مردمان هزاره

گروه قومی عمدتاً در افغانستان

هزاره (هزارگی: آزره) یکی از اقوام افغانستان هستند که در تمام مناطق افغانستان، عمدتاً در مناطق مرکزی افغانستان موسوم به هزارستان (هزاره‌جات) زندگی می‌کنند. هزاره‌ها یکی از بزرگ‌ترین گروه‌های قومی عمده در افغانستان به‌شمار می‌روند.[۱۲][۱۳] اقلیت‌های بزرگی از هزاره‌ها بیشتر در کویته، پاکستان و نیز برخی از آنان در ایران مخصوصاً در مشهد جمعیت هزاره‌ها را تشکیل داده‌اند. هزاره‌ها به زبان فارسی با گویش‌های دری و هزارگی صحبت می‌کنند. با توجه به منابع مختلف هزاره‌ها ۲۰ الی ۳۰ درصد از جمعیت افغانستان را شامل می‌شوند.[۱۳][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸]

هزاره
Hazara people of Kabul, Afghanistan.jpg
هزاره‌ها در کابل، افغانستان
کل جمعیت
۸–۱۲ میلیون
مناطق با جمعیت چشمگیر
 افغانستان۶٬۵۰۰٬۰۰۰[۱]
 پاکستان۲٬۵۵۰٬۰۰۰ شامل ۵۰۰٬۰۰۰ در کویته[۲][۳][۴]
 ایران۵۰۰٬۰۰۰[۵]
 اروپا۱۳۰٬۰۰۰[۶]
 ترکیه۲۶٬۰۰۰[۷]
 استرالیا۴۱٬۷۶۶[۸]
 کانادا۱۰٬۳۰۰[۹]
 اندونزی۳٬۸۰۰[۱۰]
زبان‌ها
فارسی
(دری و هزارگی)
دین
اسلام
(اکثریت شیعه با اقلیت قابل‌توجه سنی)[۱۱]
قومیت‌های وابسته
مردم ایماق، ازبک‌ها، تاجیک‌ها

پیشینه

سدهٔ نوزدهم

 
جنرال موسی خان سیاستمدار و جنرال نظامی در ارتش پاکستان در سال‌های ۱۹۵۸ میلادی تا ۱۹۶۶ میلادی

از اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی پس از روی کار آمدن امیر عبدالرحمن، هزاره‌های خودمختار شدیداً تحت فشار حکومت مرکزی قرار گرفته و با مدد بعضی قبایل سنی مذهب به شدت سرکوب گردیدند و به مدت یک سده در انزوای سیاسی، اجتماعی و محرومیت اقتصادی فرورفتند.

درین زمان عده‌ای زیادی از هزاره‌ها مورد کشتار و قتل‌عام صورت گرفت این عملکردها باعث شد تا آنان به کشورهای همجوار مانند آسیای مرکزی، ایران، نیم‌قارهٔ هند بریتانیا، عراق و سوریه مهاجر و متواری شوند. آن عده هزاره‌ها که در شمال هندوکش می‌زیستند به‌سوی روسیهٔ تزاری رفتند که بیشتر در شهرهای جنوبی روسیه باقی ماندند و نیز بعضی از اینان به ایران رفتند. مردم هزاره ساکن در ساحات روسیهٔ تزاری به دلیل شباهت‌های ساختمان نژادی و چهرهٔ ظاهری کامل با مردم آن مناطق، به مرور زمان زبان، لهجه و هویت قومی خود را از دست دادند و در میان آنان ساکن و جذب شدند. این عده مردم فراری هزاره در مناطق روسیه تزاری پیشین از جمله ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، قزاقستان و داغستان سکونت اختیار کردند. اما هزاره‌های شمال غرب مناطق هزاره‌نشین افغانستان به‌سوی ایران مهاجرت کردند و در محلات اطراف مشهد ساکن شدند. این هزاره‌ها بعدها به بربری و خاوری مشهور شدند. بخشی دیگر هزاره از جنوب شرق مناطق هزاره‌نشین افغانستان به سوی هند بریتانیا کوچیدند که در کویته واقع در پاکستان امروزی ساکن شده‌اند. یکی از معروف‌ترین شخصیت‌های سیاسی و نظامی این هزاره‌ها جنرال موسی خان می‌باشد که درجهٔ نظامی جنرال را در نظام پاکستان داشت. گروهی دیگری به کشورهای سوریه، عراق و هند ساکن شده‌اند. این عده مردم هزاره که به سوی پاکستان، ایران، سوریه و عراق مهاجر شدند به لحاظ تفاوت‌های ساختمان فیزیکی و نژادی نتوانستند با مردم این ساحات حل و مخلوط شوند بنابراین لهجه، فرهنگ و هویت قومی خودشان را از دست نداده‌اند.[۱۹]

