرستان نیشابور می‌باشد. در سده‌های میانهٔ نیشابور، عرب‌ها، عرب‌زبان‌ها و مستعرب‌ها از بزرگترین گروه قومی بوده‌اند و دربرگیرندهٔ خاندان‌های مانند سُلَمی، قُشَیری و خُزاعی بوده‌اند. امروزه مردم عرب در شهرستان نیشابور شامل خاندان‌های عربخانی، ایرانی-عراقی‌ها، هاشمی‌تبارها(موسوی، حسینی، قاضی و غیره) هستند. حدود ۴۵ روستای شهرستان نیشابور به لهجه‌های گوناگون ترکی سخن می‌گویند.[۲۱۸] بیاتها از قوم‌های برجستهٔ تُرک‌تبار در نیشابور امروزین اند که مرکزشان روستای عبدالله گیو می‌باشد. افشار، تیموری و جلایر از دیگر ایل‌های ترک‌تبار در نیشابور. گروهی کوچک از بلوچ‌های خراسان در روستای سگزآباد ساکن‌اند.[۲۱۹][۲۲۰] خاندان‌های «مهاجر»، «جلیلی»، «تاراش»، «اُرمُز»، «آبک»، «نبی‌زاده»، «حامد حیدری»، «آزاده»، «اندوختی»، «غفورزاده»، «آسیایی»، «راهی»، «ظفر»، «خاکی»، اصالتاً از مهاجران سدهٔ بیستم از سمرقند و بخارا (ازبکستان کنونی) به نیشابور بوده‌اند.[۲۲۱] خاندان‌های موسوی‌های اَوَدْهْ و عبقاتی در سدهٔ شانزدهم و هفدهم میلادی از نیشابور به هند مهاجرت کردند.

فرهنگویرایش

 
برگی از خمسه نظامی دربارهٔ داستان مردی که به دروغ مدعی سفر سه روزه از نیشابور به مکه شد

کمیسیون ملی یونسکو در ایران، پیشنهاد برگزاری همایش «نیشابور، شهر پایدار ایرانی» را مطرح کرد که هدف از آن بررسی و تحلیل جایگاه علمی و ادبی نیشابور و کمک به توسعهٔ آن و تقویت پیوند آن با سازمان یونسکو است و تصمیم گرفت میان نیشابور امروزین و تاریخ آن، پیوندی پایدار برقرار کند.[۲۲۲][۲۲۳] همچنین از سوی یونسکو نیشابور پایتختِ علوم زمینِ ایران (دوره پنج ساله از ۲۰۰۵ میلادی) معرفی شد و وظیفهٔ ارزیابی بین‌المللی علوم زمین کشور ایران را به این شهرستان سپرده شده‌است.[۲۲۴] یونسکو در سال ۲۰۱۰ (۸تیرماه۸۹) همایش «نیشابور شهر پایدار ایرانی» را در نیشابور برگزاری کرد و بیان شد که نیشابور «پایدارترین شهر تاریخ ایران» است.[۲۲۵][۲۲۶]

فرهنگ رسمیویرایش

فرهنگ رسمی در نیشابور
کاشی‌کاری حدیث سلسلة الذهب بر دیوار مسجدی در نیشابور
مراسم نمادین «روز ملّی خراسان» ۱۰ تیر ۱۳۹۲

از سدهٔ شانزدهم م، فرهنگ دینی برگرفته از فقه شیعه در نیشابور نیرو گرفت؛ همچنین در دهه ۱۹۸۰ و پس از انقلاب فرهنگی ایران، به‌طور ویژه به بازسازی حدیث سلسلة الذهب و بازمانده‌های رضوی در نیشابور پرداخته شد. این فرهنگ دینی، پیشینه‌ای در تاریخ نیشابور داشته؛ در غربِ ربعِ نیشابور، ولایت بیهق از پایگاه‌های برجستهٔ شیعیان خراسان قرار گرفته بود. در شرقِ آن، ولایت طوس بود که در حومهٔ آن هشتم شیعیان در سال ۸۱۸م /۲۰۲ق دفن شد که پیرامون آن، شهر مشهدِ (مرکز خراسان از صفویان) پدید آمد.[۲۲۷] به‌نقل از تاریخ نیشابور نوشتهٔ حاکم، علی بن موسی الرضا به‌هنگام سفر از مدینه به مرو به سال ۲۰۰ق/ ۸۱۶م، محدثان و مردمان بسیاری در نیشابور از او پیشوازی بزرگ به‌جای آوردند. پیشتر نیز محمد محروق از پیشوایان شیعهٔ زیدی در نیشابور قیام کرد و به‌خاک‌سپرده شد.
از سال ۱۳۸۵/ ۲۰۰۶، طبق مصوبه ۶۳ شورای عمومی فرهنگ استان خراسان رضوی، ۱۰ تیر/ ۱ ژوئیه یا ۳۰ ژوئن «روز ملی خراسان» نام گرفته‌است که یادبودی برای ورود رضا به نیشابور کهن است.[۲۲۸] دبیر شورای جامع فرهنگی ایران در اردیبهشت ۱۳۹۵ بیان داشت که پیگیر ثبت ۱۰ تیر در تقویم ملی ایران است.[۲۲۹] ستونی در صفحهٔ آخر روزنامهٔ خراسان به تاریخ ۲۷ مرداد ۱۳۹۵ با عنوان «غدیرِ خمِ نیشابور را دریابید» چاپ شد که اشاره دارد به بازسازی روستای طرب‌آباد به مکانی زیارتی؛ جایی که از دید نویسنده بیانگاه حدیث سلسلة الذهب بوده‌است.[۲۳۰]سید علی حسینی (نمایندهٔ نیشابور در دورهٔ هشتم) با اشاره به همین رویداد، در ۲۷ بهمن ۱۳۹۳ نیشابور را «به‌حق مدینة الرضا» توصیف کرد.[۲۳۱] دو مصرع از سرودِ ویژهٔ نیشابور بر این فرهنگ تأکید دارد: «گل‌کرده در چشمان تو نام قدمگاه» و «ای شهر ایثار و شهادت ای نشابور»[۲۳۲] در ۲۶ آذر ۱۳۹۴ همایشی ملّی برای فضل بن شاذان (عالم شیعهٔ خاک‌سپردهٔ نیشابور) برگزار شد که در آن بیان شد که «احیای مقام فضل بن شاذان، خدمت به هشتم است.».[۲۳۳] در ۱۳ تیر ۱۳۹۴ دفتر «حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدس» در نیشابور فعال شد.[۲۳۴]

فرهنگ همگانیویرایش

 
یک خانوادهٔ ایرانی با پوشاک سنتی؛ نوروز ۱۳۹۳، آرامگاه خیام
 
بالماسکهٔ دان‍ش‌آم‍وزان در ج‍ش‍ن ف‍ره‍ن‍گ و ه‍ن‍ر ن‍ی‍ش‍اب‍ور؛ آبان ۱۳۴۷

فرهنگ همگانی در نیشابور امروزی، تفاوت‌های کمی با فرهنگ ایرانی در اجرا دارد و وابسته به سیزده بدر، ازدواج، شب یلدا، سوگواری محرم، خاک‌سپاری، چهارشنبه‌سوری، تولد و جشن سده است و خاستگاه اغلب آن‌ها روستاهای شهرستان نیشابور می‌باشد.[۲۳۵] بسیاری از آیینگان مردم اراک و مردم نیشابور همانند است که به دلیل حضور بیاتها در این دو شهرستان است.[۲۳۶] از آیین‌های باران‌خواهی نیشابور به‌ویژه در میان کشاورزان و روستائیان، «چوله‌قزک» [čōw-la-qƏzak] (همچنین: «شوله‌کیشک» یا «چوله‌قیشک») می‌باشد که خود عروسکی برای باران است و کودکان اجراگر اصلی آن هستند.[۲۳۷]

هنرویرایش

سفال‌گریویرایش

 
از معروفترین آثار یافت‌شدهٔ سفال نیشابور کهن؛ ظرفی نقش‌دار به خط کوفی است؛ ساختهٔ سده ۱۰ یا ۱۱م. در موزهٔ متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود؛ نشان مؤسسه خاورمیانه در واشینگتن از نقش این اثر برداشت شده

نیشابور در دوران طلایی اسلام یکی از مراکز بزرگ صنعت سفالگری، کوزه‌گری و صنایع وابسته نیز به‌شمار می‌رفته‌است. سده سوم و چهارم هجری را اوج هنر سفالگری در نیشابور بوده‌است و نیشابور مهم‌ترین مرکز هنر و صنعت سفال‌گری در ایران و خراسان در این دوره بوده‌است.[۲۳۸] در سال ۱۹۸۸ میلادی- سال ۱۳۶۷ شمسی طی پژوهش‌های باستان‌شناسی در نیشابور پیشینه سفال‌گری در نیشابور مشخص شد. آثار سفالین کشف شده از نیشابور در موزه‌هایی موزه آبگینه و سفالینه و موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود. پژوهشگران، بر این باورند که هنر برجای مانده در سفالینه‌های نیشابور، در ادامهٔ روند هنر دوره ساسانی بر روی فلز است که بررسی در مهارت ساخت و به کار بردن تزیینات و عبارات مختلف و تحول خط را بر روی سفالینه‌ها ممکن می‌سازد. هنر سفالگری نیشابور، علاوه بر تنوع در تکنیک‌های ساخت، دارای تنوع‌های تازه طراحی نقوش و خوشنویسی روی آن نیز هست که بیانگر قدرت و تسلط هنرمندان این هنر است. شکل لعاب‌دهی، کتیبه‌های زیبای ظروف به خط کوفی، تزیینات نقوش گیاهی، حیوانات و انسان و نیز توانایی در ترکیب‌بندی تصویری هر یک از این عناصر در ظروف، این بخش از هنر اسلامی را دارای برتری کرده‌است. علاوه بر این، رابطه معنوی کلمات و جملات که شامل احادیث می‌شود-نیشابور یکی از مراکز نشر علم حدیث در دوران طلایی اسلام به‌شمار می‌رفته‌است- از جمله ویژگی‌های هنر این دوره‌است که به تزیینات صرف اکتفا نکرده و همسویی و معنادار بودن این هنر را دربردارد. به سبب ویژگی‌های موجود در سفالینه‌های سدهٔ سوم و چهارم معروف به سفال سامانی، این نوع سفال به لعاب «گِلی» معروف شده‌است که بیش‌تر در شرق ایران، به‌ویژه نیشابور، ساخته می‌شده. صنعتگرانِ حوزه سفال سازی در نیشابور با ترکیب نقوش ساسانی و هنر خوشنویسی اسلامی سفالینه‌هایی را به وجود آوردند.

فرش‌بافیویرایش

صنعت قالی بافی در بیش از ۴۷۰ روستای شهرستان نیشابور و شهر نیشابور رواج دارد مهم‌ترین مناطق قالیبافی حومه نیشابور در روستاهای شفیع‌آباد، گرینه، دررود، باغشن، خرو، بزغان، سیدآباد، سرچاه، معدن و سلیمانی، اسحاق‌آباد و سلطان آباد از مهم‌ترین مراکز قالیبافی نیشابور هستند. آمادگی و توانمندی نیشابور در بخش صنعت قالی بافی به گونه‌ای است که اقدام به بافتن قالی‌هایی با متراژ چند هزار متری و در نوع خود بزرگ‌ترین در سطح جهان می‌نماید.[۲۳۹]

در کارگاه‌های این شهرستان بافته‌اند.[۲۴۱]

  • سومین فرش بزرگ جهان با مساحت تقریبی ۲ هزار و ۴۰۰ متر مربع که به سفارش سلطان عمان برای استفاده در مسجد امین این کشور سفارش داده شده‌است.[۲۴۲]

نام چند طرح که در میان قالیبافان از عمومیت برخوردار است طرح‌های خراسانی، برگ بیدی، دهانه اژدر، شاه عباسی، لچک ترنج است.

