اقوام افغانستان

تنوع قومیتی در کشور افغانستان

افغانستان کشوری چند قومیتی است و گروهای قومی مانند: تاجیک‌ها، هزاره‌ها، پشتون‌ها، ازبیک‌ها، ایماق‌ها، ترکمن‌ها، بلوچ‌ها، نورستانی‌ها، پشه‌ای‌ها، قزلباش‌ها، براهویی‌ها، پامیری‌ها و برخی دیگر قوم‌ها در آن زندگی دارند. بزرگ‌ترین گروه‌های قومیتی پشتون‌ها، تاجیک‌ها، هزاره‌ها و ازبیک‌ها هستند.

زبان رایج در شهرستان‌های افغانستان
نقشه اقوام افغانستان براساس شهرستان (ولسوالی)

تاریخچه واژه افغانویرایش

بر بنیاد قانون اساسی افغانستان به تمام شهروندان افغانستان کلمه افغان اطلاق می شود

نخستين‌بارى كه ذكرى از كلمه «افغان» در آثار مكتوب آمده، عنوان «اسوهگانه» در زبان سانسكريت است كه در داستان حماسى مهابهاراته به‌صورت «اسواگا» به كار رفته است. معادل فارسى اين لغت «سواركار» است و هر دو گروه قومى پشتون و تاجيک را در بر مى‌گيرد.

با مراجعه به منابع دست اول تاریخی، کلمۀ افغان ریشه گرفته شده از اصطالح "اسوه کان Aśvakan "به معنی سوارکار در زبان سانسیکریت، اوه گانا در زبان پرکریت، آوه گان در زبان کهن اوستایی، و ابگان در زبان پهلوی ساسانی میباشد که در ادوار اسالمی به گونهٔ افغان تلفظ گردید و نگاشته شد و درهردو زبان یعنی پشتو و دری معمول گشت... اصطلاح 'افغان' به اساس مطالعات مؤرخین و زبانشناسان معروفی چون جان مارتن Martin John ،و ایری کلیوس Reclus-E فرانسوی، کریستن لیسن Lassen Christian نارویجی، مک کرندل McCrindle و الکساندر کنینگهم Cunningham Alexander برتانوی لقبی بود که از دیر زمانه ها به سوارکارن داده میشد، این نظر را Agrawala آگره واال محقق معروف هند در زبان سانسیکریت نیز تائید کرده و به نظر او کلمهٔ افغان معرف نام قوم و تباری خاص نبود. ازینرو در میان عشایر پشتون مانند ځدران، منگل، غلزی، درانی، هوتک، اندر، کاکر، احمدزی، سربنی، پوپل، سوری، گدون، لودی، احمدزی، ستانکزی، محمدزی، یوسفزی، بنوچی، خروطی، سواتی، سهاک، شینوار، ابدالی، توخی، بارکزی و اقوام دیگر پشتون چون اروکزی، بامی زی، هوت خیل و تره خیل قبیله و یا قومی به نام افغان زی و یا افغان خیل وجود ندارد

در كتيبه شاپور كه بين ٢٦٠-٢٧٣ میلادی در نقش رستم پارس كنده شده است، شهر «پشكى باوره»پیشاور نهايت مرز شرقى شاهنشاهى ساسانى و كلمه ابگان (Abgan) ذكر شده كه همين واژه افغان كنونى محسوب می شود.

همچنین در دوره اسلامى، کتاب حدودالعالم كه در سده چهارم هجرى نوشته شده، نخستين اثر فارسى درى است كه از كلمه «افغان» ياد می كند؛ در اين كتاب چنين آمده است:

[سخن اندر ناحيت هندوستان و شهرهاى وى... سول دهى در كوه بانعمت و اندرو افغان اند، از آنجا برويد تا به حسينان راه اندر ميان دو كوهى است و اندر اين راه ٧٢ آب بيايد گذاشتن و راهى است با مخاطره و بيم]

به هر حال، در گذشته كلمه «افغان» نزد فارسى زبانان به معناى قوم پشتون‌ به كار گرفته مىشد. اما از زمان تجديد حيات سياسى كشور افغانستان و بويژه تثبيت مرزهاى ملى و نوسازى ساختار دولت آن، به تدريج اين اصطلاح به مفهوم «ملت افغانستان» تغيير و تحول معانى پيدا كرد اين رسم، در ساير نقاط جهان نيز متداول است؛ بطور نمونه، در كشور ايران نيز اقوام مختلف اعم از فارس، عرب، ترك و مغول زندگى مىكنند كه بدون شك، همه آنها از نژاد آريايى نيستند ولى براحتى خود را به عنوان «ايرانى» می دانند. در حالى كه كلمه «ايرانى» هم دو معنى دارد: يكى «ملت ايران» و ديگر قوم «آريايى».

