باز کردن منو اصلی

سمرقند

شهری تاجیک‌نشین در ازبکستان

سَمَرْقَنْد (به فارسی تاجیکی: Самарқанд) شهری با جمعیتی بالغ بر ۵۹۶٬۳۰۰ نفر (برآورد تخمینیِ سال ۲۰۰۸)، دومین شهر بزرگ ازبکستان، و مرکز استان سمرقند است. این شهر در ارتفاع ۷۰۲متری از سطح دریا واقع است. بیشتر ساکنان این شهر فارسی‌زبان هستند و به فارسی تاجیکی سخن می‌گویند. این شهر یکی از مراکز تاریخی مردم تاجیک در آسیای میانه است.[۱]

سمرقند
Samarqand
Самарканд
شهر
Samarkand
Registan square Samarkand.jpg
Mosque Bibi Khanum (5).JPG
Gur-e Amir - Exterior views 998.JPG
Mausolées du groupe central (Shah-i-Zinda, Samarcande) (6009956484).jpg
Samarkand Shah-i Zinda general view.JPG

نمایی از ریگستان، مسجد بی‌بی خانم، گور امیر، آرامگاه شاه زنده
نشان رسمی سمرقند
نشان
سمرقند در ازبکستان قرار گرفته‌است
سمرقند
سمرقند
موقعیت در نقشه ازبکستان
مختصات: ۳۹°۳۹′۱۵″ شمالی ۶۶°۵۷′۳۵″ شرقی / ۳۹٫۶۵۴۱۷°شمالی ۶۶٫۹۵۹۷۲°شرقی / 39.65417; 66.95972مختصات: ۳۹°۳۹′۱۵″ شمالی ۶۶°۵۷′۳۵″ شرقی / ۳۹٫۶۵۴۱۷°شمالی ۶۶٫۹۵۹۷۲°شرقی / 39.65417; 66.95972
کشور ازبکستان
استانسمرقند
تأسیس۷۴۲ (پیش از میلاد)
حکومت
 • حکیمMirzaev Zoir Toirovich
مساحت
 • کل۱۰۸ کیلومتر مربع (۴۲ مایل مربع)
ارتفاع۷۰۲ متر (۲٬۳۰۳ پا)
جمعیت (۲۰۱۱)
 • جمعیت۳۸۸۶۰۰
 • تراکم۳٬۶۰۰/km۲ (۹٬۳۰۰/sq mi)
منطقهٔ زمانیUTC (یوتی‌سی ۵+)
کد پستی۱۰۰ ۱۴۰
پیش‌شماره(های) تلفن۶۶ (۹۹۸)
کد پلاک۳۰A (030-039) AA
وبگاهsamcity.uz

در سال ۲۰۰۱، یونسکو این شهر باستانی را در فهرست میراث فرهنگی جهان قرار داد. شواهدی از فعالیتهای انسانی در ناحیه این شهر از اواخر دوره پارینه سنگی وجود دارد، اگرچه هیچ مدرک مستقیمی از زمان تأسیس سمرقند وجود ندارد. برخی از تئوری‌ها پیشنهاد می‌کنند که این شهر بین سده‌های هشتم و هفتم قبل از میلاد مسیح تأسیس شده‌است و بنا به موقعیت آن در جاده ابریشم بین چین و دریای مدیترانه رونق یافته، زمانی سمرقند یکی از بزرگترین شهرهای آسیای میانه بود.[۲]

در زمان امپراتوری هخامنشی پارس، این شهر پایتخت ساتراپی سغدیان بود. این شهر توسط اسکندر بزرگ در سال ۳۲۹ قبل از میلاد، هنگامی که با نام یونانی آن Marakanda شناخته شده بود، تسخیر شد.[۳] این شهر با توالی حاکمان ایرانی و ترک اداره می‌شد تا اینکه مغولان تحت سلطه چنگیز خان در سال ۱۲۲۰ سمرقند را فتح کردند. امروز، سمرقند پایتخت منطقه سمرقند و دومین شهر بزرگ ازبکستان است.[۴]