فیروزه تراشیویرایش

 
سنگ‌های فیروزه از روستای معدن بالای نیشابور

با توجه به شهرت سنگ فیروزه نیشابور استخراج سنگ فیروزه یکی از صنعت‌های قدیمی و تراشیدن آن از هنرهای قدیمی اهالی این شهر به حساب می‌آید. شهرستان نیشابور که به شهر فیروزه شهرت دارد، دارای کانیهای ارزشمندی از فیروزه می‌باشد که از بیش از ۲۰۰۰ سال پیش بهره‌برداری می‌شده‌است. فیروزه تراشی یکی از پیشه‌های قدیمی در استان خراسان و نیشابور است؛ و مراکز تراش فیروزه به فراوانی در بخش‌های گردشگری نیشابور و مشهد دیده می‌شود. اشکال پیکانی و مسطح از جمله تراش‌هایی است که طرفداران فراوان دارد. فیروزه یکی از ره‌آوردهای مهم نیشابور است و بازار پررونقی در استان‌های خراسان، و ایران دارد.

کاشی‌کاریویرایش

 
کاشی‌کاری‌های ایوان مسجد محروق

هنر کاشی‌کاری در نیشابور کاربردی وسیع دارد. در بسیاری از بناهای مهم نیشابور از این هنر استفاده شده‌است. در این خط کاشی‌کاریها از خط بنایی استفاده شده‌است. خط بنایی الهام گرفته از خط کوفی است و در کاشی‌کاری و معماری اسلامی جایگاه ویژه‌ای دارد و در بناها و مساجد استفاده شده‌است. این نوع خط کاربرد زیادی در کاشی‌کاری و آجرکاری در نیشابور دارد. البته این هنر در نیشابور پیش از حمله مغول رواج داشته و امروزه دوباره رواج پیدا کرده‌است. نمونه ساختمان بدون تزیین کاشی‌کاری در نیشابور مسجد جامع این شهر است. در این بنا از هنر سنگ‌تراشی و آجرکاری استفاده شده‌است.

استادان کاشی کار نیشابوری فقط به مرمت بناهای نیشابور اکتفا نکردند. در سال ۲۰۰۸ (میلادی) به دعوت وزارت فرهنگ تاجیکستان چند تن از استادان کاشی کار نیشابوری به نمایندگی از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی استان خراسان رضوی برای مرمت آرامگاه رودکی سمرقندی به تاجیکستان اعزام گشتند. کار گروه ایرانی در این مرمت بازسازی گنبد آرامگاه رودکی به مساحت یکصد متر مربع به سبک افلاک نما، با بهره‌گیری از کاشی فیروزه‌ای نیشابور بوده‌است.[۲۴۳][۲۴۴]

نمدمالیویرایش

نمدمالی و نمد بافی که از هنرهایِ صنعتی و دستی پُررونق در استان‌های خراسان است در نیشابور و شهرستان نیشابور نیز رواج دارد. ۴ کارگاه صنایع نمدمالی در شهرستان نیشابور فعال است. این هنر از گذشته در این منطقه رواج داشته که نقش نیشابوری بر روی نمدهای ایرانی گویای این موضوع است.[نیازمند منبع] به جز کارگاه‌ها نمدمالی در روستاهای شهرستان نیشابور به شکل سنتی رونق دارد.

فرت‌بافیویرایش

یکی از صنایع دستی نیشابور امروز و روستای بوژان فرت بافی (در گویش نیشابوری= فردبافی f,rad bāfi) است. فَرد تغییر یافته واژه بَرد است. هنر فرت بافی که از صنایع دستی با قدمت دیرینه در نزد نیشابوریان شناخته شده مرکز آن روستای بیشتر بوژان می‌باشد. فرت بافی شامل حوله‌های دستی، حمام، لباس، روانداز و… می‌باشد. این هنر بیشتر در بین زنان رواج دارد. فرت بافی یک هنر روستایی است که در شهرستان‌های خراسان رضوی از جمله کاشمر، گناباد، سبزوار، نیشابور وتربت جام رایج بوده‌است و اکنون در حال فراموشی است. فرت در بین اهالی نیشابور قدیم به بَرد معروف بوده‌است و بَرد نیشابوری یکی از محصولات مشهور این هنر به‌شمار می‌رفته‌است. هنر «فرت‌بافی نیشابوری» (بَرد نیشابوری) به دست صنعت‌گران بافندهٔ نیشابور، که در آن زمان‌ها در اوج شکوفایی و مرکز صنعتی، هنری و تجاری خراسان بود- به سایر نواحی خراسان بزرگ، گسترش یافته و پس از گذر از سده‌ها، امروز نیز در جای جای خراسان بزرگ به زندگی خود ادامه می‌دهد.

پارچه‌بافیویرایش

نیشابور یکی از مراکز سنتی پارچه بافی ایران است. اکنون در نیشابور ۲ کارگاه صنایع پارچه بافی فعال است. پیشینه پارچه بافی نیشابور در دوره اسلامی به اوج می‌رسد. در دوره ایلخانیان کارخانه متعدد پارچه بافی در نیشابور همانند دیگر شهرهای بزرگ ایران در آن زمان فعال بوده. پارچه‌های ابریشمی نیشابور در این دوره گرانبها بوده‌است تا حدی که در شهرهای مصر (سده هشتم میلادی/از جمله تنیس و دمیاط) گرانترین پارچه نوع نیشابوری بوده‌است. در زمینه هنر بافت پارچه در ایران سده‌های نهم و دهم هجری را عصر طلایی این هنر نامیده‌اند که نیشابور یکی از مراکز مهم و بزرگ بافت پارچه در این دوران بوده‌است.[نیازمند منبع]

در سده‌های چهارم و پنجم قمری در نیشابور و مرو بهترین پنبه و پارچه با تارهای نخی تولید می‌شد. نیشابور در دورة ساسانی بازاری بزرگ برای تجارت پارچه ابریشمی بود.[نیازمند منبع]در دوره سلجوقیان مورخان شهرهای نیشابور، ری، یزد و کاشان را به عنوان مراکز عمده پارچه بافی در ایران ذکر کرده‌اند.[نیازمند منبع]با حمله مغول به ایران در سده هفتم و به دنبال آن برپایی حکومت ایلخانان، مراکز مهم بافندگی چون ری و نیشابور از بین رفت.[نیازمند منبع]از دوره تیموری به ندرت منسوجی باقی مانده‌است. در این دوره، و پیش از آن، بسیاری از مراکز سنتی پارچه بافی ایران از جمله نیشابور، در یورش مغولان به نابودی کشیده شدند.[۲۴۵]

موسیقیویرایش

موسیقی در نیشابور تحت تأثیر سبک‌های ساسانی، مقامی و سنتی بوده و بخشی از موسیقی محلی خراسان است که در منطقه نیشابور در طول تاریخ رواج داشته‌است.[۲۴۶][۲۴۷] در پی ثبت جهانی موسیقی مقامی شمال خراسان از سوی یونسکو پژوهش در مورد موسیقی در نیشابور مورد توجه واقع شد. جشنواره‌های موسیقی مقامی در نیشابور فعال بوده‌است.

یکی از قدیمی‌ترین منابع مطالعاتی مربوط به موسیقی ایران رساله نیشابوری نوشته محمد بن محمود نیشابوری است که از اهمیت موسیقی در نیشابور قدیم حکایت دارد.[۲۴۸][۲۴۹] از مشاهیر این رشته می‌توان به راتبه نیشابوری و در معاصر پرویز مشکاتیان اشاره کرد.

آموزشویرایش

شمار علم‌آموزان در نیشابور
سال آمار مرکز شمار
۱۳۹۳ دانشگاه آزاد ۶٬۴۰۰
۱۳۹۰ دانشگاه پیام نور ۵٬۳۰۰
۱۳۹۴ دانشگاه نیشابور ۱٬۳۰۰
۱۳۹۴ دانشکدهٔ فنی و حرفه‌ای ۱٬۱۰۰
۱۳۹۴ دانشکدهٔ پزشکی ۶۰۰
۱۳۸۵ گلشن و نرجسیه ۲۰۰[۲۵۰]
۱۳۹۴ کل مدارس ۶۳٬۰۰۰[۲۵۱]

نیشابور از قطب‌های دانشگاهی استان است و در سال ۱۳۹۲ حدود ۲۵ هزار نفر دانشجو در آن در حال آموزش بوده‌اند.[۲۵۲] خانه ریاضیات نیشابور در سال ۱۳۷۸ افتتاح شد و احداث افلاک‌نمای خیام نیز از همین سال آغاز شده‌است.

اخترشناسی در نیشابور ریشه‌ای کهن دارد و امروزه نیز رصدخانه‌ای در اردوگاه باغرود برپاست.[۲۵۳] یک موزهٔ نجوم در سال ۱۳۸۵ و یک مرکز اخترشناسی به نام خواجه نصیرالدین طوسی در سال ۱۳۸۸ در این شهر افتتاح شد.[۲۵۴]

دانشگاه‌هاویرایش

 
آموزشکده فنی و حرفه ای پسران نیشابور

مدرسه‌هاویرایش

دبیرستان عمر خیام؛ کهن‌ترین آموزشگاه نوین نیشابور، تأسیس ۱۹۴۰
صحن مدرسه گلشن؛ کهن‌ترین مدرسهٔ سنتی نیشابور که اکنون حوزهٔ علمیه است

نیشابور را کهن‌ترین پایگاه علوم اسلامی در ایران می‌دانند.[۲۶۵] تقی‌الدین مقریزی در «الخُطَط» می‌نویسد: «مدرسه‌هایی که در سرزمین‌های اسلامی برپا شده‌اند، به هنگام صحابه و تابعین این چنین شناخته نشده بودند، این‌ها نوبنیادند و چهارصد سال پس از هجرت ساخته شدند. نخستین کسانی که در سرزمین اسلامی بدین کار همت گماشتند، مردم نیشابور بودند؛ مدرسهٔ بیقهیه را آنجا بنیان نهادند.»[۲۶۶] مهاجرت‌های دانشمندان از سراسر جهان اسلام در سده‌های میانه به نیشابور، سبب شد که مدرسه‌های آن «کانون گسترش ایده‌ها» و «قطب علمی دنیای اسلامی» شود.[۲۶۷] پیش از ساخت نظامیه در نیشابور، مدرسه‌هایی در آن برپا بوده‌است:[۲۶۷]

کتابخانه‌هاویرایش

کتابخانه‌های برجستهٔ نیشابور
ساخت نام گونه وابستگی شمار موارد
۱۹۵۹ علی شریعتی همگانی (درجه ۳) نهاد کتابخانه‌ها
۱۹۶۲ عمر خیام همگانی (درجه ۹) نهاد کتابخانه‌ها [۲۷۳]
۱۹۸۵ خمینی همگانی مسجد جامع نیشابور
۱۹۹۳ نظیری همگانی (درجه ۷) نهاد کتابخانه‌ها ۱۸٬۶۴۷[۲۷۴]
۱۹۹۳ مرتضی مطهری زندان (درجه ۸) سازمان زندان‌ها ۶٬۹۹۰[۲۷۵][۲۷۶]
۱۹۹۵ غدیر همگانی (درجه ۵) نهاد کتابخانه‌ها ۲۵٬۰۰۰[۲۷۵][۲۷۷]
۲۰۰۰ مرکزی دانشگاه نیشابور دانشگاهی دانشگاه نیشابور ۷٬۷۱۵[۲۷۸]
۲۰۰۰ وکیلی همگانی (درجه ۵) نهاد کتابخانه‌ها ۲۴٬۰۰۰[۲۷۳]
۲۰۰۰ ریاضیات ویژه خانه ریاضیات نیشابور ۴٬۸۰۰[۲۷۹]
۲۰۰۵ مرجان دوستی دانشگاهی دانشگاه آزاد نیشابور [۲۸۰]
گلشن حوزوی مدرسه گلشن ۱۰٬۰۰۰[۲۸۱]

کتابخانه‌های نیشابور، وابستگی به مدرسه‌ها، مسجدها، نهادها یا افراد برجسته داشته‌اند یا دارند. در تاریخ یمینی آمده که خلف بن احمد از دانشمندان ایران خواست که همهٔ کتاب‌ها و نسخه‌ها دربارهٔ علوم قرآنی (به‌ویژه تفسیر) را جمع‌آوری و دسته‌بندی کنند. او ۲۰ هزار دینار برای این کار که مقدمهٔ تأسیس «کتابخانهٔ صابونی» در نیشابور بوده، هزینه کرد. همهٔ این کتاب‌ها در کتابخانه صابونی نگهداری می‌شد. در شرح حال بسیاری از دانشمندان علوم قرآنی ذکر شده‌است که از کتاب‌های این کتابخانه بهره‌مند شده‌اند. ابونصر محمد عتبی سپس یادآور می‌شود که پس از واقعهٔ غزان در نیشابور و ویرانی مدرسه‌ها و مسجدها، تفسیر معروفی را که با تلاش خلف بن احمد فراهم آمده بود و در این کتابخانه نگهداری می‌شد، از آنجا خارج گردید و در اصفهان به کتابخانهٔ خجندیان انتقال یافت.[۲۸۲]