سدهٔ بیستم

جنگ داخلی افغانستان

 
عبدالعلی مزاری، بنیانگذار حزب وحدت در جریان جنگ‌های افغانستان با شوروی

پس از کودتای سال ۱۹۷۸ که در پی آن گروه کمونیستی خلق به قدرت رسید، کم‌کم هزاره‌ها برای برابری حق شهروندی خود نسبت به دیگر شهروندان افغانستان شروع به انجام کارهای سیاسی کردند و رهبران هزاره مانند؛ عبدالعلی مزاری حزب‌های سیاسی خود را بنیانگذاری کردند. پس از خروج ارتش سرخ از افغانستان و پایان حکومت کمونیستی با مرگ دکتر نجیب‌الله افغانستان وارد جنگ داخلی شد. هزاره‌ها با ساختن حزب وحدت سعی در حفظ قدرت سیاسی خود کردند؛ در سیاست نو حزب، دیگر مذهب جایی اصلی خود را نداشت و بیشتر کوشیده می‌شد تا از تمام قوای هزاره یک انسجام کلی بسازد.[۲۰]

سدهٔ بیست و یکم

با ورود نیروهای ائتلاف به رهبری ایالات متحدهٔ آمریکا به افغانستان در سال ۲۰۰۱ حکومت طالبان سقوط کرد. قانون اساسی نو با پشتوانهٔ جامعهٔ بین‌الملل ورود همهٔ شهروندان افغانستان به نظام حکومت را ممکن ساخت؛ از همین رو هزاره‌ها توانستند ۲۰ درصد از کرسی‌های پارلمان افغانستان را در انتخابات ۲۰۱۱ از آن خود کنند.[۲۱] به گفتهٔ السنادرو مونسوتی استاد دانشگاه حقوق بین‌الملل در ژنو؛ این حرکت سیاسی مورد انتقاد سیاست‌مداران پشتون شده‌است.[۲۲] با وجود قوانین نو که براساس آن حقوق همهٔ شهروندان را یکسان می‌داند؛ اما هنوز هم حرکات نژادپرستانه‌ای علیه مردم هزاره در افغانستان، پاکستان و ایران صورت می‌گیرد. در سال ۲۰۰۷ قبایل کوچی، با حمله به روستاهای هزاره‌ها باعث آواره‌شدن هزاران تن از هزاره‌ها شده و ده‌ها نفر هر ساله در پی حملات آنان کشته می‌شوند. افغان‌های مهاجر در ایران که اکثریت‌شان را مردم هزاره تشکیل می‌دهند و معمولاً به صورت غیرقانونی به ایران رفته‌اند، از سوی نیروهای انتظامی دولت ایران مورد آزار و اذیت قرار می‌گیرند. سازمان‌های غیردولتی (NGO) با گزارشی بر بدتر شدن وضعیت حقوق شهروندی هزاره‌ها و حملات نژادپرستانه علیه آن‌ها هشدار داده‌اند.[۲۳][۲۴][۲۵][۲۶]

نام

کلمهٔ «هزاره» و وجه تسمیهٔ آنان به هزاره تاکنون مورد اختلاف باقی مانده‌است. اما برخی از تاریخ‌نگاران و محققان نظریات مختلفی را دربارهٔ این کلمه بیان کرده‌اند.

  • عبدالحی حبیبی، کلمهٔ «هزاره» را بسیار قدیمی، و آن را برگرفته از «هزاله» دانسته که به مرور زمان به «هزاره» تغییر یافته‌است و آن خوش‌دل یا خوش‌قلب معنی می‌دهد.[۲۷][۲۸]
  • برخی بر این معتقدند که کلمهٔ هزاره از کلمهٔ فارسی «هزار» گرفته شده‌است. این ممکن است ترجمهٔ کلمهٔ مغولی «مینگان» باشد، یک واحد نظامی متشکل از ۱٬۰۰۰ سرباز تحت فرمان چنگیز خان.[۲۹][۲۷] در حالی‌که مردم هزاره به گویش هزارگی خودشان را «آزره» یا «ازره» خطاب می‌کنند. همچنین پذیرش این نظریه دشوار است؛ زیرا بعید به نظر می‌رسد آن مغولان که زبان‌شان مغولی بودند لشکرهای نظامی خود را با استفاده از کلمات فارسی نام‌گذاری کنند.[۳۰][۳۱]
  • هاورث هزاره‌ها را منسوب به خزرها می‌داند و کلمهٔ هزاره را محرف «خزر» یا «خزار» می‌دانند و معتقدند که اینان در اصل از ترک‌تباران اطراف دریای خزر می‌باشند.[۳۲][۲۷][۳۳]
  • دایرةالمعارف ارمنستان شوروی «هزاره‌ها» را خلق ترک‌زبانی معرفی می‌کند که در قرن چهارم میلادی بعد از حملهٔ هون‌ها به‌وجود آمده و در جلگه‌های دریای خزر سکونت داشتند.[۳۴]
  • طبق نظر خانیکوف هزاره‌ها در زمان شاهرخ میرزا به هرات آمدند و چون هزار خانواده بودند به هزاره معروف شدند.
  • حیات خان تاریخدان مسلمان اهل هندوستان دربارهٔ وجه تسمیهٔ هزاره می‌نویسد که در عصر سلاطین قدیم زابلستان این قوم سال به سال هزار سوار عوض مالیات به قشون شاهی آن زمان تقدیم می‌کردند.[۳۵][۲۷][۳۶]
  • عرف هزاره‌ها در این باره چنین اظهار می‌دارد، «هزاره عبارت از هزار قوم است». «هزاره از هزار راه وارد شده‌است».[۳۴]