تاریخویرایش

سمرقند
 
اطلاعات اثر
مکان ازبکستان
نوعفرهنگی
معیار ثبتi, ii, iv
شمارهٔ ثبت۶۰۳
منطقهآسیا و اقیانوس آرام
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت۲۰۰۱ (نشست ۲۵ ام) (طی نشست نامشخص)
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو

«سمرقند، که یونانیان آن را (ماراکندا) می‌نامیده‌اند، یکی از کهن‌ترین شهرهای جهان شمرده می‌شود و توسط ایرانیان در اواخر سده چهارده پیش از میلاد در دشت حاصلخیز زرفشان به عنوان شهر منطقه کشاورزی پی نهاده شده و زمانی دراز در دوران هخامنشیان مهم‌ترین شهر منطقه بوده‌است.»[۵]

سمرقند با قرار داشتن در مرکز جاده ابریشم، پیونددهندهٔ چین به اروپا در قدیم، دارای اهمیتی چشمگیر بوده‌است.

تاریخچهویرایش

  •   امپراتوری هخامنشیان: در روزگار هخامنشیان جزئی از سرزمین سغد باستان بود.
  • دوره هلنیستی :در سال ۳۳۰ ق م. سمرقند در تصرف اسکندر مقدونی درآمد. بعد جزء دولت یونانی غربی گردید. این شهر نزد یونانیان به ماراکانا معروف بود.[۶]فتوحات اسکندر، فرهنگ کلاسیک یونان را وارد آسیای میانه کردند. برای مدتی، زیبایی‌شناسی یونانی به شدت صنعتگران محلی را مؤثر کرد. این میراث هلنیستی همچنان در قرنهای بعد از مرگ اسکندر، یعنی در زمان امپراتوری سلوکی، پادشاهی یونان و باکتریایی و امپراتوری کوشان، ادامه یافت. در قرن ۳ میلادی، پس از آن که دولت کوشان کنترل سغدیا را از دست داد، سمرقند به عنوان مرکز قدرت اقتصادی، فرهنگی و سیاسی در حال فروپاشی بود و تا قرن ۵ بعد از میلاد احیا نشد.
  •   امپراتوری ساسانیان: سمرقند در حدود سال ۲۶۰ میلادی توسط ساسانیان فارس فتح شد. تحت حکومت ساسانیان، این منطقه به یک مکان اساسی برای مانوییسم تبدیل شد و انتشار این دین در سراسر آسیای میانه را تسهیل کرد.[۷] در کتیبه کعبه زرتشت شاپور یکم این شهر را جز قلمرو ایران می‌خواند. پس از فتح سمرقند توسط Hephtalites (هون‌ها)، آنها بر سمرقند حکومت کردند تا اینکه گوکترکها در اتحاد با ساسانیان، آن را در نبرد بخارا فتح کردند. ترکها سمرقند را تحت سلطه داشتند تا اینکه در جنگهای گوتکرک-ایران توسط ساسانیان شکست خوردند.
  •   خلافت امویان: پس از فتح ایران توسط اعراب، ترکها سمرقند را فتح کردند و آن را نگه داشتند تا زمانی که خاقانات ترک به دلیل جنگ با سلسله چینی تنگ سقوط کرد. در این مدت شهر به تبعیت حکومت تنگ درآمد. سپاهیان خلافت بنی امیه تحت قتیبه ابن مسلم این شهر را در حدود ۷۱۰ از ترکان به تصرف خود درآوردند.[۸] در این دوره، سمرقند یک جامعه مذهبی متنوع بود و خاستگاه مذاهب متعددی از جمله زرتشت، بودیسم، هندوئیسم، مانیشیسم، یهودیت و مسیحیت نستوریان بود.[۹] آسیای میانه به‌طور کلی با اعراب در صلح نبود، چرا که حاکمان محلی را مجبور به ادای احترام می‌کردند، اما آنها را عمدتاً به خود وا می‌گذاشتند. سمرقند اما از این سیاست مثتثنی بود و یک پادگان و اداره عربی در این شهر تأسیس شد، آتشکده‌های زرتشتی آن ویران و مسجدی ساخته شد.[۱۰] بخش عمده ای از شهر به اسلام گرویدند.[۱۱] در نتیجه در دراز مدت، سمرقند به مرکز تحصیلات اسلامی و عربی تبدیل شد.[۱۰] سمرقند در دوره خلافت یکی از شهرهای شرقی خلافت امویان به‌شمار می‌رفت.