دیگر کتابخانه‌های تاریخی نیشابور شامل «کتابخانهٔ شجری»، «کتابخانهٔ مدرسهٔ سعدیه»، «کتابخانهٔ أبی سعید»، «کتابخانهٔ مدرسهٔ بیهقیه»، «کتابخانهٔ مدرسهٔ شافعی‌ها» و هشت کتابخانهٔ دیگر بوده‌است.[۲۸۳] کتابخانه‌های دانشگاهی در نیشابور دربرگیرندهٔ «کتابخانهٔ مرجان دوستی» وابستهٔ دانشگاه آزاد نیشابور[۲۸۴] و «کتابخانهٔ دانشگاه نیشابور» است. «کتابخانهٔ دکتر علی شریعتی» کهن‌ترین کتابخانهٔ همگانی نیشابور است که دگرگون‌یافتهٔ کتابخانهٔ ویژهٔ آموزش و پرورش (تأسیس ۱۹۵۹) است.[۲۸۵]

در سال ۱۳۹۴ نیشابور پس از اهواز به عنوان دومین پایتخت کتاب ایران برگزیده شد.[۲۸۶][۲۸۷]
نیشابور نیازمند ۳۳۰ هزار متر مربع فضای کتابخانه‌ای است، اما تنها ۳ هزار و ۱۴۰ مترمربع فضا دارد.[۲۸۸]

ورزشویرایش

بازیکنی جوان در یک باشگاه بیلیارد در نیشابور

کشتی و کشتی با چوخه،[۲۸۹] کوهنوردی و سنگ‌نوردی،[۲۹۰] والیبال، دوچرخه‌سواری، بیلیارد، بدن‌سازی، شطرنج و پاراگلایدر از سرگرمی‌های ورزشی محبوب در نیشابور است. همچنین ورزش زورخانه‌ای ریشه‌ای کهن در این شهر دارد و یعقوبعلی شورورزی، نامدارترین ورزشکار نیشابوری در این رشته بوده‌است.[۲۹۱]

مراکز برجستهٔ ورزشی در نیشابور:

تیم والیبال فولاد نیشابور دومین نماینده استان خراسان رضوی در رقابت‌های لیگ حرفه‌ای کشور هم‌اکنون در لیگ یک والیبال ایران مشغول به فعالیت و ورزشگاه خانگی تیم ورزشگاه انقلاب نیشابور می‌باشد

بهداشتویرایش

 
پلی‌کلینیک تخصصی سازمان تأمین اجتماعی نیشابور

«مهدی ملک‌افضلی» نخستین پزشک نوآموختهٔ ایرانی بود که پزشکی نوین را در نیشابور پایه‌گذاری کرد. وی در سال ۱۹۰۸ به ریاست بهداری نیشابور (صحیّه) از سوی والی وقت خراسان –حسین قزوینی– منصوب گشت و در ۱۹۳۶ مدیر عامل بیمارستان شیر و خورشید شد.[۱۷۸]

نیشابور دارای ۱۱ مرکز اورژانس ۱۱۵ است. این شهر دو بیمارستان دولتی به نام‌های «حکیم» و «۲۲ بهمن» (از تجمیع بیمارستان‌های «عطار» و «امدادی» در سال ۱۹۸۰) و همچنین یک بیمارستان دولتی در دست ساخت در منطقه بلوار مقاومت به نام بیمارستان ۱۵۴ تخت خوابی عمر خیام و یک بیمارستان ۱۳۵ تخت بخوابی بنام امام رضا وابسته به نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در بلوار جانبازان در حال اجرا می‌باشند[۲۹۵][۲۹۶][۲۹۷] و یک بیمارستان خصوصی به نام «قمر بنی‌هاشم» دارد.[۲۹۸] «بیمارستان حکیم» نیز در سال ۲۰۰۱ با گنجایش ۱۷۲ تخت افتتاح شد.[۲۹۹] بیمارستان‌های نیشابور جمعاً ۳۵۰ تخت درمانی دارند و این شهر به ۴۵۰ تخت دیگر (به گفتهٔ قاضی‌زادهٔ هاشمی: ۹۵۰ تخت دیگر) نیاز دارد.[۳۰۰][۳۰۱] دانشکده علوم پزشکی نیشابور در سال ۲۰۰۹ گشایش یافت. این دانشکده در سال ۲۰۱۵ حدود ۶۰۰ نفر دانشجو در ۸ رشتهٔ مختلف داشته‌است.[۳۰۲]

اورژانس هواییویرایش

اورژانس هوایی نیشابور در مجاورت بیمارستان عمر خیام واقع و در سال ۱۳۹۶ توسط قاضی زاده هاشمی وزیر وقت بهداشت به بهره‌برداری رسید و هم‌اکنون یکی از ایستگاه‌های مهم در شرق کشور می‌باشد.

ترابریویرایش

برون‌شهریویرایش

اتوبوسی مسافربری در بزرگراه ۴۴ شرق ایران که از داخل نیشابور می‌گذرد
قطاری در ایستگاه راه‌آهن نیشابور، آذرماه ۱۳۸۸

نیشابور در مسیر ترابری مشهدتهران جای گرفته و همین امر در رشد ترابری و شمار گذرهایش تأثیرگذار بوده‌است، پایانه مسافربری مرکزی نیشابور به اکثر شهرهای ایران مسافران را جابجا می‌کند.[۳۰۳] بزرگراه ۴۴ شرق ایران از داخل این شهر می‌گذرد و مسافت نیشابور از طریق این جادهٔ بزرگراهی تا مشهد ۱۰۶ کیلومتر و تا تهران ۷۳۰ کیلومتر است. باجگیران با فاصلهٔ ۲۲۱ کیلومتر، نزدیک‌ترین گذرگاه مرزی و عشق‌آباد با فاصلهٔ ۲۵۵ کیلومتر، نزدیکترین پایتخت به نیشابور است.[۳۰۴]

فاصلهٔ نیشابور با شهرهای بزرگویرایش

نام شهر فاصله (کیلومتر)
اصفهان ۱۰۳۲
اهواز ۱۵۰۷
تبریز ۱۴۰۰
تهران ۷۳۰
رشت ۱۰۹۴
شیراز ۱۲۸۱

درون‌شهریویرایش

اری بسیار ناچیز است؛ در حالی که مناسبترین ترکیب ترابری برای نیشابور شامل ۳۳٫۸٪ پیاده‌روی، ۲۲٪ دوچرخه‌سواری، ۱۴٫۵٪ اتوبوس و مینی‌بوس، ۱۲٫۵٪ تاکسی، ۹٫۶٪ اتومبیل شخصی و ۷٫۷٪ موتورسیکلت است.

نسبت درصدی مناسبترین ترکیب ترابری پایدار برای نیشابور
برپایهٔ تحلیل پایگانی
وسیله/گونه درصد
پیاده‌روی
  
۳۳٫۸%
دوچرخه
  
۲۲%
اتوبوس و مینی‌بوس
  
۱۴٫۵%
تاکسی
  
۱۲٫۵%
خودروی شخصی
  
۹٫۶%
موتورسیکلت
  
۷٫۷%

سازمان اتوبوسرانی رانی نیشابور یکی از قدیمی‌ترین خطوط حمل و نقل شهری را در شرق کشور دارد که از سال ۱۳۷۲ تأسیس و روزانه ده‌ها هزار نفر با آن جابه‌جا می‌شوند.

خطوط اتوبوسرانی
خط اتوبوسی مسیر مناطق سیر
۱ میدان صنعت-بنیاد شهید-ابراهیمی منطقه ۲
۲ پایانه راه‌آهن-شهرک فیروزه-دادگستری منطقه ۱ و ۲
۳ پایانه راه‌آهن-شهرک قدس منطقه ۱ و ۲
۴ امین اسلامی-شهرک بسیج منطقه ۱ و ۲
۵ میدان ایران-گنبدسبز منطقه ۲
۶ پایانه منوچهری-بکاول منطقه ۲ و ۳
۷ پایانه منوچهری-۱۴ معصوم منطقه ۲ و ۳
۹ پنجراه-پلیس راه منطقه ۲ و حومه
۱۰ بلوار شهید بهشتی-خیام منطقه ۲ و ۳
۱۳ پایانه جوادالائمه-باغرود منطقه ۲ و ۳ و حومه
۱۴ پایانه جوادالائمه-شهرک بسیج منطقه ۱ و ۲ و ۳
۱۶ خیابان امام-پل هوایی منطقه ۲
۱۷ پایانه منوچهری-خیابان احمدآباد منطقه ۲
۱۹ پایانه منوچهری-شهرک اندیشه-شهرک فیروزه منطقه ۱ و ۲
۲۰ بیمارستان ۲۲ بهمن-دهنو منطقه ۲ و حومه

راه‌آهنویرایش

ایستگاه راه‌آهن نیشابور در ۱ مرداد ۱۳۳۵ افتتاح شد[۱۸۲] و از ایستگاه‌های مهم راه‌آهن خراسان به‌شمار می‌رود.[۳۰۵] در دی ماه ۱۳۸۸ تقاطع غیرهمسطح این ایستگاه افتتاح شد که شرکت رجا این طرح را «بزرگ‌ترین تقاطع غیرهمسطح راه و راه‌آهن در ایران» معرفی کرده‌است.[۳۰۶] روزانه حدود ۵ هزار نفر مسافر از ایستگاه راه‌آهن نیشابور جابه‌جا می‌شوند.[۳۰۷]

صنعتویرایش

 
کارگری در کارخانهٔ «ایران شرق».

در شهرستان نیشابور، ۴۰۰ واحد صنعتی پویاست که دومین قطب صنعتی استان پس از مشهد است. اقتصاد این شهرستان بر پایهٔ کشاورزی-دام‌پروری، بازرگانی و برخی صنایع دستی و کارخانهای استوار است.[۳۰۸]
کارخانه‌هایی در حوزه‌های فولاد، لبنیات، بافندگی، لوازم خانگی، خودروسازی[نیازمند منبع]، مصالح ساختمانی و صنایع غذایی در نیشابور فعال است، همچنین این شهر دارای سه شهرک صنعتی بنام شهرک صنعتی خیام، شهرک صنعتی عطار و شهرک صنعتی کمال الملک می‌باشد.[۳۰۸]

شهرداریویرایش

شهرداری نیشابور (در دوره پهلوی: بلدیهٔ نیشابور) سازمانی عمومی غیردولتی مربوط به شهر نیشابور است که زیر نظر شهردار اداره می‌شود. شهرداری نیشابور در ۱۳۱۰ شمسی-۱۹۳۱ میلادی تأسیس شد. وظیفه این سازمان، پاکیزه نگهداشتن شهر، جمع‌آوری و حمل زباله شهری، صدور مجوزهای ساخت و ساز شهری، دریافت عوارض شهری از شهروندان، برگزاری جشن‌ها و همچنین برقراری نظم در شهر و حمل و نقل است. شهرداری نیشابور به دو اداره و نیز سه منطقه از نظر تقسیمات شهری تشکیل شده، منطقه ۱ محدوده شمال شهر (شهرک بسیج، شهرک جانبازان، شهرک قدس، شهرک ولیعصر، شهرک فیروزه، شهرک فرهنگیان و شهرک بهداری)، منطقه ۲ محدوده مرکز و غرب شهر و منطقه ۳ محدوده جنوب و جنوب شرقی را ادراه می‌کند، همچنین اکیپ انتظامی حفاظت از مناطق باستان‌شناسی در محدوده‌های تاریخی نیشابور به خصوص منطقه شادیاخ توسط این نهاد نگهداری می‌شود.[۳۰۹][۳۱۰]

جغرافیاویرایش

موقعیتویرایش

نیشابور در ۷۷۳ کیلومتری شرق تهران ۱۱۵کیلومتری غرب مشهد واقع شده و مسیر بین‌المللی ریلی و جاده‌ای از این شهر عبور می‌کند. نیشابور همچنین از طریق جاده‌های محلی با شهرهای کاشمر، فیروزه، قوچان، کوهسرخ، بردسکن، کدکن، عشق‌آباد و تربت حیدریه ارتباط دارد.