نژاد

 
مردان هزاره‌های بهسود
 
هزاره‌ها در سالگرد درگذشت عبدالعلی مزاری سال ۱۴۰۰ (خورشیدی) در کابل، افغانستان

اکثر مردم هزاره آمیخته‌ای از نژاد شرقی و نژاد سفید هستند.[۳۷][۳۸][۳۹] تحقیقات ژنتیکی نشان می‌دهد که هزاره‌های افغانستان نزدیک به ازبک‌های این کشور هستند، در حالی‌که هردو گروه تفاوت‌های چشمگیری با تاجیک‌ها و پشتون‌های افغانستان دارند.[۴۰] شواهدی در خصوص روابط پدری و مادری با مردمان ترک و اندکی با مغول در بین هزاره‌ها موجود است.[۴۱][۴۲] هزاره‌ها عموماً به ترک‌های آسیای میانه نزدیک هستند تا به مغول‌ها و آسیای شرقی‌ها یا هندوایرانی‌ها.[۴۲]

محمد حیات افغان نویسنده کتاب حیات افغانی هزاره‌ها را ساکنان بومی افغانستان ذکر می‌کند که بیشتر در نواحی غزنی می‌زیستند:

گوشه‌ای از کتاب حیات افغانی
برگردان متن
(دری)
!متن اصلی
(پشتو)

در گذشته غزنی و دشت‌های جنوبی اطراف آن در تصرف هزاره‌ها بود، اما افغان‌ها به تدریج آنها را به سمت کوه‌ها راندند. نویسنده در مورد ایماق و هزاره اینطور نظر دارد که آنان از تبار تاتارها هستند و شکی نیست که ایماق و هزاره در واقع یک قوم هستند و به نظر می‌رسد از زمانی که مسلمان شده‌اند از هم جدا شدند. به همین دلیل است که ایماق یک سنی بالغ است و بیشتر هزاره‌ها شیعه هستند. این اختلافات مذهبی اگرچه باعث اختلاف نظر در بین مردم شده‌است، اما یکی هستند.

— برگردان

دمخه وړاندی په غزنی او په مخیتو تورو جنوبی میدانی برخو باندی دتا چگونه پرته هزاره‌گان هم قبضه درلود له چی افغانانو په تدریجی تو که دوی د هزاره‌جات د غرونو خواته په شاو تمبول. مؤلف د ایماقو او هزاره و د قومیت په باب داسی نظر لری چی دوی د تاتاری ترکانو له نسله دی او په دی کی هیڅ شک نشته چی ایماق او هزاره په اصل کی یوقوم دی او داسی ښکاری له هغه وخته چی مسلمان شوی سره بیل شوی هم دی له دی کبله ایماق پاخه سنیان او زیاتره هزاره‌گان شیعه دی. که څه هم دغه مذهبی اختلافد دو یدبیل والی باعث شسو خلک دوی یو گنی او د هغوی رواجونه او بنیهم سره ورته والی لری، خو سره له دی په ځینو مو ضو عاتو کی سره توپیر لری نو ځکه دامناسبه بریښی.

— حیات افغانی، محمدحیات افغان، ۱۹۷۹ م.[۴۳]

جغرافیا

افغانستان

سرزمین تاریخی و بومی مردم هزاره هزارستان (هزاره‌جات) است که اکنون در مناطق مرکزی افغانستان قرار دارد. در این منطقه اکثریت هزاره‌ها زندگی می‌کنند. نقل‌قول زیر از خاطرات عبدالرحمان دربارهٔ حدود هزاره‌جات است:

این قبیله (هزاره‌ها) در هزاره‌جات، از کابل و غزنه تا هرات و از قندهار تا بلخ سکونت دارند.

— عبدالرحمان، تاج‌التواریخ[۴۴]

پاکستان

هزاره‌های پاکستان بیشتر در کویته سکونت دارند. در سال ۱۹۶۲میلادی/۱۳۴۱خورشیدی دولت پاکستان، هزاره‌ها را به‌عنوان یکی از اقوام پاکستان به رسمیت شناخت. یکی از افراد مشهور هزاره‌های پاکستان محمد موسی خان است. وی جنرال نظامی و فرمانده ارشد در ارتش پاکستان بود. همچنان وی مدتی را به‌عنوان فرماندار ایالت بلوچستان گذراند.[۴۵]

ایران

هزاره‌ها در ایران بیشتر در مشهد سکونت دارند. در ایران هزاره‌ها به نام‌های خاوری یا بربری شناخته می‌شوند. جمعیت محلی هزاره‌ها حدود ۵۰۰٬۰۰۰ نفر از جمله مهاجران افغانستانی که اکثریت آن را تشکیل می‌دهند، تخمین شده‌است.[۴۶]

عراق

هزاره‌های عراق بعد از جنگ جهانی دوم، از افغانستان به مشهد و سپس به عراق رفته و در آنجا ماندگار شدند.[۴۷]

جمعیت‌شناسی

برخی منابع ادعا می‌کنند که هزاره‌ها حدود ۲۰ الی ۳۰ درصد از کل جمعیت افغانستان امروزی را تشکیل می‌دهند.[۹][۴۸][۴۹][۵۰] آن‌ها در گذشته بزرگ‌ترین گروه قومی در افغانستان بودند که بیش از ۶۰ درصد از آن‌ها در سال‌های ۱۸۸۸–۱۸۹۳ قیام‌های مردم هزاره قتل‌عام و تعدادی از این میان آواره شدند.[۵۱]