در عرف بينالمللى نيز مراد از كلمه «افغان»، «ملت افغانستان» است، نه قوم «پشتون». از همين رو، هر تبعه افغانستان در خارج از كشور به صفت افغان‌هاشناخته می شود[۱][۲]

پشتون هاویرایش

 
کودکان پشتون در ولایت خوست

پشتون‌ها یکی از بزرگترین گروه قومی افغانستان را تشکیل می‌دهند. پشتون‌ها در نواحی شرقی و جنوبی افغانستان هم‌مرز با پاکستان جایی که یکی از گروه قومی این کشور را تشکیل می‌دهند متمرکز شده‌اند.[۳] همچنین گروه‌های کوچکی از پشتون‌ها در شرق ایران در نواحی هم‌مرز با افغانستان[۴] و همچنین شمال افغانستان در نتیجه جابجایی‌هایی که در زمان امیر عبدالرحمن انجام شد و در میان دیگر گروهای قومی زندگی می‌کنند. اگرچه عده‌ای از پشتون‌های شهرنشین در کابل و سایر مناطق فارسی‌زبان شده‌اند.

بر اساس برآورد ها ۳۸٪ تا ۵۰٪ درصد باشندگان افغانستان را پشتون ها تشکیل می دهند[۵]

تاجیک‌هاویرایش

 
دانش‌آموزان هنر در کابل

تاجیک‌های فارسی‌زبان و زیرگروه‌های آنان شامل فارسیوان‌ها نزدیک‌ترین گروه قومی به فارسی‌زبانان ایران هستند با این تفاوت که تاجیک‌ها عمدتاً سنی مذهب و فارسی‌زبانان ایران عمدتاً شیعه هستند.[۶] جمعیت تاجیک‌ها در افغانستان بالغ بر ۱۳ میلیون نفر تخمین زده شد.[۷]

تاجیک‌ها بزرگترین گروه قومی در کشور تاجیکستان در همسایگی افغانستان هستند.[۸] بیشتر تاجیک‌ها در مناطق شمال شرقی و غرب و در شهرهای بزرگ زندگی و کار می‌کنند و پیشه‌هایی در بخش‌های دولتی دارند. گروه‌های بزرگی از تاجیک‌ها در شهرهای هرات، مزارشریف، کابل و غزنی زندگی می‌کنند.

هزاره‌هاویرایش

هزاره‌ها یکی از مردم بومی افغانستان هستند که بیشتر در مرکز افغانستان در منطقه هزارستان زندگی می‌کنند. هزاره‌ها به گویش هزارگی از زبان فارسی که دارای برخی لغات ترکی و مغولی است، صحبت می‌کنند. جمعیت هزاره‌ها بیش از ۶٬۵ میلیون نفر برآورد می‌شود.[۹][۱۰]

ازبک‌هاویرایش

 
ازبک‌های افغانستان

ازبک‌ها از ترک‌تباران افغانستان محسوب می‌شوند که بومی ولایت‌های شمال افغانستان هستند و به زبان ازبکی به عنوان زبان مادری و فارسی به عنوان زبان دوم صحبت می‌کنند.[۱۱] جمعیت ازبک‌ها در سال ۱۹۹۰ حدود ۱٫۳ میلیون تن برآورد شد[۷] و اکنون باور بر این است که جمعیتشان حدود ۲٫۸ میلیون تن است.[۱۲]