 
نمایی از بلوار عرفا و رشته کوه بینالود از مقابل آرمگاه عطار (برای مشاهده در اندازه واقعی، روی عکس کلیک کنید)
نیشابور
نمودار آب و هوا (راهنما)
ژفمآمژژآساُند
 
 
۲۷
 
۱۰
۳−
 
 
۱۶
 
۱۶
۱
 
 
۱۱
 
۲۲
۵
 
 
۱
 
۲۹
۱۰
 
 
۱
 
۳۳
۱۵
 
 
۱
 
۳۴
۱۸
 
 
۳
 
۳۲
۱۶
 
 
۲۶
 
۲۷
۱۲
 
 
۴۹
 
۲۱
۸
 
 
۵۲
 
۱۴
۲
 
 
۳۶
 
۹
۳−
 
 
۳۳
 
۷
۵−
میانگین بالاترین و پایین ترین دما به مقیاس سانتیگراد
بارندگی به مقیاس میلی‌متر


زمین‌لرزه‌هاویرایش

 
مقایسهٔ نسبی میزان خطر زمین‌لرزه در نقاط مختلف ایران؛ نقاط قرمزتر نقاطی هستند که شتاب حداکثر جنبش زمین در آن‌ها بیش‌تر است.

در طول تاریخ، زمین‌لرزه‌های ویرانگری در نیشابور رخ داده که بیشترشان ثبت نشده‌اند؛ ولی به‌طور میانگین، این شهر هر ۶۳ سال یک‌بار بر اثر زمین‌لرزه تا حد زیادی ویران شده و زمین‌لرزه‌های بزرگ‌سال‌های ۶۶۸ و ۷۰۸ هجری نیز نیشابور را به‌طور کامل با خاک یکسان کردند.[۳۱۱] به دلیل بالابودن میزان خطر زمین‌لرزه در این شهر، احداث اردوگاه‌های اسکان موقت مورد توجه قرار گرفته‌است.[۳۱۲]

آب و هوا، طبیعت و محیط زیستویرایش

 
منطقه جاده باغرود. این منطقه یکی از مهمترین مناطق طبیعی-گردشگری نیشابور در شمال شرق شهر می‌باشد. رشته کوه بینالود نیز که یکی از عوامل اصلی تأثیر گذار بر محیط زیست و آب وهوای نیشابور است نیز در در تصویر دیده می‌شود.

در وصف این شهر سخنانی نیز موجود است، چنان‌که بنابر نظر ابن حوقل، در سرتاسر خراسان شهری را در سلامت هوا، وسعت و تعدد عمارات، همپای نیشابور نمی‌توان یافت و حاکم نیشابوری نیز نیشابور را اینگونه وصف می‌کند و در ادامه با دیگر شهرها مقایسه می‌نماید: «نیشابورست، هوای او صافی به صحت آبدان وافی، خالی از خطایا و عاری از وبا و اکثر بلایا… عروس بلدان، خزانه خراسان، دار امارت، لطیف عمارت، موطن ادیبان… در سیستان، باد آن… سند و هند حرارت شدید… خوارزم و ترکستان سرمای آن… مرو و حوالی آن از پشه و امثال آن»، همه موجب آزار و زحمت مردم هستند اما در نیشابور درازی عمر مردم در نتیجه نیرومندی هوای آن است.[۳۱۳]

آب و هوای نیشابور توسط دو عامل تعیین می‌شود:[۳۱۴][۳۱۵]

  • توده‌های مهم هوا (جریان‌های هوایی سیبری، مدیترانه‌ای، شمالی و غربی اقیانوس اطلس، موسمی اقیانوس هند و صحرایی عربستان) که شمال شرق کشور را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند.
  • ارتفاع و جهت رشته کوه‌های بینالود و کوه سرخ که دشت نیشابور را احاطه کرده‌اند.

تابستان‌های خشک و گرم و زمستان‌های سرد و کوتاه از خصوصیات آب و هوایی نیشابور است. با توجه به اختلاف زیاد ارتفاع (حدود ۲۳۰۰ متر) بین دشت نیشابور و کوه‌های منطقه، شرایط خاص آب و هوایی در این شهر حاکم است.[۳۱۶]

رسانه‌هاویرایش

ماهنامه‌ای با عنوان «سروش جوانان نیشابور» از سال ۱۳۴۰ در نیشابور چاپ می‌شد.[۳۱۷] روزنامهٔ «خراسان رضوی» (ضمیمهٔ روزنامهٔ خراسان) اخبار نیشابور را پوشش می‌دهد و گه‌گاه برای این شهر، شمارهٔ ویژه و جداگانه چاپ می‌نماید.

هفته‌نامهٔ صبح نیشابور از سال ۱۳۶۷ چاپ می‌شود که در سال‌های ابتدایی، نخستین نشریهٔ محلی استان خراسان لقب گرفت. «نشریهٔ شادیاخ» از سال ۱۳۷۹، هفته‌نامهٔ خیام‌نامه از سال ۱۳۸۴، «هفته‌نامهٔ نسیم نیشابور» از سال ۱۳۸۵، «هفته‌نامهٔ فر سیمرغ» از ۱۳۸۹، «نشریهٔ مهر نیشابور» از سال ۱۳۹۱ و «نشریهٔ آفتاب صبح نیشابور» از سال ۱۳۹۵ به نشریات نیشابور اضافه‌شدند.[۳۱۸][۳۱۹][۳۲۰][۳۲۱]

ارتباطات بین‌المللیویرایش

خواهرخواندگانویرایش

نیشابور با ۱۱ شهر پیمان خواهرخواندگی بسته‌است:

جستارهای وابستهویرایش

برای مطالعهٔ بیشترویرایش

کتاب‌های منتشر شده موزه متروپولیتن با محوریت نیشابور در دوره اولیه صدر اسلام (با دسترسی رایگان و آنلاین)ویرایش

سایرویرایش

یادداشت‌هاویرایش

  1. در بعضی گویش‌های فارسی:نیشاپور (بدون سکون در ی، کاربرد پ به‌جای ب)؛ در شعر، نِشابور (بدون پ یا ب) نوشته و آوایش می‌شود. در میان عموم مردم و رسانه‌های جمعی، نیشابور به‌جای نیشاپور بیشتر استفاده می‌شود.