قبایل

مردم هزاره از قبایل مختلف تشکیل یافته‌اند. برخی از این قبایل پیشوند «دای» را دارند. نظر به جلد اول سراج التواریخ، آنان شامل دایکندی، دایزنگی، دای میرکشه، دای دهقان، دایچوپان، دای خیتای، دایمیرداد، دای کلان، دای قوزی، دای فولاد، دای میرک، و دای مردگان هستند.[۵۲] در افغانستان این قبایل در سراسر هزاره‌جات، مناطقی مانند پروان، بامیان، غزنی، غور، اروزگان، دایکندی و میدان وردک زندگی می‌کنند.[۲۹]

دین و مذهب

هزاره‌ها پیرو دین اسلام و عمدتاً شیعه‌مذهب و عده‌ای قابل توجه و بزرگ آنان سنی‌مذهب هستند. همچنان عده‌ای هزاره‌ها پیرو مذهب اسماعیلیه هستند.[۵۳][۱۱]

هزاره‌های شیعه

در خصوص پذیرش مذهب شیعه از سوی هزاره‌ها نظریهٔ واحدی وجود ندارد: امکان دارد هزاره‌ها در اوایل سدهٔ شانزدهٔ میلادی در دورهٔ ایلخانان و محمد خدابنده اولجایتو از اسلام سنی به شیعه گرویده باشند.[۵۴] عده‌ای دیگر معتقدند هزاره‌ها در زمان حکومت شاه عباس صفوی اسلام شیعی را پذیرفته‌اند. در مقابل برخی از محققان ریشهٔ تشیع هزاره‌ها را برمی‌گردانند به عامل و کارگزاران ترویج اسلام در دورهٔ خلافت علی بن ابی‌طالب، مثلًا علی اکبر تشدید دربارهٔ قدمت تشیع در کوهستان غور می‌نویسد: «مرکز شیعیان غور یا مسلمین غور اولین تمرکز شیعه در بلاد غور بوده‌است؛ زیرا بین سال‌های ۳۵ تا ۴۰ هجری مسلمان شده‌اند و در زمان خلافت علی بن ابی‌طالب، جعده بن هبیره مخزومی که خواهرزاده علی بن ابیطالب بود، از طرف وی به حکومت خراسان منصوب شد. به خاطر رفتار شایسته جعده، مردم غور داوطلبانه به علی بن ابی‌طالب محبت می‌ورزیدند. امرای غور که وضع را کاملاً انسانی می‌یابند، بدون جنگ سر بر خط فرمان علی بن ابیطالب گذارده به دین اسلام گرویدند. به پیشنهاد جعده، علی بن ابی‌طالب فرمان حکومت سرزمین غور را به خاندان «آل شنسب» صادر کرد و این فرمان نامه قرن‌ها در آن خانواده محفوظ بود و مایهٔ افتخار و مباهات آن دودمان می‌آمد.»[۵۵]

هزاره‌های سنی

جمعیت قابل توجه و بزرگی از هزاره‌ها سنی‌مذهب هستند. هزاره‌های سنی‌مذهب عمدتاً در ولایت‌های مختلف افغانستان، مانند کابل، بغلان، بادغیس، غور، قندوز، پنجشیر، بامیان، بدخشان، پروان و در برخی دیگر مناطق افغانستان سکونت دارند.[۵۶][۵۷]

هزاره‌های سنی از قدیم و قبل از اشغال هزاره‌جات توسط امیر عبدالرحمن سنی‌مذهب بودند اما عده‌ای از آنان بعد از اشغال هزاره‌جات توسط امیر عبدالرحمن از مذهب شیعه به مذهب سنی گرویده شدند که در کتاب هزاره‌ها اثر حسن پولادی آمده‌است:[۵۸]

بعد از اشغال هزاره‌جات در سال ۱۸۹۳ به دستور امیر عبدالرحمن ملاهای سنی در تمامی مناطق هزاره‌جات مٶظف بودند تا هزاره‌ها را با زور به پذیرش مذهب سنی وادار کنند. آنها تکیه‌خانه‌ها را به مساجد تبدیل کرده شروع به تبلیغ مذهب سنی کردند. اگر هزاره‌ها این مذهب را می‌پذیرفتند، جان و مال آنها ایمن بود، در غیر این‌صورت زمین‌هایشان تصرف شده، از منطقه بیرون رانده می‌شدند و اگر مقاومت می‌کردند کشته می‌شدند.

هزاره‌های اسماعیلیه

هزاره‌های اسماعیلیه در ولایت‌های کابل، پروان، بغلان و بامیان سکونت دارند. و گروهای کوچک‌تر آنان در ولایت‌های میدان وردگ، سمنگان و زابل سکونت دارند.[۵۸][۵۹]