ایماق‌هاویرایش

ایماق که به ترکی به معنی قبیله است نام یک گروه قومی نیست بلکه عده‌ای مردم هستند که زندگی نیمه عشایری دارند. ایماق‌ها از گروه‌های قومی هزاره، تاجیک و بلوچ در قرن‌های شانزده و هفده میلادی تشکیل شده‌است. آن‌ها بیشتر در مناطق غربی بادغیس، غور و هرات و نیز عده‌ای آنان در سایر مناطق افغانستان زندگی می‌کنند و به گویش‌های مختلف از زبان فارسی که هر کدام مربوط به طایفه خاص می‌شود سخن می‌گویند.[۱۳] جمعیت آنان از کمتر از نیم میلیون تن تا حدود ۸۰۰ هزار نفر تخمین زده می‌شود. گروه‌هایی از ایماق‌ها در حدود ۱۲۰ هزار تن در شمال خراسان در کشور ایران نیز زندگی می‌کنند.[۷]

ترکمن‌هاویرایش

ترکمن‌ها گروه ترک‌زبان و سنی مذهب کوچکتری هستند که به زبان ترکمنی صحبت می‌کنند. ترکمن‌های افغانستان خلاف ازبک‌ها بیشتر زندگی عشایری دارند. جمعیت ترکمن‌ها در افغانستان حدود ۹۲۲ هزار تن برآورد می‌شود.[۱۴] ترکمن‌ها بیشتر در نواحی شمالی و شمال غربی در مجاورت مرز افغانستان با ترکمنستان زندگی می‌کنند.

قزلباش‌هاویرایش

قزلباشان در اصل متشکل از طوایف مختلف هستند که در زمان فتح افغانستان توسط نادرشاه افشار در مناطق مختلف افغانستان که قسمت عمده آن‌ها در شهر کابل در منطقه‌ای بنام چنداول ساکن شدند و حتی کوچه‌های مختلف آن‌ها بنام مناطقی که از ایران نام‌گذاری شده (کوچه شیرازی‌ها، خوافی‌ها، شاهسوندها، قجرها، افشارها لرها و …) و آن‌ها سال‌ها در حکومت افغانستان به عنوان وزیر و کاتب در دربار فعالیت داشتند. میرزا عبدالعلی خان وزیر دربار امیر شیر علی نمونه از این افراد بود که که اولین نشریه را در افغانستان به طبع رسانید که شمس النهار نام داشت.

بلوچ‌هاویرایش

بلوچ‌ها مردمان سنی مذهبی هستند که به زبان زبان بلوچی صحبت می‌کنند و بیشتر در نواحی جنوب شرقی افغانستان در مجاورت با مناطق بلوچ‌نشین ایران و پاکستان زندگی می‌کنند. جمعیت بلوچ‌ها بیش از دو ملیون نفر است.

نورستانی‌هاویرایش

نورستانی‌ها مردمانی از شاخهٔ مردم هندوآریایی هستند که در منطقه جدا در شمال شرق افغانستان در ولایت نورستان و در آنسوی مرز در منطقه چیترال پاکستان زندگی می‌کنند و به زبان زبان نورستانی صحبت می‌کنند. بسیاری از نورستانی‌ها باور دارند آنان از بازماندگان نسل سربازان یونانی سپاه اسکندر هستند ولی شواهد ژنتیکی برای این فرضیه وجود ندارد بلکه آن‌ها بیشتر شبیه به گروهی از مهاجران اولیه آریایی منزوی شده هستند. از لحاظ ریخت‌شناسی، نورستانی‌ها از زیرشاخه‌های نژاد مدیترانه‌ای هستند که در یک سوم از آن‌ها ژن بلوند دیده می‌شود.[۱۱] آن‌ها که بیشتر سنی مذهب هستند در سال ۱۹۹۰ جمعیت‌شان حدود ۱۲۵٬۰۰۰ تن تخمین زده شد که اکنون بالغ بر ۳۰۰ هزار نفر برآورد می‌گردد.[۷]

دیگر گروه‌هاویرایش

گروه‌های قومی کوچکتر شامل نورستانی، قرقیز، پامیری، پشه‌ای، گوجر، براهویی، مغل...