  • خلافت عباسیان:تا سدهٔ نهم در دست خلفای اموی و عباسی بود. داستانها حاکی از این است که در زمان حکومت عباسیان،[۱۲] راز تهیه کاغذ از دو زندانی چینی از نبرد طراز در سال ۷۵۱ بدست آمد که منجر به ایجاد نخستین کارخانه کاغذسازی جهان اسلام در سمرقند شد. این اختراع سپس به بقیه جهان اسلام و از آنجا به اروپا گسترش یافت. در سده نهم و دهم سمرقند جزء شهرهای امیرنشین امیران سامانی بود. در ۱۰۰۰ م. به دست سامانیان درآمد.
  • سامانیان: کنترل عباسی سمرقند به زودی از بین رفت و با سامانیان جایگزین شد (۸۶۲–۹۹۹)، هرچند سامانیان در زمان کنترل سمرقند، هنوز خراجگزار خلیفه بودند. در زمان حکومت سامانیان، این شهر به یکی از پایتخت‌های سلسله سامانی و پیوندی مهمتر در بین بسیاری از مسیرهای تجاری تبدیل شد. سامانیان در حدود سال ۱۰۰۰ توسط قراخانیان سرنگون شدند.
  • امپراتوری سلجوقیان: سمرقند در سده‌های یازده تا سیزده میلادی در دست غزنویان و سپس سلجوقیان درآمد. در ۱۰۲۷ سلجوقیان آن را به چنگ آوردند.
  • خوارزمشاهیان:در اوایل سده‌های سیزدهم میلادی خاندان خوارزمشاهیان آن را به چنگ آوردند. در دوران خوارزمشاهیان پایتخت بود.
  •   ایلخانان مغول:سمرقند توسط چنگیز خان در سال ۱۲۱۹ م گرفته شد؛ و پس از آن فرمان‌روایی آن به دست مغولان افتاد.[۱۳]به گفته جوینی چنگیز خان همه کسانی که به ارگ و مسجد پناه می‌بردند را کشت، شهر را به‌طور کامل غارت کرد و ۳۰٬۰۰۰ مرد جوان به همراه ۳۰٬۰۰۰ صنعتگر را به خدمت گرفت. سمرقند دست کم متحمل یک حمله مغول دیگر توسط خان باراک شد تا وی پول مورد نیاز خود را برای پرداخت به ارتش بدست آورد. سمرقند تا سال ۱۳۷۰ بخشی از خانات جغتای (یکی از چهار قلمرو جانشین مغول) باقی ماند.
  •   تیموریان: در سال ۱۳۷۰ تیمور (تامرلان) فاتح، بنیانگذار و حاکم امپراطوری تیموری، سمرقند را پایتخت خود کرد. در طول ۳۵ سال بعد، او بیشتر شهر را بازسازی کرد و هنرمندان و صنعتگران بزرگی را از سراسر امپراتوری در این شهرگرد هم آورد. تیمور به عنوان حامی هنر به شهرت رسید و سمرقند رشد یافت تا به مرکز منطقه ماوراءالنهر تبدیل شود. تعهد تیمور به هنر از اینجا آشکار است که وی با دشمنان خود بی رحم بود اما نسبت به کسانی که توانایی‌های ویژه هنری دارند، مرحمت داشت و زندگی هنرمندان، صنعتگران و معماران را نجات داد تا بتواند آنها را برای بهبود و زیباسازی به پایتخت خود بیاورد. او همچنین مستقیماً در پروژه‌های عمرانی خود درگیر بود و دیدگاه‌های وی اغلب از توانایی‌های فنی کارگرانش فراتر می‌رفت. علاوه بر این، این شهر در شرایط ساخت و ساز مداوم بود و تیمور اغلب در صورت عدم رضایت از نتایج، به سرعت درخواست ساخت و ساز مجدد ساختمان‌ها را می‌داد.