زبان

هزاره‌ها به گویش‌های زبان فارسی از جمله هزارگی و دری صحبت می‌کنند.[۶۰][۶۱] در گویش هزارگی تعداد زیادی وام‌واژه‌های از ترکی و اندکی از مغولی موجود است.[۱۲][۶۲][۶۳][۶۴][۶۵] گویش هزارگی برخی از ویژگی‌های دستوری دری سدهٔ چهارم و پنجم هجری را در خود حفظ کرده‌است.[۶۶] در گویش هزارگی دو حرف د غلیظ و ت غلیظ نیز وجود دارد که تلفظ آنان نزدیک به تلفظ آن حروف در پشتو و اردو است. میزان تفاوت در این گویش با فارسی معیار در گویش هزارگی غزنی (جاغوری، مالستان، قره‌باغ، جغتو، ناور و..) بسیار زیاد و در گویش هزارگی بامیان، بهسود و دایمیرداد کم است.[۶۷] همچنین بسیاری از واژه‌های اوستایی نیز در این لهجه موجود است که به گفته برخی محققان و زبان شناسان، بیش از ۲۵٪ از واژگان این لهجه ریشهٔ اوستایی دارند؛ مثلاً: هزارگی آبست-اوستایی آبستا که هردو به معنی خویشاوند است یا واژه‌های دیگری مثل: ابسو، اِنگهَ، اوته، اوثه، جُنگه، کوور، خسور، تفت، خیرتو، پیتَو، اسپی، گیرو و… برخی از زبان‌شناسان بدون تحقیق و ریشه‌یابی واژه‌ها به روش علمی، به نظریه‌پردازی اقدام نموده و این واژگان را غیر (فارسی، ترکی، مغولی، و عربی) دانسته‌اند.[۶۸]

فرهنگ

 
دختران هزاره با لباس سنتی سرخ بین دختران پشتون و تاجیک در غزنی

هزاره‌ها در خارج از هزاره‌جات، فرهنگ شهرهای محل سکونت خودشان را اتخاذ کرده‌اند که شبیه آداب و رسوم تاجیک‌ها و پشتون‌های افغانستان است. اما به‌طور سنتی هزاره‌ها کشاورزانی از مناطق مرتفع مرکزی هستند که در هزاره‌جات بسیاری از آداب و رسوم خود را حفظ کرده‌اند. بعضی از رسم و رواج‌های آنها بیشتر نزدیک به سنت‌های آسیای میانه است تا تاجیک‌های افغانستان. دسته‌های کمی از هزاره‌ها (ایماق هزاره) در تابستان به قشلاق رفته و در چادرها زندگی می‌کنند.[۶۹]

موسیقی

 
داوود سرخوش خواننده و آهنگساز فولکلور

بسیاری از موسیقی دانان هزاره به‌طور گسترده‌ای در نواختن دمبوره، نوعی ساز محلی که در سایر مناطق آسیای میانه مانند قزاقستان، ازبکستان و تاجیکستان یافت می‌شود، مهارت دارند. از آوازخوانان معروف هزاره سرور سرخوش، داوود سرخوش، صفدر خیرعلی، صفدر توکلی، سید انور آزاد و دیگران در هستند.

غذا و آشپزی

غذا و آشپزی مردم هزاره به شدت تحت تأثیر غذاهای آسیای مرکزی، آسیای جنوبی و ایرانی قرار دارند. با این حال، برای غذاهای خاص، روش‌ها و سبک‌های مختلف پخت‌وپز وجود دارد که مختص هزاره‌ها است. هزاره‌ها خیلی مهمان نوازی دارند و در فرهنگ آنها رسم بر این است که برای مهمان غذاهای مخصوص تهیه کنند.

ادبیات

اشعار هزارگی

اَلی اسپِ سمند الغار و بولغار
جلو از نقره و تنگ از گل نار
سحرگاهی مرا به یار رسانی
تو جو بِشکو که من بوسم لب یار

برگردان

اسپ خاکستری رنگ عزیزم، که با یراق و زینی از گل انار مجهز شده‌ای. مرا صبح زود به معشوقم برسان. در حالیکه تو جَو می‌خوری من لب یار را ببوسم.

نسل‌کشی

از زمان امیر عبدالرحمن تا کنون هزاره‌ها توسط حاکمان و گروه‌های مختلف مورد کشتار و نسل‌کشی هدفمند قرار گرفته‌اند. در سال ۱۸۹۳، عبدالرحمن دستور قتل‌عام هزاره‌ها را صادر کرد. پیش از قتل‌عام، ۶۰۰٬۰۰۰ خانوار مردم هزاره در افغانستان زندگی می‌کردند.[۷۰] او بیش از ۴۰۲٬۰۰۰ (۶۷٪) خانواده از مردم هزاره را بین سال‌های ۱۸۹۳ تا ۱۹۰۰ قتل‌عام کرد[۷۱] و از سرهای شان کله‌منار درست کرد که بزرگ‌ترین نسل‌کشی قرن نوزدهم به‌شمار می‌رود.[۷۲]