جدول ترکیب قومیویرایش

افغانستان کشوری کثیر المله است که قومیت‌های مختلفی در آن بودوباش دارند و به زبان‌های متعددی تکلم می‌کنند. با توجه به اینکه هیچگاه سرشماری در مورد قومیت و زبان مردم افغانستان انجام نشده آمار دقیقی در این مورد وجود ندارد. یکی از برآوردهای تقریبی در مورد تعداد اعضای هر قوم اینچنین است:

قومیت‌های افغانستان
گروه قومی اطلاعات‌نامه جهان / کتابخانه کنگره آمریکا (۲۰۰۴–۲۰۱۶)[۱۵][۱۶] اطلاعات‌نامه جهان / کتابخانه کنگره آمریکا (تخمین پیش از ۲۰۰۴)[۷][۱۷][۱۸]
(پشتون) ۴۲٪ ۳۸–۵۰٪
تاجیک ۲۷٪ ۲۵–۲۶٫۳٪
هزاره ۹٪ ۱۲–۱۹٪
ازبک ۹٪ ۶–۸٪
ایماق ۴٪ ۵۰۰٫۰۰۰ تا ۸۰۰٬۰۰۰ نفر
ترکمن ۳٪ ۲٫۵٪
بلوچ ۲٪ ۱۰۰٫۰۰۰ نفر
دیگر (پشه‌ای، نورستانی، براهویی، پامیری، گوجر و سایر) ۴٪ ۶٫۹٪

نمونه‌گیری زیر با هدف دانستن باور مردم افغانستان نسبت به جنگ سال ۲۰۰۱ با رهبری آمریکا و وضعیت کنونی سیاسی، و نیز مسائل اقتصادی و اجتماعی مؤثر بر زندگی روزانه خود گرفته شده‌است؛ که یکی در بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ توسط بنیاد آسیا و یکی هم بین سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۹ در طی تلاشی مرکب از رادیو و تلویزیون که توسط بی‌بی‌سی و ان‌بی‌سی نیوز و آزادی بود اجام گرفت.[۱۹][۲۰][۲۱]

آمار گرفته شده توسط بنیاد آسیا در سال ۲۰۰۶ از بین ۶٬۲۲۶ تن از مردم افغانستان به صورت تصادفی ۳۲ ولایت از ۳۴ ولایت افغانستان ولایت ارزگان (با ضریب ۱٫۱ درصد) و ولایت زابل (با نشاندهندهٔ ۱٫۲) به دلیل نگرانی‌های امنیتی از فهرست حذف شد. با ضریب خطای ۲٫۵ درصد گرفته شده‌است.

گروه قومیتی "Afghanistan: Where Things Stand" (2004–2009)[۲۲] "A survey of the Afghan people" (2006)[۲۰] "A survey of the Afghan people" (2007)" "A survey of the Afghan people" (2010)" "A survey of the Afghan people" (2014) "A survey of the Afghan people" (2018)
پشتون ۳۸–۴۶ ۴۰٫۹٪ ۴۰٪ ۴۰٪ ۴۰٪ ۳۷٪
تاجیک ۳۷–۳۹٪ ۳۷٫۱٪ ۳۵٪ ۳۳٪ ۳۶٪ ۳۷٪
هزاره ۶–۱۳٪ ۹٫۲٪ ۱۰٪ ۱۱٪ ۱۰٪ ۱۰٪
ازبک ۵–۷٪ ۹٫۲٪ ۸٪ ۹٪ ۹٪ ۹٪
ایماق ۰٪ ۰٫۱٪ ۱٪ ۱٪ ۱٪ ۱٪
ترکمن ۱–۲٪ ۱٫۷٪ ۳٪ ۲٪ ۲٪ ۲٪
بلوچ ۱–۳٪ ۰٫۵٪ ۱٪ ۱٪ ۱٪ ۱٪
دیگر (پشه‌ای، نورستانی و سایر) ۰–۴٪ ۱٫۴٪ ۲٪ ۳٪ ۵٪ ۵٪
بدون نظر ۰–۲٪ ۰٪ ۰٪ ۰٪ ۰٪ ۰٪