پانویسویرایش

  1. پایتخت‌های ایران، ترجمهٔ به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۴، ص. ص۳۲۷
  2. DARYOUSH KARGAR (2006). "دانشنامه ایرانیکا (برخط)" (به انگلیسی). Archived from the original on 7 May 2012. Retrieved 22 May 2011. Nišāpur, the city known also as Irānšahr (Moqaddasi, pp. 299-300; Ebn Faqih, p. 321) {{cite web}}: Unknown parameter |ماه= ignored (help)
  3. حمدالله مستوفی (۱۳۸۱نزهةالقلوب، ترجمهٔ به تصحیح محمد دبیر سیاقی، تهران: نشر حدیث امروز، ص. ص۲۱۲
  4. آرتور کریستنسن (١٣٩٣ایران در زمان ساسانیان، ترجمهٔ ترجمه رشید یاسمی، تهران: صدای معاصر، ص. ص۱۶۱
  5. «تعداد جمعیت و خانوار به تفکیک تقسیمات کشوری براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵» (اکسل). درگاه ملی آمار.
  6. «فصل ۲ - جمعیت»، سالنامه آماری ۱۳۸۸ استانداری خراسان رضوی، مشهد: وزارت کشور
  7. «مرکز آمار ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اوت ۲۰۰۹.
  8. فریدون گرایلی (۱۳۷۵)، «فصل آخر»، نیشابور شهر فیروزه، نیشابور. مشهد
  9. عباسعلی مدیح (۲۰۰۵)، «جلد اول صفحه‌های ۴۷»، نیشابور و استراتژی توسعه، ترجمهٔ نام مترجم، نیشابور، ص. صفحه علی طاهری (۲۰۰۲)، «بخش اول»، درآمدی بر جغرافیا و تاریخ شهرستان نیشابور، ترجمهٔ جمال‌الدین شیرازیان، نیشابور: نشر شادیاخ، ص. صفحه
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ عباسعلی مدیح، نیشابور و استراتژی توسعه (جلد اول)، تهران. نیشابور، ص. صفحهٔ ۶۵
  11. پیدا کردن x از معادلهٔ ‎P(n2)=P(n1)*(۱+x)^(n2-n1) ‏ که n۱ و n۲ شمارهٔ سال هستند. این کار برای سال‌های ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۵ بنا به آمار سرشماری انجام شد. جمعیت سال ۱۳۷۵َ، ۱۶۹۱۴۱ بوده‌است.
  12. https://fa.wikifeqh.ir/نیشابور
  13. مدیح، عباسعلی، نیشابور و استراتژی توسعه (جلد اول)، صفحهٔ ۱۰، به گزارش ادارهٔ کل هواشناسی، میانگین دمای روزانه در دورهٔ ۳۰ ساله
  14. اصطخری، ص۲۵۳–۲۵۴.
  15. ابن حوقل، ص۳۱۰؛.
  16. "Toghrïl Beg | Muslim ruler". Encyclopedia Britannica (به انگلیسی). Retrieved 2021-11-08.
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ ۱۷٫۲ ۱۷٫۳ ۱۷٫۴ Sardar, Marika (October 2001). "The Metropolitan Museum's Excavations at Nishapur. (کاوش‌های موزه متروپولیتن در نیشابور)". metmuseum.org (به انگلیسی). Retrieved 1 July 2011.
  18. Parsa 2au (2021-11-08), English: East of Iran, retrieved 2022-02-22
  19. "Turquoise Quality Factors". مؤسسه گوهرشناسی آمریکا (GIA) (به انگلیسی).
  20. «نیشابور نماد ایران و تاریخ و فرهنگ آن است». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۶ مه ۲۰۱۱.
  21. علی‌اکبر دهخدا (۱۳۷۷لغت‌نامه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ص. ج۱، ص۳۰۸، ۹۷۸
  22. خسرو قلی‌زاده، فرهنگ اساطیر ایرانی برپایه متون پهلوی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، ص. ص۲۸۰،۶۰
  23. آرتور کریستنسن، ایران در زمان ساسانیان، ترجمهٔ غلامرضا رشید یاسمی، تهران: صدای معاصر، ص. ص۱۴۳،۹۸
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ Encyclopædia Iranica (دانشنامه ایرانیکا نسخه آنلاین) (September 17, 2010). "NISHAPUR i. Historical Geography and History to the Beginning of the 20th Century". iranicaonline.org (به انگلیسی).
  25. "the League of Historical Cities | Member Cities". www.lhc-s.org (به انگلیسی). Retrieved 2022-04-24.
  26. "ICCN Full Members | ICCN UNESCO". ICCN UNESCO (به اسپانیایی). Retrieved 2022-04-24.
  27. The British Museum (موزه بریتانیا). "Collections Online | British Museum". www.britishmuseum.org (به انگلیسی). Retrieved 2021-10-11.
  28. "Coppa con decorazione calligrafica". www.maotorino.it (به ایتالیایی). 2015-11-25. Retrieved 2021-10-11.
  29. نعمتی، «نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور»، خراسان‌پژوهی، ۱۹۴.
  30. محمدحسین بن خلف تبریزی، برهان قاطع، ۲۲۱۰.
  31. نعمتی، «نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور»، خراسان‌پژوهی، ۱۹۴.
  32. پیگلوسکایا، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ۲۲۸.
  33. نعمتی، «نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور»، خراسان‌پژوهی، ۱۹۴.
  34. لسترنج، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ۴۰۹.
  35. محمدحسین بن خلف تبریزی، برهان قاطع، ۲۲۳۰.
  36. نعمتی، «نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور»، خراسان‌پژوهی، ۱۹۴.
  37. نعمتی، «نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور»، خراسان‌پژوهی، ۱۹۴.
  38. Bosworth, “NISHAPUR i. Historical Geography and History to the Beginning of the 20th Century”, Encyclopædia Iranica.
  39. Hübschmann, ARMENISCHE GRAMMATIK, 21.
  40. نعمتی، «نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور»، خراسان‌پژوهی، ۱۹۴.
  41. , Šahrestānīhā ī Ērānšahr: A Middle Persian Text on Late Antique Geography, Epic, and History, 14,18,23.
  42. سازمان نقشه‌برداری کشور، «نیشابور (مرکز شهرستان)»، پایگاه ملی نام‌های جغرافیایی ایران.
  43. شهرداری نیشابور، «صفحه خانگی وبگاه شهرداری نیشابور»، وبگاه شهرداری نیشابور.
  44. استانداری خراسان رضوی، «فرمانداری ویژه شهرستان نیشابور»، وبگاه پورتال استانداری خراسان رضوی.
  45. دانشگاه نیشابور، «صفحه خانگی وبگاه دانشگاه نیشابور»، وبگاه دانشگاه نیشابور.
  46. صومعه، «بنیان هویت و برند جهانی نیشابور»، آفتاب صبح نیشابور، ۳.
  47. یاقوت حموی، معجم‌البلدان، ۸:‎ ۳۵۶.
  48. گرایلی، نیشابور؛ شهر فیروزه، ۶.
  49. محمد بن منور، اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابوسعید، ۱۲۴.
  50. خاقانی شروانی، دیوان حسان العجم افضل الدین ابراهیم بن علی خاقانی شروانی، ۳۰۰.
  51. مهستی گنجوی، رباعیات مهستی گنجوی، ۴.
  52. صومعه، «بنیان هویت و برند جهانی نیشابور»، آفتاب صبح نیشابور، ۳.
  53. کلباسی، «بررسی نظام آوایی گویش نیشابوری»، فصلنامه ادبیات و زبان‌های محلی ایران‌زمین، ۱۳۹.
  54. مجتبوی، فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور، ۱۷–۱۸.
  55. گرایلی، نیشابور؛ شهر فیروزه، ۳–۱۰.
  56. طاهری، درآمدی بر تاریخ و جغرافیای نیشابور، ۴۹–۵۱.
  57. مجتبوی، فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور، ۱۸.
  58. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ص. ۴۰۹.
  59. «بازشناسی ربع نیشابور خراسان و تقسیمات جغرافیایی آن (از نگاه متون جغرافیایی و تاریخی کهن)». انسان‌شناسی و فرهنگ. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۳۰.
  60. مجتبوی، فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور، ۱۷–۱۸.
  61. طاهری، درآمدی بر تاریخ و جغرافیای نیشابور، ۵۱–۵۳.
  62. محمدیوسف کیانی، پایتخت‌های ایران، ۳۲۷.
  63. اعتضادی، «نیشابور (ابرشهر)؛ سیر تحول و اصول ساخت و سازمان شهری»، مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ۱:‎ ۵۵۴.
  64. محمدیوسف کیانی، پایتخت‌های ایران، ۳۲۷.
  65. زنگنه، «شهرستان نیشابور و مهمترین وقایع تاریخی آن»، مشکوة، ۱۴۷.
  66. فرنبغ دادگی، بندهش، ۷۱، ۱۷۲.
  67. قلی‌زاده، فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی، ۲۳۱.
  68. فرنبغ دادگی، بندهش، ۷۷.
  69. قلی‌زاده، فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی، ۲۸۰.
  70. قلی‌زاده، فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی، ۳۹.
  71. حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور، ۱۹۶.
  72. قلی‌زاده، فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی، ۱۵۸.
  73. حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور، ۱۹۷.
  74. حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، ۲۱۲.
  75. قلی‌زاده، فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی، ۲۷۱–۲۷۲.
  76. قلی‌زاده، فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی، ۳۳۴.
  77. کزازی، نامه باستان؛ ویرایش و گزارش شاهنامه فردوسی، ۲:‎ ۱۰۲.
  78. فرنبغ دادگی، بندهش، ۱۵۱.
  79. کزازی، نامه باستان؛ ویرایش و گزارش شاهنامه فردوسی، ۵:‎ ۲۴۸.
  80. فرنبغ دادگی، بندهش، ۹۱، ۱۷۲.
  81. قلی‌زاده، فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی، ۳۹.
  82. محمدیوسف کیانی، پایتخت‌های ایران، ۷۳۸.
  83. یاقوت حموی، معجم‌البلدان، ۱:‎ ۱۸۷.
  84. کزازی، نامه باستان؛ ویرایش و گزارش شاهنامه فردوسی، ۶:‎ ۲۳۵.
  85. ، زند وهومن‌یسن و کارنامه اردشیر پایکان، ۱۷۰–۱۷۱.
  86. Choksy، Encyclopedia of Religion، 1:‎ 569.
  87. گاراژیان، «مقدمه»، نیشابور: برخی ساختمان‌های اوایل اسلام و تزئینات آن‌ها.
  88. گاراژیان، «لایه‌نگاری در گمانه یک تپه برج نیشابور؛ رویکردی تفسیری»، پیام باستان‌شناس، ۲.
  89. حبیبی، «شواهد فرهنگ‌های پیش از تاریخی آسیای مرکزی در منطقه شمال شرقی فلات ایران»، دومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، ۳.
  90. گاراژیان، «باستان‌شناسی فیروزه؛ انسان، سنگ و رنگ»، پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، ۱۱۶.
  91. گاراژیان، «باستان‌شناسی فیروزه؛ انسان، سنگ و رنگ»، پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، ۱۱۶.
  92. باصفا، «اثر هیدرولوژی بر فرایند شکل‌گیری استقرار پیش از تاریخ شهرک فیروزه در دشت نیشابور»، پژوهشهای محیط زیست، ۷۴.
  93. باصفا، «اثر هیدرولوژی بر فرایند شکل‌گیری استقرار پیش از تاریخ شهرک فیروزه در دشت نیشابور»، پژوهشهای محیط زیست، ۷۵.
  94. جودی، «گزارش مقدماتی پژوهش‌های باستان‌شناختی تپه بلوچ، شهر فیروزه، نیشابور»، وبگاه انسان‌شناسی و فرهنگ، ۶.
  95. حبیبی، «شواهد فرهنگ‌های پیش از تاریخی آسیای مرکزی در منطقه شمال شرقی فلات ایران»، دومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، ۳.
  96. جودی، «گزارش مقدماتی پژوهش‌های باستان‌شناختی تپه بلوچ، شهر فیروزه، نیشابور»، وبگاه انسان‌شناسی و فرهنگ، ۱.
  97. باصفا، «اثر هیدرولوژی بر فرایند شکل‌گیری استقرار پیش از تاریخ شهرک فیروزه در دشت نیشابور»، پژوهشهای محیط زیست، ۷۷.
  98. جودی، «گزارش مقدماتی پژوهش‌های باستان‌شناختی تپه بلوچ، شهر فیروزه، نیشابور»، وبگاه انسان‌شناسی و فرهنگ، ۳–۷.
  99. مجتبوی، فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور، ۴۴–۴۵.
  100. محمدیوسف کیانی، پایتخت‌های ایران، ۳۲۷.
  101. دوستخواه، اوستا، کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانیان، ۲:‎ ۹۹۰.
  102. بویس، زردشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها، ١١٧.
  103. دهخدا، لغت‌نامه، ۱:‎ ۳۰۸، ۹۷۸.
  104. فرای، میراث باستانی ایران، ۲۹۰.
  105. خبرگزاری صدا و سیمای خراسان رضوی، «قدمت ۳هزار ساله سه‌تپه نیشابور»، وبگاه خبرگزاری صدا و سیما.
  106. سلیمی، «جای پای هخامنشیان در خشت‌های نیشابور؛ کشف نخستین آثار مربوط به دوره هخامنشیان در نیشابور»، وبگاه پایگاه خبری -تحلیلی قدس‌آنلاین.
  107. Koch، A HOARD OF COINS FROM EASTERN PARTHIA، 53.
  108. محمدحسین بن خلف تبریزی، برهان قاطع، ۷۹.
  109. فرنبغ دادگی، بندهش، ۱۵۱.
  110. نعمتی، «نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور»، خراسان‌پژوهی، ۱۹۲–۱۹۳.
  111. بویس، زردشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها، ١١٧.
  112. ملکزاده بیانی، تاریخ سکه؛ از قدیم‌ترین ازمنه تا دوران ساسانیان، ۲:‎ ۷۵.
  113. Hopkins، «Parthian Mints - Abarshahr»، The Parthian Empire.
  114. نعمتی، «نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور»، خراسان‌پژوهی، ۱۹۳.
  115. مارکوارت، ایرانشهر، بر مبنای جغرافیای موسی خورنی، ۱۵۰–۱۵۱.
  116. The British Museum (موزه بریتانیا). "stamp-seal; bezel". britishmuseum.org (به انگلیسی).
  117. دهخدا، لغت‌نامه، ۱:‎ ۳۰۸، ۹۷۸.
  118. اکبری، «کعبه زرتشت و اهمیت تاریخی کتیبه شاپور اول ساسانی»، پژوهشنامه تاریخ، ۳۷.
  119. Frye، «THE INSCRIPTION OF SHAPUR I AT NAQSH-E RUSTAM IN FARS»، University of Colorado Boulder.
  120. ، «The Inscription of Shapur I- SKZ- Chapter 3»، Parthian Sources Online.
  121. Mallon، «Sasanian Mints»، FORVM ANCIENT COINS.
  122. Oninas، «Art, War 7 Empire: 500 Bc -AD 600»، ATLAS OF WORLD ART، 81.
  123. یارشاطر، تاریخ ایران؛ از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، ۳، قسمت اول:‎ ۴۴۴.
  124. The University of Birmingham، «Online Collections at University of Birmingham»، The University of Birmingham WebSite.
  125. مارکوارت، ایرانشهر، بر مبنای جغرافیای موسی خورنی، ۳۸.
  126. , Šahrestānīhā ī Ērānšahr: A Middle Persian Text on Late Antique Geography, Epic, and History, 14,18,23.
  127. بته‌کن، «ابرشهر»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۲:‎ ۵۵۵.
  128. حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور، ۱۹۸.
  129. , Šahrestānīhā ī Ērānšahr: A Middle Persian Text on Late Antique Geography, Epic, and History, 14,18,23.
  130. مارکوارت، ایرانشهر، بر مبنای جغرافیای موسی خورنی، ۱۵۱.
  131. پیگلوسکایا، تاریخ ایران؛ از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادی، ۹۰–۹۱.
  132. زرین‌کوب، روزگاران؛ تاریخ ایران از آغاز تا سلطنت پهلوی، ۲۱۷.
  133. بته‌کن، «ابرشهر»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۲:‎ ۵۵۵.
  134. قدیانی، تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره ساسانیان، ٢٥.
  135. کریستنسن، ایران در زمان ساسانیان، ٩٨.
  136. پیرنیا، تاریخ ایران باستان، ٢٨٤٨-٢٨٤٩.
  137. ، تمدن ایرانی؛ اثر چند تن از خاورشناسان فرانسوی، ۲۶.
  138. اوشیدری، دانشنامه مزدیسنا؛ واژه‌نامه توضیحی آیین زرتشت، ۷۰.
  139. طاهری، درآمدی بر تاریخ و جغرافیای نیشابور، ۵۳–۵۵.
  140. بهرامی، «شهرهای ساسانی»، مجله بررسی‌های تاریخی، ۲۴۵.
  141. لباف خانیکی، «تأثیرات متقابل نیشابور و راه ابریشم در دورهٔ ساسانی»، مطالعات باستانشناسی، ۹۰–۹۴.
  142. ، «نیشابور»، پاژ، ۱۹۲.
  143. لباف خانیکی، «سفال‌های ساسانی شمال شرق ایران»، مجله علمی - پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ۱۴۶–۱۴۷.
  144. اوشیدری، دانشنامه مزدیسنا؛ واژه‌نامه توضیحی آیین زرتشت، ۷۰.