مهاجرت

الساندرو مونسوتی در کتاب اخیر انسان‌شناسی خود[۷۳] استدلال می‌کند که مهاجرت شیوه سنتی زندگی مردم هزاره است و اشاره به مهاجرت‌های فصلی و تاریخی دارد که هرگز متوقف نشده‌اند و به نظر نمی‌رسد تنها تحت شرایط اضطراری مانند جنگ مهاجرت صورت گرفته‌باشد.[۷۴] به دلیل دهه‌ها جنگ در افغانستان و خشونت‌های فرقه‌ای در پاکستان، بسیاری از هزاره‌ها جوامع خود را ترک کرده و در استرالیا، نیوزیلند، کانادا، ایالات متحده، انگلستان و به ویژه کشورهای اروپای شمالی مانند سوئد و دانمارک ساکن شدند. عده‌ای از طریق قاچاق دانش آموزان و برخی دیگر از طریق قاچاق انسان به این کشورها می‌روند که این امر گاه به هزینه زندگی آنها تمام می‌شود. از سال ۲۰۰۱، حدود ۱۰۰۰ نفر در حالی که می‌خواستند با قایق از اندونزی خود را به استرالیا برسانند، در اقیانوس جان خود را از دست داده‌اند.[۷۵] بسیاری از آنها هزاره بودند، از جمله زنان و کودکان کوچک که نمی‌توانستند شنا کنند. مورد قابل توجه دیگر در تمپا بود که یک محموله پناهجویان، عمدتاً هزاره، توسط کشتی نروژی ام وی تامپا نجات یافت و پس از آن به نائورو فرستاده شد.[۷۶] زلاند نو موافقت کرد که تعدادی از پناهندگان را بگیرد و به آنها اقامت دهد.