منابعویرایش

  1. «پيشينه تاريخى واژۀ افغان». www.afghanpedia.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۵.
  2. «ریشه یابی کلمه افغان». www.haqiqat.se. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۵.
  3. "Ethnic map of Afghanistan" (PDF). Thomas Gouttierre, Center For Afghanistan Studies, University of Nebraska at Omaha; Matthew S. Baker, استراتفور. انجمن جغرافیای ملی. 2003. Retrieved 24 October 2010.
  4. People-in-Country Profile
  5. نت، العربية (۲۰۱۸-۱۰-۲۲). «پشتون‌ها؛ بزرگترین قوم افغانستان را بشناسید». العربية نت. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۵.
  6. Richard S. Newell "Post-Soviet Afghanistan: The Position of the Minorities". Asian Survey, Vol. 29, No. 11 (Nov. ، 1989), pp. 1090–1108. Publisher: University of California Press
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ "Ethnic Groups". Library of Congress Country Studies. 1997. Archived from the original on 14 July 2012. Retrieved 2010-10-08.
  8. "Tajik". Encyclopædia Britannica. Retrieved November 6, 2011.
  9. "Ḥazāra". Encyclopædia Britannica. Retrieved November 6, 2011.
  10. ethnic group of afghanistan
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ L. Dupree (July 1982), "Afghānistān: (iv.) ethnocgraphy", in دانشنامه ایرانیکا، Online Edition 2006.
  12. "Afghan Population: 31,108,077 (July 2013 est.) [Uzbeks = 9%]". Central Intelligence Agency (CIA). The World Factbook. Retrieved 10 June 2013.
  13. Library of Congress, Aimaq
  14. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html#People
  15. "Ethnic groups: Pashtun 42%, Tajik 27%, Hazara 9%, Uzbek 9%, Aimak 4%, Turkmen 3%, Baloch 2%, other 4%". The World Factbook. Central Intelligence Agency (CIA). Archived from the original on 14 October 2013. Retrieved 2010-09-18.
  16. "Country Proپرونده: Afghanistan" (PDF). Library of Congress Country Studies on Afghanistan. August 2008. Retrieved October 10, 2010.
  17. "The World Factbok – Afghanistan". The World Factbook/Central Intelligence Agency. University of Missouri. October 15, 1991. Retrieved 2011-03-20. _#_Ethnic divisions: Pashtun 50%, Tajik 25%, Uzbek 9%, Hazara 12-15%; minor ethnic groups include Chahar Aimaks, Turkmen, Baloch, and other
  18. "PEOPLE – Ethnic divisions:". The World Factbook/Central Intelligence Agency. University of Missouri. January 22, 1993. Retrieved 2011-03-20. Pashtun 38%, Tajik 25%, Uzbek 6%, Hazara 19%; minor ethnic groups include Chahar Aimaks, Turkmen, Baloch, and others
  19. "ABC NEWS/BBC/ARD poll - Afghanistan: Where Things Stand" (PDF). Kabul, Afghanistan: The Asia Foundation. February 9, 2009. pp. ۳۸–۴۰. Retrieved ۲۰۱۰-۱۰-۲۹.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ "Afghanistan in 2006 – A survey of the Afghan people" (PDF). Kabul, Afghanistan: The Asia Foundation. 2006. p. ۱۲۸. Archived from the original (PDF) on 15 December 2006. Retrieved 2010-10-29. D-8. * Which ethnic group do you belong to? SINGLE RESPONSE ONLY Pashtun 41%, Tajik 37%, Uzbek 9%, Hazara 9%, Turkmen 2%, Baloch 1%, Nuristani 0%, Aimak 0%, Arab 1%, Pashaye 0%, Other 0%.
  21. "Afghanistan in 2010 – A survey of the Afghan people" (PDF). Kabul, Afghanistan: The Asia Foundation. 2010. pp. ۲۲۵–۲۲۶. Retrieved ۲۰۱۱-۰۳-۲۰. D-9. Which ethnic group do you belong to? SINGLE RESPONSE ONLY Pashtun 42%, Tajik 31%, Uzbek 9%, Hazara 10%, Turkmen 2%, Baloch 1%, Nuristani 1%, Aimak 2%, Sadat 2%
  22. ABC NEWS/BBC/ARD POLL – AFGHANISTAN: WHERE THINGS STAND, February 9th, 2009, p. 38–40

پیوند به بیرونویرایش