  145. طاهری، درآمدی بر تاریخ و جغرافیای نیشابور، ۵۳–۵۵.
  146. سجادی، «برزویه»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۱:‎ ۷۰۶.
  147. سایکس، تاریخ ایران، ۱:‎ ۶۰۵.
  148. رئیس‌السادات، «تاریخ شهرهای خراسان؛ نیشابور»، مجله تحقیقات جغرافیائی، ۳۴۸.
  149. The city in the Islamic world, Volume 1. By Salma Khadra Jayyusi, Renata Holod, Attilio Petruccioli, André Raymond
  150. حاکم نیشابوری
  151. الکامل فی التاریخ. ۳. ص. ۳۷.
  152. ابن رسته (۱۳۶۵). الأعلاق النفیسة. ترجمهٔ حسین قره چانلو. امیر کبیر.
  153. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ص. ۴۱۱.
  154. اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، ۸۵–۱۸۴.
    خضری، تاریخ خلافت عباسی، ۸۱.
    زرین‌کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ۵۰۸.
    اقبال، تاریخ ایران از انقراض ساسانیان تا انقراض قاجاریه، ۷۴.
    Bosworth, “ʿABDALLĀH B. ṬĀHER”, Encyclopædia Iranica.
  155. اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، ۱۸۶.
  156. اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، ۱۸۶.
  157. اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، ۸۷–۱۸۶.
  158. اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، ۸۸–۱۸۷.
  159. تاریخ سیستان، 1381: 225
  160. http://www.cgie.org.ir/fa/news/4131
  161. http://www.cgie.org.ir/fa/news/128582
  162. ؛ ابن راوندی در راحة الصدور.
  163. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ص. ۴۱۲.
  164. ساندرا ماکی، The Iranians: Persia, Islam, and the soul of a nation، ص. بخش اشغال نیشابور
  165. ۱۶۵٫۰ ۱۶۵٫۱ ۱۶۵٫۲ ۱۶۵٫۳ ۱۶۵٫۴ ۱۶۵٫۵ ۱۶۵٫۶ ۱۶۵٫۷ ۱۶۵٫۸ تاریخ جهانگشای. ۲. به کوشش محمد قزوینی. ارغوان. ۱۳۶۷. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «تاریخ جهانگشای» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «تاریخ جهانگشای» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «تاریخ جهانگشای» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «تاریخ جهانگشای» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «تاریخ جهانگشای» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «تاریخ جهانگشای» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «تاریخ جهانگشای» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «تاریخ جهانگشای» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  166. سیرت جلال‌الدین منکبرنی. به کوشش مجتبی مینوی. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. ۱۳۶۵.
  167. سید انورالحق حقانی (۲۰۱۰Chingiz Khan: The Life and Legacy of an Empire Builder، Primus Books، ص. ۱۱۵
  168. - تاریخ نیشابور، ثابتی، ص۲۱۱;
  169. تاریخ نیشابور، لاکهارت، مجله دانشکده ادبیات، ص ۳۴۸.
  170. سفرنامه کلاویخو، ترجمه فارسی، ص ۱۸۹ و ۱۹۰
  171. «سفرنامه کلاویخو»، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۴. ص ۱۸۸–۱۹۱
  172. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۳ اوت ۲۰۱۶.
  173. جغرافیای تاریخی خراسان از نظر جهانگردان صفحه = ۱۷۷.
  174. Seibel، George (۱۱ دسامبر۱۹۱۱م). «The Gazette Times». Jeff Precourt: ۴. دریافت‌شده در 1 ژوئیه ۲۰۱۶. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  175. «همهٔ وکلای نیشابور در ۳۴ دوره پارلمان». khayyamnameh.ir. خیام‌نامه. ۱۲ فروردین ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  176. ۱۷۶٫۰ ۱۷۶٫۱ ۱۷۶٫۲ ۱۷۶٫۳ «نگاهی به ورود و حضور ارامنه در نیشابور: مهمانان ارمنی در نیشابور». خیام‌نامه. تیر ۱۰, ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.[پیوند مرده]
  177. ۱۷۷٫۰ ۱۷۷٫۱ «اولین دستگاه چاپ را چه کسی به نیشابور آورد؟». خیام‌نامه. دی ۲, ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.[پیوند مرده] خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «ToolAutoGenRef6» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  178. ۱۷۸٫۰ ۱۷۸٫۱ «گفتگوباخانم دکترفهیمه بقراط نوه دکترمهدی بقراط». خیام‌نامه. دریافت‌شده در ۳۱ اوت ۲۰۱۶.[پیوند مرده] خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «ToolAutoGenRef8» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  179. مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی (۲۷ مرداد ۱۳۹۵). «درگذشت "کمال الملک" نقاش معروف ایرانی در نیشابور (1319ش)». cgie.org.ir. مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  180. «ورود اولین اتوبوس به نیشابور». خیام‌نامه. دی ۵, ۱۳۹۴. دریافت‌شده در اوت ۲۰۱۶. تاریخ وارد شده در |بازبینی= را بررسی کنید (کمک)[پیوند مرده]
  181. http://www.irimo.ir/far/services/climate/802-اقلیم-استان-خراسان-رضوی.html?t=وضع-هوای
  182. ۱۸۲٫۰ ۱۸۲٫۱ ایستگاه قطار نیشابور
  183. روزنامه اطلاعات. تهران: روزنامه اطلاعات. پهلوی دوم. ۱۴ فروردین ۱۳۴۲. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  184. «21. سفری به نیشابور و مشهد». وبگاه سید ابوالفضل برقعی قمی. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  185. «فریدون گرایلی». کلیدر. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  186. «حسین فریدون؛ از مرد مبارزه تا مرد مذاکره». دنیای اقتصاد. ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۵.
  187. ۱۸۷٫۰ ۱۸۷٫۱ مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «15th World Scout Jamboree (cancelled)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ژوئن ۲۰۱۱. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «secure.wikimedia.org» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  188. «حجت‌الاسلام و المسلمین سید محمد خاتمی در اجتماع مردم نیشابور: ما خواهان استقلال، آزادی و پیشرفت بر پایه هویت دینی هستیم». خبرگزاری ایسنا. ۱ تیر ۱۳۸۰.
  189. «خراسان به رئیس‌جمهوری دوروزه سفر گزارش‎». همشهری. تهران: همشهری (۲۴۳۱). ۱۳۸۰.
  190. رادیو فردا (۲۶ مرداد ۱۳۸۲). «لایحه تقسیم استان خراسان و چشم‌انداز آشوب و درگیری در این استان». radiofarda.com. رادیو فردا.
  191. خبرگزاری ایسنا (۱۲ مرداد ۱۳۸۱). «مردم این شهر، راهبرد گفتگوهای مثبت را برگزیده‌اند». isna.ir. خبرگزاری ایسنا.
  192. «سرانجام، علت فاجعه نیشابور سهل انگاری اعلام شد». خبرگزاری ایسنا. ۵ اسفند ۱۳۸۲.
  193. «صدها کشته و زخمی در انفجار قطار باری در نیشابور». همشهری. تهران: همشهری (۳۳۱۳). ۱۳۸۲.
  194. «زلزله 5.5 ریشتری نیشابور، تلفات جانی نداشت». همشهری آنلاین. ۳۰ دی ۱۳۹۰.
  195. «نیشابور می‌تواند قطب فرهنگی شود». سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران. ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۳ اوت ۲۰۱۶.
  196. «برگزاری مراسم اختتامیه «پایتخت کتاب ایران» و «روستاها و عشایر دوستدار کتاب»». کمیسیون ملی یونسکو در ایران. خرداد ۱۰, ۱۳۹۵.[پیوند مرده]
  197. {{یادکرد وب |عنوان=بیشترین آمار جان باختگان ایرانی حادثه منا از شهرستان نیشابور است.|نشانی=http://neyshabur.khorasan.ir/RContent/2WA9LWHF-دراین-حادثه-44-نفر-از-زائران-شهرستان-نیشابور-در-حادثه-منا-دعوت-حق-را-لبیک-گفته-اند.
  198. مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفةالاقالیم (ویراست ج ۲)، ص. ۴۸۰
  199. مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ص. ۴۷۳
  200. ویلیام بوردهی (۱۳۶۴تحقیقی در آیین اسماعیلیه، ترجمهٔ زهرا سعیدی، مشهد: تابناک
  201. محمد بن زین العابدین (۱۳۶۲تاریخ جماعت اسمعیلیه:هدایت المومنین الطالبین.، ترجمهٔ هما خاقان زاده، تهران: اساطیر
  202. عبدالحسین زرین‌کوب، «فصل کتاب»، جستجو در تصوف ایران، امیرکبیر
  203. الحاکم نیشابوری، «ذیل آتشکده»، تاریخ نیشابور، به کوشش شفیعی کدکنی.
  204. Pandectae Medicinae " (Ibn Abí Osaibiah, Fontes Relationum de Class. Medicor. 11.1.)
  205. سیریل الگود، اسناد و مباحثی دربارهٔ کلیسای شرق، ص. ، ص ۲۰
  206. از اسرار التوحید فی مقامات شیخ ابی سعید
  207. «خیام، ایران، آسیا شروع سینما در نیشابور». خیام‌نامه. تیر ۲, ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.[پیوند مرده]
  208. «مسیحیت در ایران: جرم سیاسی ـ امنیتی». صدای آمریکا. ۳ تیر ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  209. المسالک و الممالک ص۲۰۳
  210. http://www.ana.ir/news/23988
  211. http://www.farhang.gov.ir/fa/news/219570/فرشچیان-کابلی-و-تهرانی-شهروند-افتخاری-نیشابور-شدند
  212. «دزق زادگاه اجداد خمینی در نیشابور - روزنه». www.rovzane.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۲-۱۲.[پیوند مرده]
  213. «فرهنگ نیشابور در میان جنگ‌ها تحول یافت». خبرگزاری مهر. ۸ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  214. «شهرهای ایران هر کدام چقدر جمعیت دارند؟». بولتن نیوز. ۲۷ خرداد ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۱ مه ۲۰۲۰.
  215. مرکز آمار ایران
  216. «پرتال خراسان رضوی». استانداری خراسان رضوی.
  217. خبرگزاری مهر
  218. ۲۱۸٫۰ ۲۱۸٫۱ «ریشه‌شناسی نام مکانهای ترکی در نیشابور». خیام‌نامه. خرداد ۲۴, ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «ToolAutoGenRef3» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  219. علی طاهری، «نیشابور امروزین»، نگاهی به جغرافیا و تاریخ نیشابور، نیشابور: نشر ابرهشر، ص. صفحه
  220. فریدون گرایلی، «بخش آخر»، نیشابور شهر فیروزه، مشهد و نیشابور
  221. «نگاهی به ورود وحضور سمرقندی‌ها درنیشابور سمرقندی‌ها، مهمانانی که در نیشابور ماندگار شدند». خیام‌نامه. تیر ۲۴, ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.[پیوند مرده]
  222. «نیشابور به شبکه بین شهری میراث فرهنگی و معنوی جهان الحاق شد». وبگاه. روزنامه قدس. ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ فوریه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۴ مه ۲۰۱۱. دکتر سعیدآبادی
  223. «پیوستن نیشابور به شبکه بین شهری میراث فرهنگی و معنوی جهان». روزنامه کیهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ آوریل ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳ مه ۲۰۱۱.
  224. «نیشابور از سوی یونسکو، پایتخت علوم زمین ایران نامیده شده‌است».
  225. «همایش نیشابور از برنامه‌های مؤثر یونسکو است». ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۲۴ مهٔ ۲۰۱۱.
  226. «یونسکو در نیشابور همایش بر پا می‌کند تاریخ = ۶ تیر ۱۳۸۹». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۳ مه ۲۰۱۱.
  227. بارتلد، واسیلی. فرهنگ و تمدن اسلامی. تهران: امیرکبیر. ص. ۱۲۰.
  228. «قیام نیشابور برای برگزاری سالروز ورود (ع)». ایسنا. ۸ تیر ۱۳۹۵.
  229. «سالروز ورود رضا (ع) به نیشابور در تقویم ملی ثبت می‌شود». خبرگزرای تسنیم. ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۵.
  230. «غدیر خم نیشابور را دریابید». روزنامه خراسان؛ شماره: ۱۹۳۳۰. ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  231. «چرا نیشابور شایسته انتخاب پایتخت کتاب ایران است». ۲۷ بهمن ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۹.
  232. «سرود ویژه نیشابور هم‌زمان با روز ملی عطار رونمایی می‌شود». روزنامه خراسان رضوی. ۲۵ فروردین ۱۳۹۰. ص. شماره انتشار ۱۷۸۱۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳ مه ۲۰۱۱.
  233. «سهمایش ملی بزرگداشت مقام «فضل بن شاذان» در نیشابور برگزار شد». خبرگزرای مهر. ۲۶ آذر ۱۳۹۴.
  234. «دفتر حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدس در نیشابور افتتاح شد». خبرگزاری تسنیم.
  235. «آداب و رسوم و فرهنگ مردم روستاهای نیشابور» (PDF). روزنامه اطلاعات. ۶ آبان ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰ اوت ۲۰۱۶.
  236. فریدون گرایلی (۱۳۷۶نیشابور شهر قلمدان‌های مرصع، خاوران، ص. ۲۵
  237. «چوله‌قزک، عروسک باران کودکان نیشابورر». روزنه. ۱ تیر ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۹.
  238. Encyclopædia Britannica. "سفال نیشابور از دانشنامه بریتانیکا" (به انگلیسی).
  239. فضل‌الله حشمتی رضوی، «فصل کتاب»، فرش ایران، ترجمهٔ نام مترجم، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ص. ص
  240. «ایران تنسج أکبر سجادة عالمیا لمسجد الشیخ زاید بأبو ظبی». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۱۶. إن هذه السجادة قام علی حیاکتها ألف ومئتی عامل تم اختیارهم من قری نیسابور وجری العمل فیها ۱۸ شهرا.
  241. «جامع السلطان قابوس الأکبر». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ دسامبر ۲۰۰۷. قامت حیاکةالسجادة فی نیشابور (الواقعة شرق ولایة خراسان فی إیران) علی ید ۶۰۰ امرأة محترفة تحت إشراف خبراء فی تصمیم ونسج السجاد.
  242. رونمایی از سومین فرش بزرگ جهان/عکس
  243. ۲۴۳٫۰ ۲۴۳٫۱ «مرمت آرامگاه رودکی توسط هنرمندان نیشابوری». ۱۴ مهر ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳۸۸-۰۵-۱۷. دریافت‌شده در ۳ مه ۲۰۱۱. مرمت آرامگاه رودکی توسط هنرمندان نیشابوری خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «aftabir.com» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  244. ۲۴۴٫۰ ۲۴۴٫۱ «آرامگاه رودکی در تاجیکستان». ۱۳۸۸-۰۵-۱۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳۸۸-۰۵-۱۷. دریافت‌شده در ۳ مه ۲۰۱۱. آرامگاه رودکی در تاجیکستان به‌شدت محافظت می‌شود خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «farsnews.ir» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  245. Paul Wheatley، «فصل کتاب»، The Places Where Men Pray Together: Cities in Islamic Lands, Seventh through the Tenth Centuries، ص. ۱۷۸
  246. «تاریخ موسیقی ایران» جلد۱/ نوشته: حسن مشحون / انتشارات: نشر سیمرغ / سال ۱۳۷۳
  247. کلانتر، علی‌اصغر، «بررسی موسیقی در نقوش سفالینه‌های نیشابور»، ماهنامه خبرنامه فرهنگستان هنر، سال۶، شمارهٔ ۵۴، خرداد ۱۳۸۶، صص ۵۶-
  248. پورجوادی، امیر حسین، «رساله موسیقی محمد بن محمود بن محمد نیشابوری»، مجلهٔ معارف، دورهٔ دوازدهم، فروردین-آبان ۱۳۷۴، ص ۳۲–۷۰.
  249. «موسیقی نیشابور با بیش از دوازده قرن قدمت». PANA.IR. ۲۰۱۸-۱۱-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۳۰.