چهره‌های سرشناس

جستارهای وابسته

نگارخانه

منابع

  1. "Afghanistan |Data". data.worldbank.org.
  2. "Hazaras of Pakistan". Retrieved 22 Dec 2022.
  3. Census of Afghans in Pakistan 2005, UNHCR Statistical Summary Report (retrieved August 14, 2016)
  4. Yusuf, Imran (5 October 2011). "Who are the Hazara?". Tribune. Retrieved 1 September 2016.
  5. Smyth, Phillip (3 June 2014). "Iran's Afghan Shiite Fighters in Syria". The Washington Institute for Near East Policy. Retrieved 22 June 2017.
  6. "Austria holds refugee talks as young Hazaras flee persecution to make 'dangerous' journey to Europe – ABC News (Australian Broadcasting Corporation)". mobile.abc.net.au. 2016-02-29. Retrieved 2017-08-19.
  7. "Afghan Hazara Refugees Seek Justice in Turkey". 3 June 2014.
  8. "Cultural Diversity". Australian Bureau of Statistics. 2021-08-10. Retrieved 2022-06-28.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ The population of people with descent from Afghanistan in Canada is 48,090. Hazara make up an estimated 30% of the population of Afghanistan depending to the source. The Hazara population in Canada is estimated from these two figures. Ethnic origins, 2006 counts, for Canada
  10. Afghan Hazaras' new life in Indonesia: Asylum-seeker community in West Java is large enough to easily man an eight-team Afghan football league, Al Jazeera, 21 March 2014, retrieved 5 August 2016
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ «شناسنامه الکترونیکی، آخرین فرصت تثبیت هویت هزاره‌های سنی و اسماعیلی | سایت طرح نو، باشگاه اندیشه و گفت‌وگو». دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ L. Dupree, "Afghānistān: (iv.) ethnocgraphy", in Encyclopوdia Iranica, Online Edition 2006, (LINK[پیوند مرده]).
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ CIA World Factbook بایگانی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine.
  14. دولت‌آبادی، بصیر احمد (۱۳۸۷). شناسنامه افغانستان. تهران: نشر عرفان. ص. ۲۸. شابک ۹۶۴-۰۶-۱۶۷۹-۶.
  15. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹.
  16. L. Dupree, "Afghānistān: (iv.) ethnocgraphy", in Encyclopوdia Iranica, Online Edition 2006, (LINK). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک); پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک)
  17. «A survey of the Afghan people - Afghanistan in 2006", The Asia Foundation, technical assistance by the Centre for the Study of Developing Societies (CSDS; India) and Afghan Center for Socio-economic and Opinion Research (ACSOR), Kabul, 2006, PDF بایگانی‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۰۶ توسط Wayback Machine.
  18. Monsutti, Alessandro (2017-07-01). "Hazāras". Encyclopaedia of Islam, THREE (به انگلیسی). Brill.
  19. «کوچ اجباری و اثرات فرهنگی و اجتماعی آن بر جامعه هزاره». www.kotiposti.net. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ مارس ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۱۲.
  20. Les Hazaras, minorité chiite montante de l'Afghanistan بایگانی‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine، روزنامهٔ لوموند مذهبی. سایت فرانسوی.
  21. نگاهی به ترکیب قومی و سیاسی مجلس نو افغانستان بایگانی‌شده در ۱۹ فوریه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine، سایت بی‌بی‌سی فارسی.
  22. Avec l’arrivée des forces de la coalition en 2001, la situation s’améliore encore pour les Hazaras بایگانی‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine، سایت روزنامهٔ لومند سیاسی. فرانسوی.
  23. Les Hazaras[پیوند مرده]، سازمان غیردولتی برای مردم تهدید شده.
  24. Adelkhah, Fariba; Olszewska, Zuzanna (2007), "The Iranian Afghans", Iranian Studies 40 (2): 137–165,
  25. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۵ ژانویه ۲۰۱۶.
  26. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۵ ژانویه ۲۰۱۶.
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ ۲۷٫۲ ۲۷٫۳ یزدانی، حسینعلی. پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها. چاپخانهٔ مهتاب. ص ۹۶
  28. هزاله - لغت‌نامهٔ دهخدا
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ پولادی، حسن (١٩٨٩). هزاره ها. ترجمهٔ علی عالمی کرمانی. تهران: انتشارات عرفان. ص. ۷۸-۷۹. شابک ۹۷۸--۹۶۴-۰۶-۰۵۲۷-۱.
  30. «nabizadah,ejtemai, ariaye». www.ariaye.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۱.
  31. دلجو، عباس. تاریخ باستانی هزاره‌ها. موسسه انتشارات مقصوی، کابل. ص. ۱۹۹. شابک ۹۷۸-۹۹۳۶-۶۲۴-۰۰-۹.
  32. هاورث، هنری هوویل. تاریخ مغول‌ها از قرن نهم تا نوزدهم،. ج. چهارم. لندن: لانگمن.
  33. دلجو، عباس. تاریخ باستانی هزاره‌ها. موسسه انتشارات مقصوی، کابل. ص. ۱۹۷. شابک ۹۷۸-۹۹۳۶-۶۲۴-۰۰-۹.
  34. ۳۴٫۰ ۳۴٫۱ لعلی، علی‌داد (۱۳۷۲). سیری در هزاره‌جات. قم: احسانی: چاپخانه اسماعیلیان. ص. ۲۲.
  35. حیات خان، محمد. محمد حیات افغان، ترجمه. افغانستان و ساکنان آن، مطبعهٔ اندیشهٔ عمومی هندوستان، لاهور
  36. حیات افغانی. ص. ۴۵۵–۴۶۶.
  37. http://news.nationalgeographic.com/news/2003/02/0214_030214_genghis_2.html بایگانی‌شده در ۷ دسامبر ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine Genghis Khan a Prolific Lover, DNA Data Implies
  38. *"The Hazara Tribes in Afghanistan" in (1959) Collection of papers presented: International Symposium on History of Eastern and Western Cultural Contacts (1957: Tokyo and Kyoto) Japanese National Commission for Unesco, Tokyo, p. 61 9240301 بایگانی‌شده در ۲۱ اکتبر ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine
    • Quintana-Murci, Lluیs et al. (May 2004) "Where West Meets East: The Complex mtDNA Landscape of the Southwest and Central Asian Corridor" American Journal of Human Genetics 74(5): pp. 834–35
    • Debets, G. F. (1970) Physical Anthropology of Afghanistan: I–II (translated from Russian) Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Cambridge, Mass. , OCLC 90304 بایگانی‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine
    • Rubin, Barnett R. (2002) The Fragmentation of Afghanistan: State Formation and Collapse in the international system Yale University Press, New Haven, Conn. , page 30, ISBN 0-300-05963-9
  39. Jochelson, Waldemar (1928) Peoples of Asiatic Russia American Museum of Natural History, New York, page 33, OCLC 187466893, also available in microfiche edition