[۱۴] تیمور کاری کرد که شهر فقط با جاده‌ها دسترسی پیدا کند و همچنین دستور ساخت خندق‌های عمیق و دیوارهایی داد که پنج مایل دور شهر امتداد داشت و شهر را از بقیه همسایگان خود جدا می‌کرد.[۱۵] در این مدت این شهر حدود ۱۵۰٬۰۰۰ نفر جمعیت داشت. در فاصله سالهای ۱۴۲۴ تا ۱۴۲۹، ستاره‌شناس بزرگ الغ‌بیگ رصدخانه سمرقند را بنا کرد. این سکستانت ۱۱ متر بود و زمانی روی سازه سه طبقه دور آن بالا می‌رفت، اگرچه برای محافظت از آن در برابر زلزله در زیر زمین نگهداری می‌شد. با کالیبره روی آن، بزرگترین کوادرانت ۹۰ درجه جهان در آن زمان بود.[۱۶] اما، این رصدخانه در سال ۱۴۴۹ توسط متعصبان مذهبی نابود شد.[۱۶][۱۷]
  • در ۱۵۰۵ در دست ازبکان (شیبانیان) و سرانجام در ۱۶۰۰ م. در دست استراخان و جانشینان او - که از نژاد ازبک‌اند- درآمد و باز به دست ایران درآمد. در ربع دوم قرن شانزدهم، شیبانیان پایتخت خود را به بخارا منتقل کردند و سمرقند رو به زوال گذاشت. پس از حمله شاه افشار نادر شاه در قرن 18th، این شهر حدود ۱۷۲۰ یا چند سال بعد متروک شد.[۱۸]
  • از سال ۱۵۹۹ تا ۱۷۵۶، سمرقند تحت حکم شعبه خانات آستراخان از خانات بخارا اداره می‌شد.
  •   شوروی:در سال‌های ۱۹۲۴ میلادی سمرقند و بخارا از تاجیکستان جدا گشته و به ازبکستان پیوست. در قرن نوزدهم، این شهر تحت حکومت، حاکم روسیه قرار گرفت بعد از اینکه دژ نظامی شهر توسط کلنل Konstantinovich Petrovich Kaufman اشغال شد. اندکی پس از آن پادگان کوچک ۵۰۰ نفره روسی محاصره شد. این حمله که به رهبری عبدالملک تورا، پسر بزرگ سرکشگر امیر بخارستان و همچنین بابا بیگ شهرسبز و یورا بیگ کتاب انجام شد، با خسارات سنگین دفع شد. الکساندر آبراموف اولین فرماندار اکروگ نظامی بود، که روسها در طول مسیر رودخانه زرافشان تأسیس کردند و سمرقند به عنوان مرکز اداری قرار گرفت. بخش روسی این شهر بعد از این زمان ساخته شده‌است که عمدتاً در غرب شهر قدیمی قرار دارد. در سال ۱۸۸۶، این شهر به پایتخت منطقه تازه شکل گرفته استان سمرقند ترکستان روسیه تبدیل شد و با رسیدن راه‌آهن ترانس خزر در سال ۱۸۸۸، اهمیت آن بیشتر شد.
  • این شهر در سال ۱۹۲۵، قبل از اینکه در سال ۱۹۳۰ جایگزین تاشکند شود، پایتخت SSR ازبکستان شد. در طول جنگ جهانی دوم، پس از حمله آلمان نازی به اتحاد جماهیر شوروی، تعدادی از شهروندان سمرقند برای جنگ با دشمن به سرزمین اسمولنسک اعزام شدند. بسیاری از آنها توسط نازی‌ها اسیر یا کشته شدند.[۱۹][۲۰]