  250. «1200 طلبه نیشابوری در حوزه‌های علمیه نیشابور، قم و مشهد تحصیل می‌کنند». tebyan.net. تبیان. ۱۳۸۵-۱۲-۱۳. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.
  251. «63 هزار دانش‌آموز نیشابوری راهی مدرسه می‌شوند». خبرگزاری مهر. ۱۳۹۴-۰۶-۳۰. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.
  252. «نیشابور با 25 هزار دانشجو قطب دانشگاهی خراسان رضوی است». خبرگزاری مهر. ۶ مهر ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.
  253. «امکان رصد حرفه‌ای نجوم در مجتمع فرهنگی شهید رجایی باغرود نیشابور». وبگاه روزنه. ۱۲ شهریور ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.
  254. «موزه نجوم نیشابور نوروز آماده است». CHN. ۲۶ اسفند ۱۳۸۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.
  255. «دربارهٔ دانشگاه». دانشگاه آزاد نیشابور. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.
  256. «تحصیل بیش از 6 هزار دانشجو در دانشگاه آزاد نیشابور». خبرگزاری فارس. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.
  257. خبرگزاری فارس (۱۳۹۰-۱۲-۰۹). «5 هزار دانشجو در دانشگاه پیام نور نیشابور تحصیل می‌کنند». farsnews.ir. خبرگزاری فارس. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.
  258. «دربارهٔ مرکز». دانشکده فنی و حرفه‌ای نیشابور. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.
  259. «آموزشکده فنی و حرفه ای دختران نیشابور». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱ فوریه ۲۰۲۰.
  260. «آموزشکده فنی و کشاورزی نیشابور». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱ فوریه ۲۰۲۰.
  261. [[دانشکده پرستاری و مامایی(تاسیس1397) «دانشگاه علوم پزشکی نیشابور». nums.ac.ir. دانشکده علوم پزشکی نیشابور. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژوئن ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۳ مرداد ۱۳۹۵.
  262. . دانشگاه نیشابور http://www.neyshabur.ac.ir/. دریافت‌شده در مرداد ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |بازبینی= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  263. «موسسه آموزش عالی صبحان». مؤسسه آموزش عالی سبحان نیشابور. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.
  264. «موسسه آموزش عالی ثامن». samen.ac.ir. مؤسسه آموزش عالی ثامن. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.
  265. عبدالحمید مولوی (اسفند ۱۳۴۷)، «نیشابور، مرکز خراسان، قدیم‌ترین پایگاه علوم اسلامی در ایران»، نشریه دانشکده علوم معقول و منقول مشهد (فصلنامه دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مشهد. فصلنامه مطالعات اسلامی) (۱)، ص. ص ۱۸۲–۲۲۶
  266. مقریزی، تقی‌الدین (۱۹۹۷). الخطط (المواعظ والاعتبار بذکر الخطط والآثار) (به عربی). ۴. بیروت: دارالکتب العلمیة. ص. ۱۹۲. دریافت‌شده در ۱۷ اوت ۲۰۱۶. والمدارس مما حدث فی الإسلام ولم تکن تعرف فی زمن الصحابة ولا التابعین وإنما حدث عملها بعد الأربعمائة من سنی الهجرة، وأول من حفظ عنه أنه بنی مدرسة فی الإسلام أهل نیسابور،
  267. ۲۶۷٫۰ ۲۶۷٫۱ مقدمهٔ «مدارس علمیه قبل از نظامیه». ناجی معروف.
  268. «دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر».[پیوند مرده]
  269. محمد حسن العمادی، «نظامیة نیسابور»، مجلة مرکز الوثائق والدراسات الإنسانیة (الدوحة)، ۱۵ (شماره)، ص. ۱۰۸--۵۵
  270. ۲۷۰٫۰ ۲۷۰٫۱ «دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۱-۰۵-۱۹. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «iranshahrpedia.ir» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  271. «موزه اسناد آموزش و پرورش نیشابور روز ملی خیام افتتاح می‌شود». خبرگزاری تسنیم. ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.
  272. «گفتگوباخانم دکترفهیمه بقراط نوه دکترمهدی بقراط». خیام‌نامه. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.
  273. ۲۷۳٫۰ ۲۷۳٫۱ «کتابخانه وکیلی، نیشابور». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژوئن ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «vakilipl.ir» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  274. «کتابخانه نظیری، نیشابور». دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.[پیوند مرده]
  275. ۲۷۵٫۰ ۲۷۵٫۱ «اداره کتابخانه‌های خراسان رضوی». دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «eform.iranpl.ir» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  276. «اداره کل زندان‌های خراسان». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  277. «کتابخانه غدیر، نیشابور». دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  278. «کتابخانه مرکزی، دانشگاه نیشابور». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  279. «خانه ریاضیات نیشابور». دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.[پیوند مرده]
  280. «کتابخانه مرجان دوستی». دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  281. «حوزه علمیه خراسان». دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  282. ترجمة تاریخ الیمینی ص ۲۵۳
  283. رکن الدین همایون فرخ (۱۹۶۸)، «فصل ج ۲»، تاریخچه کتاب و کتابخانه درایران، تهران: وزارت فرهنگ و هنر، ص. ص ۲۸
  284. «کتابخانه، دانشگاه آزاد نیشابور». iau-neyshabur.ac.ir. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  285. «کتابخانه عمومی دکتر شریعتی نیشابور». دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  286. «نیشابور دومین پایتخت کتاب ایران شد». mehrnews.com. خبرگزاری مهر. ۱۷ اسفند ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  287. «صالحی: نیشابور شهری شناسنامه‌دار است/ کتابخانه شریعتی با یک میلیون مراجعه‌کننده؛ افتخار پایتخت کتاب ایران». خبرگزاری کتاب ایران. ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  288. «نقش کتابخانه‌های عمومی شهرستان نیشابور در افزایش سواد اطلاعاتی شهروندان». خبرگزاری شبستان. ۱ شهریور ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  289. «کشتی با چوخه حاجی‌آباد». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۹.
  290. «پورتال جامع هیئت کوهنوردی و صعودهای ورزشی شهرستان نیشابور». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ فوریه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۹.
  291. تهرانچی، محمد (۱۳۹۴). پیشینه ورزش نیشابور سیری در ورزش زورخانه‌ای و کشتی پهلوانی. مشهد: همسایه آفتاب. ص. مقدمه.
  292. «معرفی اردوگاه». مجتمع فرهنگی، اردویی کشوری شهید رجایی نیشابور. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۵.[پیوند مرده]
  293. «به صدا و سیمای خراسان رضوی».
  294. «خانه قهرمانان نیشابور تأسیس شد».
  295. «معرفی بیمارستان 22 بهمن». دانشکده علوم پزشکی نیشابور. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۳۱ اوت ۲۰۱۶.
  296. «تجهیز بیمارستان‌های نیشابور به دستگاه‌های امحای زباله». خبرگزاری فارس. دریافت‌شده در ۳۱ اوت ۲۰۱۶.
  297. «افتتاح توسعه بخش‌های بیمارستان ۲۲ بهمن نیشابور». خبرگزاری ایسنا. دریافت‌شده در ۳۱ اوت ۲۰۱۶.
  298. «درب ورودی بیمارستان عطار نیشابور». خیام‌نامه. دریافت‌شده در ۳۱ اوت ۲۰۱۶.
  299. «معرفی بیمارستان». دانشکده علوم پزشکی نیشابور. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۱ اوت ۲۰۱۶.
  300. «۸۶ درصد جمعیت نیشابور تحت پوشش پزشک خانواده هستند». خبرگزاری تسنیم. ۱۰ آذر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۳۱ اوت ۲۰۱۶.
  301. «باید 950 تخت جدید بیمارستانی در نیشابور اضافه شود». خبرگزاری آریا. دریافت‌شده در ۳۱ اوت ۲۰۱۶.
  302. {{یادکرد وب | نشانی = http://www.nums.ac.ir/معرفی-دانشکده.html%7C{{پیوند[پیوند مرده] مرده|date=اکتبر ۲۰۱۹ |bot=InternetArchiveBot}} عنوان= معرفی دانشکده| تاریخ بازدید = ۳۱ اوت ۲۰۱۶ | ناشر =دانشکده علوم پزشکی نیشابور.
  303. «مراسم تودیع و معارفه رئیس اداره راه و شهرسازی نیشابور برگزار شد». ادارهٔ حمل و نقل و پایانه‌های خراسان رضوی. ۲۲ تیر ۱۳۹۵.[پیوند مرده]
  304. مرزهای ایران
  305. «تاریخچه و معرفی اداره کل». اداره کل راه‌آهن خراسان.
  306. شرکت رجا/اداره کل خط و سازه‌های فنی. «بزرگترین تقاطع غیر همسطح ریلی کشور در نیشابور به بهره‌برداری می‌رسد».
  307. شرکت رجا/اداره کل خط و سازه‌های فنی (۱۳۹۴-۱۰-۲۴). «جابه‌جایی روزانه 5 هزار نفر مسافر از ایستگاه راه‌آهن نیشابور». خبرگزاری مهر.
  308. ۳۰۸٫۰ ۳۰۸٫۱ «۴۰۰ واحد صنعتی در نیشابور فعال است». خبرگزاری تسنیم. ۱۱ اسفند ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۳۱ اوت ۲۰۱۶. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «tasnimnews.com» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  309. شهرداری نیشابور. «شهرداری نیشابور». neyshabur.ir.
  310. اداره کل راه و شهرسازی استان خراسان رضوی (۱۳۹۴). «طرح جامع نیشابور 1394». https://www.shahrsazionline.com/53448/طرح-جامع-شهر-نیشابور/.
  311. «زمین‌شناسی و زلزله‌خیزی نیشابور». ۱ آبان ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۸ آوریل ۲۰۱۱.
  312. هادی نیرآبادی و حمیدرضا کوهبنانی. «مکان‌یابی اردوگاه‌های اسکان موقت بازماندگان زلزله با استفاده از AHP».
  313. اکبری، تاریخ حکومت طاهریان از آغاز تا انجام، ۱۸۶.
  314. "Neyshabur Weather Forecast". وبگاه (به انگلیسی). Weather Forecast. Retrieved 24 May 2011.
  315. «آب و هوای شهرستان نیشابور». پورتال شهرستان نیشابور. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱ مرداد ۱۳۹۶.
  316. «آب و هوای شهرستان نیشابور». پورتال شهرستان نیشابور. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در مرداد ۱۳۹۶. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  317. «وبگاه خیام‌نامه» (مقاله). ۲۸ دی ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۶.[پیوند مرده]
  318. http://www.aryanews.com/Lct/fa-ir/News/20121002/20121002145653972.htm[پیوند مرده]
  319. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۱ اوت ۲۰۱۶.
  320. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۱ اوت ۲۰۱۶.
  321. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۱ اوت ۲۰۱۶.
  322. موزه متروپولیتن نیویورک (اکتبر ۲۰۰۱). «The Metropolitan Museum's Excavations at Nishapur» (به انگلیسی). موزه متروپولیتن نیویورک. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  323. «مرکز جامع الشیخ زاید الکبیر-السجادة» (به عربی). پایگاه مسجد جامع شیخ زاید. ۱۵ جون ۲۰۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  324. «واحد تولید کاشی و سرامیک با سرمایه‌گذاری چین در نیشابور افتتاح شد». دنیای اقتصاد. ۱۸ اردیبهشت ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  325. «دربارهٔ ما». خاوران الیاف پارسیان/دربارهٔ ما. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  326. «صدور سومین فرش بزرگ جهان از تهران به عمان». پایگاه خبری آفتاب. ۲۰ آبان ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  327. «صدور سومین فرش بزرگ جهان از تهران به عمان». تابناک. ۷ مهر ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  328. «نیکوکاران کویتی ساخت 3 مرکز بهزیستی را در نیشابور تقبل کردند». خراسان رضوی. مشهد: روزنامه خراسان. معاصر (۲۳۰۵): ۴.
  329. «ژاپنی‌ها به بیمارستان خیریه قمر بنی‌هاشم (ع) نیشابور کمک مالی می‌کند». خبرگزاری پانا. ۱۳ بهمن ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  330. "Italian group to build five hospitals in Iran" (به انگلیسی). Business Standard. ۲۰ ژانویه ۲۰۱۶. Retrieved 1 August 2016.
  331. «پیمان نامه همکاری نیشابور و تولوز فرانسه در باغ حکیم عطارامضاشد». فرمانداری شهرستان نیشابور. ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  332. «نشست دانشگاه‌های فردوسی، نیشابور و روح القدس لبنان برگزار شد». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  333. «چین بیش از یک میلیارد یورو در پتروشیمی نیشابور سرمایه‌گذاری کرد». خبرگزاری مهر. ۱۵ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  334. «سرمایه‌گذاری بیش ازیک میلیارد یورویی چین درپتروشیمی نیشابور». عطارنیوز. ۱۵ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.[پیوند مرده]
  335. «گلایه سر کنسول ترکیه از وجود مشکلات بر سر راه سرمایه‌گذاری خارجی در استان». روزنامه خراسان. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۶.
  336. «امضای تفاهم‌نامه همکاری با بنیاد عطار/ نیشابور خواهرخوانده تولوز فرانسه می‌شود». خبرگزاری فارس. دریافت‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۵.
  337. ۳۳۷٫۰ ۳۳۷٫۱ «قونیه و نیشابور خواهرخوانده شدند». دنیای اقتصاد. ۱۱ مهر ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۵.
  338. «وزیر فرهنگ ایران خبرداد: غزنی و نیشابور خواهر خوانده شدند». پیام آفتاب. ۱۳ جدی ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۵.
  339. «کمال الملک دو شهر نیشابور و کاشان را خواهرخوانده کرد». ایلنا. ۱۲ مرداد ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۵.
  340. «دیدار با میراث عرفانی شرق؛ از بسطام تا شادیاخ». روزنه. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژوئن ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۵.
  341. «برگزاری مراسم روز ملی خیام با حضور وزیر ارشاد در نیشابور». وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. ۱۲ مرداد ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۵.
  342. «برگزاری مراسم روز ملی خیام باحضور وزیر ارشاد در نیشابور». خبرگزاری آریا. دریافت‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۵.
  343. «شهرهای شاهرود و نیشابور خواهر خوانده شدند». خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۲۷ فروردین ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۵.
  344. «گلباران مقبره عطار و خواهرخواندگی 2 شهر». جام جم آنلاین. ۲۵ فروردین ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۵.
  345. {{یادکرد وب| نشانی =http://www.mehrnews.com/news/3908797/%7C عنوان =نیشابور و بم خواهر خوانده شدند| تاریخ بازدید = ۲۹ بهمن ۱۳۹۵| تاریخ =۲۸ بهمن ۱۳۹۵.