  40. Haber, M; Platt, DE; Ashrafian Bonab, M; et al. (2012). "Afghanistan's Ethnic Groups Share a Y-Chromosomal Heritage Structured by Historical Events". PLOS ONE. 7 (3): e34288. Bibcode:2012PLoSO...734288H. doi:10.1371/journal.pone.0034288. PMC 3314501. PMID 22470552.
  41. Rosenberg, Noah A.; et al. (December 2002). "Genetic Structure of Human Populations". Science. New Series. 298 (5602): 2381–85. Bibcode:2002Sci...298.2381R. doi:10.1126/science.1078311. PMID 12493913. S2CID 8127224.
  42. ۴۲٫۰ ۴۲٫۱ Martínez-Cruz, Begoña; Vitalis, Renaud; Ségurel, Laure; Austerlitz, Frédéric; Georges, Myriam; Théry, Sylvain; Quintana-Murci, Lluis; Hegay, Tatyana; Aldashev, Almaz (2011-02). "In the heartland of Eurasia: the multilocus genetic landscape of Central Asian populations". European Journal of Human Genetics (به انگلیسی). 19 (2): 216–223. doi:10.1038/ejhg.2010.153. ISSN 1476-5438. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (help)
  43. حیات افغانی ص. ۲۵۰–۲۵۱
  44. عبدالرحمان. تاج‌التواریخ جلد اول و دوم: سوانح عمری، خاطرات و سفرنامه از ۱۷۴۷م تا ۱۹۰۰م (pdf). کابل. دریافت شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۲
  45. پولادی، حسن. هزاره‌ها. ص. ۴۴۹–۴۳۷.
  46. "Iran's Afghan Shiite Fighters in Syria". The Washington Institute (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-29.
  47. پولادی، حسن. هزاره‌ها. ص. ۲۳۷–۲۳۵.
  48. Khazeni, Arash; Monsutti, Alessandro; Kieffer, Charles M. (December 15, 2003). "HAZĀRA". Encyclopædia Iranica (Online ed.). United States. Retrieved December 23, 2007.
  49. Larson, Marisa (Jun 17, 2008). "Hazara People". National Geographic. Retrieved August 9, 2012.
  50. لوئی دوپری، Encyclopaedia Iranica. «AFGHANISTAN iv. Ethnography». iranicaonline.org (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۱۴.
  51. دلجو, عباس (2014). تاریخ باستانی هزاه‌ها. کابل: انتشارات امیری. ISBN 978-9936801509.
  52. کاتب، فیض محمد (١٨۶٢). سراج التواریخ. ج. جلد اول. کابل: دارالسلطنه کابل. دریافت‌شده در ٢۰ آوریل ٢۰٢١.
  53. 1911 Encyclopوdia Britannica - Hazara (Race)
  54. «انقلاب بی پایان: افغانستان، ۱۹۷۹ تا کنون، توسط گلیز دورونسورو، ص. ۴۴». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ نوامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱ آوریل ۲۰۱۲.
  55. یزدانی، حسین علی (۱۳۸۵). پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها. تهران: محمد ابراهیم شریعتی افغانستانی. ص. ۷۳ و ۷۴.
  56. هزاره‌ها و هزارستان اثر گروه تحقیقی پیدی میتلند. ترجمهٔ محمداکرم گیزابیی. مجمع نویسندگان افغانستان. ۱۳۷۵. ص. ۱۹۲.
  57. افغان‌ها تاریخ، فرهنگ شان و دین شان بایگانی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine
  58. ۵۸٫۰ ۵۸٫۱ پولادی، حسن (۱۳۸۷). هزاره‌ها: تاریخ، سیاست، اقتصاد و فرهنگ. ترجمهٔ علی عالمی کرمانی. انتشارات عرفان:محمد ابراهیم شریعتی افغانستانی. ص. ۲۰۵–۲۰۶. شابک ۹۷۸--۹۶۴-۰۶-۰۵۲۷-۱.
  59. خواتی، شفق (۱۳۸۲). مجله طلوع. ص. ۶۸–۵۲.
  60. احسان یارشاطر (ویراستار). «هزاره و گویش هزارگی». دانشنامه ایرانیکا (ویراست برخط). ایالات متحده: دانشگاه کلمبیا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ فوریه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۱-۰۱-۱۳.
  61. Mongols of Afghanistan: An Ethnography of the Moghôls and Related Peoples of Afghanistan Mouton, The Hague, Netherlands, page 17, OCLC 401634 بایگانی‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine
  62. خاوری، محمدجواد (۱۳۸۰). امثال و حکم مردم هزاره. مشهد: نشر عرفان،. ص. ۱۶.
  63. Malistani, A. H. Tariq and Gehring, Roman (compilers) (1993) Farhang-i ibtidal-i milli-i Hazarah: bi-inzimam-i tarjamah bih Farsi-i Ingilisi = Hazaragi - Dari/Persian- English: a preliminary glossary A. H. Tariq Malistani, Quetta, OCLC 33814814 بایگانی‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine
  64. Farhadi, A. G. Ravan (1955). Le persan parlé en Afghanistan: Grammaire du kâboli accompagnée d'un recuil de quatrains populaires de la région de Kâbol. Paris.
  65. Monsutti, Alessandro (2017-07-01). "Hazāras". Encyclopaedia of Islam, THREE (به انگلیسی). Brill.
  66. همان. ص ۱۷.
  67. همان، ص۲۰.
  68. شوکت علی محمدی (۱۳۹۲دُر اوستایی در صدف لهجهٔ هزارگی، صبح امید کابل، ص. ۱۰۶
  69. لاتهام، رابرت گوردون (۱۸۵۹). آسیای شرقی و شمالی اروپا. جِ. وان وُرست. ص. ۳۳۳. دریافت‌شده در ٢۰١٣-۰٨-١٢.
  70. کاتب، فیض‌محمد. نژادنامه افغان. قم. دریافت شده در ۱۴ اوت ۲۰۲۱
  71. کاتب، فیض‌محمد (۱۹۱۳). سراج‌التواریخ. ج. ۱، ۲ و ۳. کابل: مطبعه دارالسلطنته. دریافت‌شده در ۱۴ اوت ۲۰۲۱.
  72. هوکال، سارا (۲۷ ژوئن ۲۰۱۶). «هزاره‌ها کی هستند؟». خبرگزاری الجزیره. دریافت‌شده در ۱۴ اوت ۲۰۲۱.
  73. Monsutti, Alessandro (2005). War and migration: Social networks and economic strategies of the Hazaras of Afghanistan. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-97508-7.
  74. Monsutti, Alessandro (2005). War and migration: Social networks and economic strategies of the Hazaras of Afghanistan (به انگلیسی). Translated by Patrick Camiller. Routledge, New York: Routledge. ISBN 978-0-415-97508-7.
  75. Bigg, Matthew (2012-10-25). "Insight: Pakistani death squads spur desperate voyage to Australia". Reuters. Archived from the original on 13 December 2013. Retrieved 8 December 2013.
  76. Australia ships out Afghan refugees BBC News.
  77. «حزب وحدت اسلامی افغانستان (A.I.U.P)». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مه ۲۰۰۱. دریافت‌شده در ۵ اوت ۲۰۱۱.
  78. «حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۵ اوت ۲۰۱۱.
  79. «پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله العظمی محقق کابلی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۰ آوریل ۲۰۱۱.
  80. «الموقع الرسمی لسماحة آیت‌الله العظمی الشیخ محمد اسحاق الفیاض (دام ظله)». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ مارس ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۳۰ آوریل ۲۰۱۱.
  81. «BBC فارسی - افغانستان - سیما سمر؛ فعال حقوق بشر». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ مارس ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۳۰ آوریل ۲۰۱۱.
  82. «Welcome To Bashardost for Afghanistan». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۵ اوت ۲۰۱۱.