ریشه‌شناسی نامویرایش

نام سمرقند عربی‌شدهٔ واژهٔ زبان پهلوی|پهلوی «سمرکند» است و معنی ترکیبی آن سنگ‌دژ می‌باشد. ریشهٔ جزء اول «سمر» از پارسی باستانی «اسمرا» بمعنی سنگ یا صخره و جزء دوم «کند» از پارسی باستانی «کنتا»، سغدی «کنت» بمعنی دژ یا شهر است. واژهٔ یونانی آن «مَرَکنده» (Maracanda) می‌باشد.[۲۱]

جایگاه سمرقند در فرهنگ فارسی‌زبانانویرایش

سامانیان که می‌خواستند امپراتوری ساسانی را زنده کنند در اندیشه تبدیل بخارا به تیسفونی دیگر بودند. از این رو بود که به پیشگامی اسماعیل سامانی کوشیدند تا بخارا را پایگاه زبان، هنر، فرهنگ و تمدن ایرانی سازند. در همین دوران بود که سمرقند نیز رفته رفته به جایگاه باارزشی در هنر و ادبیات ایران زمین دِگَرِش یافت. به گونه‌ای که حافظ شیرازی در شیراز آن را چنین گرامی می‌دارد:

حافظ:

اگر آن ترک شیرازی به دست آرَد دل ما را / به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را

تاجیکان سمرقندویرایش

بنا بر برخی آمارها بیش از ۷۰ درصد باشندگان این شهر را تشکیل می‌دهند.[۲۲] دوهفته نامه آواز سمرقند نشریه فارسی‌زبانی است که در سمرقند چاپ می‌شود.

همچنین ببینید:

جغرافیاویرایش

موقعیت جغرافیاییویرایش

آب و هواویرایش

آب و هوای سمرقند نیمه خشک با تابستان‌های گرم و زمستان‌های سرد و نسبتاً مرطوب است. درجه حرارت هوا در گرمترین موقع سال (در ماه‌های مرداد و شهریور-اسد و سنبله) تا ۴۰ درجه سانتیگراد می‌رسد و بارش باران به صورت پراکنده از ماه اردیبهشت (ثور) تا دی ماه (جدی) است.[۲۳]

داده‌های اقلیم سمرقند
ماه ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر سال
میانگین بیش‌ترین °C (°F) ۶٫۱
(۴۳)
۷٫۹
(۴۶)
۱۳٫۵
(۵۶)
۲۰٫۸
(۶۹)
۲۶٫۴
(۸۰)
۳۲٫۰
(۹۰)
۳۳٫۸
(۹۳)
۳۲٫۲
(۹۰)
۲۷٫۹
(۸۲)
۲۱٫۰
(۷۰)
۱۴٫۹
(۵۹)
۹٫۲
(۴۹)
۲۰٫۵
(۶۹)
میانگین روزانه °C (°F) ۰٫۶
(۳۳)
۲٫۲
(۳۶)
۷٫۸
(۴۶)
۱۴٫۵
(۵۸)
۱۹٫۵
(۶۷)
۲۴٫۵
(۷۶)
۲۶٫۲
(۷۹)
۲۴٫۲
(۷۶)
۱۹٫۳
(۶۷)
۱۲٫۷
(۵۵)
۷٫۵
(۴۶)
۳٫۳
(۳۸)
۱۳٫۵
(۵۶)
میانگین کم‌ترین °C (°F) −۳٫۳
(۲۶)
−۱٫۴
(۲۹)
۳٫۲
(۳۸)
۸٫۹
(۴۸)
۱۲٫۷
(۵۵)
۱۶٫۴
(۶۲)
۱۷٫۸
(۶۴)
۱۵٫۹
(۶۱)
۱۱٫۲
(۵۲)
۶٫۰
(۴۳)
۲٫۰
(۳۶)
−۰٫۹
(۳۰)
۷٫۴
(۴۵)
بارندگی میلی‌متر (اینچ) ۴۴
(۱٫۷۳)
۳۹
(۱٫۵۴)
۷۱
(۲٫۸)
۶۳
(۲٫۴۸)
۳۳
(۱٫۳)
۴
(۰٫۱۶)
۴
(۰٫۱۶)
۰
(۰)
۴
(۰٫۱۶)
۲۴
(۰٫۹۴)
۲۸
(۱٫۱)
۴۱
(۱٫۶۱)
۳۵۵
(۱۳٫۹۸)
[نیازمند منبع]