منابعویرایش

  • تمدن ایرانی؛ اثر چند تن از خاورشناسان فرانسوی. ترجمهٔ عیسی بهنام. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب. ۱۳۴۲.
  • زند وهومن‌یسن و کارنامه اردشیر پایکان. ترجمهٔ صادق هدایت. تهران: امیرکبیر. ۱۳۴۲.
  • «نیشابور». پاژ (۵). بهار و تابستان ۱۳۸۸.
  • استانداری خراسان رضوی (بی‌تا). «فرمانداری ویژه شهرستان نیشابور». وبگاه پورتال استانداری خراسان رضوی. دریافت‌شده در ۱۳۹۷-۰۵-۲۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  • اعتضادی، لادن (۱۳۷۴). «نیشابور (ابرشهر)؛ سیر تحول و اصول ساخت و سازمان شهری». مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران. اول. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
  • اکبری، امیر (تابستان ۱۳۸۷). «کعبه زرتشت و اهمیت تاریخی کتیبه شاپور اول ساسانی». پژوهشنامه تاریخ (۱۱).
  • اوشیدری، جهانگیر (۱۳۸۶). دانشنامه مزدیسنا؛ واژه‌نامه توضیحی آیین زرتشت. تهران: نشر مرکز. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۰۵-۳۰۷-۹.
  • باصفا، حسن (بهار و تابستان ۱۳۹۳). «اثر هیدرولوژی بر فرایند شکل‌گیری استقرار پیش از تاریخ شهرک فیروزه در دشت نیشابور». پژوهشهای محیط زیست (۹).
  • بته‌کن، علی (۱۳۶۸). «ابرشهر». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. دوم. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  • سلیمی، سجاد (۲۶ تیر ۱۳۹۷). «جای پای هخامنشیان در خشت‌های نیشابور؛ کشف نخستین آثار مربوط به دوره هخامنشیان در نیشابور». وبگاه پایگاه خبری -تحلیلی قدس‌آنلاین. دریافت‌شده در ۱۳۹۷-۰۶-۰۷.
  • [[شهرداری نیشابور|شهرداری نیشابور]] (بی‌تا). «صفحه خانگی وبگاه شهرداری نیشابور». وبگاه شهرداری نیشابور. دریافت‌شده در ۱۳۹۷/۰۵/۲۹. مقدار |author-link1= را بررسی کنید (کمک); تاریخ وارد شده در |تاریخ دسترسی=،|تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  • صومعه، حسین (۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۵). «بنیان هویت و برند جهانی نیشابور». آفتاب صبح نیشابور (۸).
  • طاهری، علی (۱۳۸۴). درآمدی بر تاریخ و جغرافیای نیشابور. نیشابور: ابرشهر. شابک ۹۶۴-۹۶۰۷۶-۲-۵.
  • فرای، ریچارد (۱۳۶۸). میراث باستانی ایران. ترجمهٔ مسعود رجب‌نیا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • فرنبغ دادگی (۱۳۹۰). بندهش. ترجمهٔ مهرداد بهار. تهران: انتشارات توس. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۱۵-۲۹۲-۵.
  • قدیانی، عباس (١٣٨٥). تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره ساسانیان. تهران: اانتشارات فرهنگ مکتوب.
  • قلی‌زاده، خسرو (۱۳۹۲). فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایه متون پهلوی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۷۳۳-۴۱-۱.
  • کزازی، میرجلال‌الدین (۱۳۹۳). نامه باستان؛ ویرایش و گزارش شاهنامه فردوسی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
  • کریستنسن، آرتور (١٣٩٣). ایران در زمان ساسانیان. ترجمهٔ رشید یاسمی. تهران: صدای معاصر. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۶۴۹۴-۰۶-۰.
  • کلباسی، ایران (بهار ۱۳۹۱). مهشید سلیمانی. «بررسی نظام آوایی گویش نیشابوری». فصلنامه ادبیات و زبان‌های محلی ایران‌زمین (۱).
  • کیانی، محمدیوسف (۱۳۷۴). پایتخت‌های ایران. تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور.
  • گاراژیان، عمران (پاییز و زمستان ۱۳۹۳). فرزانه لطفی قرایی. «باستان‌شناسی فیروزه؛ انسان، سنگ و رنگ». پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران (۸).
  • گاراژیان، عمران (پاییز و زمستان ۱۳۸۷). «لایه‌نگاری در گمانه یک تپه برج نیشابور؛ رویکردی تفسیری». پیام باستان‌شناس (۱۰).
  • گاراژیان، عمران (۱۳۹۱). «مقدمه». در چارلز ویلکینسون. نیشابور: برخی ساختمان‌های اوایل اسلام و تزئینات آن‌ها. ترجمهٔ هادی بکائیان. مشهد: مرندیز.
  • گرایلی، فریدون (۱۳۷۵). نیشابور؛ شهر فیروزه. تهران: مولف.
  • لسترنج، گای (۱۳۷۳). جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمهٔ محمود عرفان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • لباف خانیکی، میثم (بهار و تابستان ۱۳۹۳). «تأثیرات متقابل نیشابور و راه ابریشم در دورهٔ ساسانی». مطالعات باستانشناسی (۹).
  • لباف خانیکی، میثم (تابستان ۱۳۸۷). «سفال‌های ساسانی شمال شرق ایران». مجله علمی - پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران (۱۸۶).
  • مارکوارت، یوزف (۱۳۷۳). جایرانشهر، بر مبنای جغرافیای موسی خورنی. ترجمهٔ مریم میراحمدی. تهران: انتشارات اطلاعات.
  • مجتبوی، سیدحسین (۱۳۹۲). فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور. جواد محقق نیشابوری، حسن نظریان. نیشابور: دانشگاه آزاد اسلامی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۰-۲۱۶۷-۴.
  • محمد بن منور (۱۸۹۹). اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابوسعید. پترزبورگ: دارالفنون پطربورغ.
  • محمدحسین بن خلف تبریزی (۱۳۷۶). برهان قاطع. تهران: امیر کبیر. شابک ۷-۰۳۰۷-۰۰-۶۹۴.
  • ملکزاده بیانی، ملکه (۱۳۷۰). تاریخ سکه؛ از قدیم‌ترین ازمنه تا دوران ساسانیان. تهران: دانشگاه تهران.
  • مهستی گنجوی (۱۹۸۵). رباعیات مهستی گنجوی. باکو: یازیچی.
  • نعمتی، بهزاد (پاییز و زمستان ۱۳۷۷). «نام‌شناخت؛ ابرشهر، نیشابور». خراسان‌پژوهی (۲).
  • یارشاطر، احسان (۱۳۶۸). تاریخ ایران؛ از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان. ترجمهٔ حسن انوشه. جان اندرو. تهران: امیر کبیر.
  • یاقوت حموی، شهاب‌الدین ابی عبدالله محمد (۱۹۰۶). معجم البلدان. قاهره: مطبعة السعادة.

پیوند به بیرونویرایش