ارتباط‌های بین‌المللیویرایش

نگارخانهویرایش

منابعویرایش

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد سمرقند اطلاعات بیشتری بیابید.


  در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
  در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
  در میان متون از ویکی‌نبشته
  در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
  در میان سفرنامه‌ها از ویکی‌سفر
  1. D.I. Kertzer/D. Arel, Census and identity, p. ۱۸۷, Cambridge University Press, 2001
  2. Guidebook of history of Samarkand",
  3. "History of Samarkand". Sezamtravel. Retrieved 1 November 2013.
  4. "Uzbekistan: Provinces, Major Cities & Towns – Statistics & Maps on City Population". Citypopulation.de. Retrieved 2014-08-23.
  5. (ویکی‌پدیا آلمانی)
  6. Columbia-Lippincott Gazetteer (New York: Columbia University Press, 1972 reprint) p. 1657
  7. Dumper, Stanley (2007). Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia. California. p. 319.
  8. Dumper, Stanley (2007). Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia. California. p. 319.
  9. Dumper, Stanley (2007). Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia. California.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ Wellhausen, J. (1927). Weir, Margaret Graham, ed. The Arab Kingdom and its Fall. University of Calcutta. pp. 437–438.
  11. Whitfield, Susan (1999). Life Along the Silk Road. California: University of California Press. p. 33.
  12. Quraishi, Silim "A survey of the development of papermaking in Islamic Countries", Bookbinder, 1989 (3): 29–36.
  13. britanica.samarkand
  14. Marefat, Roya (Summer 1992). "The Heavenly City of Samarkand". The Wilson Quarterly. 16 (3): 33–38. JSTOR 40258334.
  15. Wood, Frances (2002). The Silk Roads: two thousand ears in the heart of Asia. Berkeley. pp. 136–7.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ "Samarqand". Raw W Travels. Retrieved November 1, 2009.[پیوند مرده]
  17. http://www.oxuscom.com/timursam.htm#9
  18. Britannica. 15th Ed, p. 204
  19. "Soviet Field of Glory" (روسی)
  20. Rustam Qobil (2017-05-09). "Why were 101 Uzbeks killed in the Netherlands in 1942?". BBC. Retrieved 2017-05-09.
  21. Room, Adrian (2006). Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for ۶٬۶۰۰ Countries, Cities, Territories, Natural Features and Historic Sites (2nd edition ed.). London: McFarland. pp. ۳۳۰. ISBN 0786422483. Samarkand. City, southeastern Uzbekistan. The city derives its name from that of the former Greek city here of Marakanda, captured by Alexander the Great in 329 B.C.. Its own name derives from the Old Persian asmara, "stone", "rock", and Sogdian kand, "fort", "town".
  22. تاجیکان ازبکستان
  23. Samarkand.info. "Weather in Samarkand". Samarkand, Uzbekistan. Retrieved ۲۰۰۹-۰۶-۱۱.