ایل شاملو (Shāmlu) یکی از هفت ایل اصلی و قدرتمندترین ایل‌های تُرک[۱][۲] علوی معروف به قزلباش بودند که درسوریه (شام) می‌زیستند. این ایل در گذشته با مهاجرت تُرکمانان به آنجا رسیده و سکونت اختیار کرده بودند. ایل شاملو هم‌گام با دیگر ایل‌های اغوز به ‌ایران مهاجرت کردند و در تأسیس سلسله صفوی، و به سلطنت رسانیدن شاه اسماعیل صفوی، با دیگر ایل‌های اوغوز معروف سهم به‌سزایی داشتند.[۲][۳]

شاملو
GhiaiCrest.jpg
نشان خاندان فعلی غیابی شاملو
دین
اسلام
قومیت‌های وابسته
صفویان، قزلباش، ترک‌های خراسان


تاریخچه‌ی ایل شاملوویرایش

پیش از صفویهویرایش

در میان قزلباش، قبایل ترکمن از آناتولی شرقی و آذربایجان ایرانی که به اسماعیل اول کمک کرده بود تا قبیله آق‌قویونلو را شکست دهد از نظر تعداد و نفوذ از همه مهمتر بودند و نام قزلباش معمولاً منحصراً بر آنها اطلاق می شد. برخی از این قبایل بزرگتر تورکمان به چند طایفه تقسیم شدند، از جمله:


اقوام دیگر مانند ترکمانان، بهارلو، قهرامانلو، ورساک یا بیات، گه‌گاه در کنار این "هفت قبیله‌ی بزرگ" قرار می‌گیرند. امروز، بقایای اتحاد قزلباش در میان افشار، قشقایی، ترکمن، شاهسوان و دیگران دیده می‌شود. برخی از این نام‌ها از نام یک مکان با اضافه شدن پسوند ترکی "لو" تشکیل شده است، مانند شاملو یا بهارلو. قبایل غیرترك ایرانی در میان قزلباشها توسط ترکمان‌ها، تاجیک نامیده می شدند و عبارتند از :

  • تالشیان
  • لرها
  • سیاه‌کوه
  • برخی خانواده‌های کرد
  • برخی خانواده‌های فارس


رقابت بین قبایل ترک و اشراف فارس یک مشکل بزرگ در پادشاهی صفویه بود. بر اساس نوشته‌های خاورشناس و ایران‌شناس روس ولادیمیر مینورسکی، اصطکاک بین این دو گروه اجتناب ناپذیر بود، زیرا ترکمن ها "هیچ جایی در سنت ملی پارسیان نداشتند". شاه اسماعیل سعی کرد با تعیین وکیل‌های ایرانی به عنوان فرمانده قبایل قزلباش مشکل را حل کند. ترکمن ها این را یک توهین دانستند و این موضوع باعث کشته شدن ۳ نفر از ۵ ایرانی منصوب در این سمت شد، عملی که بعدها انگیزه‌بخش شاه عباس اول برای محرومیت و تضعیف ترکمن‌ها شد.

دوران صفویهویرایش

شاه عباس کبیر، از طفولیت در میان طایفه‌ی شاملو بزرگ شد و به همین دلیل بزرگان ایل شاملو در سلطنت صفویان مصدر مشاغل مهم بودند.


در سال ۱۵۸۸، زمانی که شاه عباس اول به قدرت رسید، فرماندار هرات و مربی سابق خود، علی‌قلی خان شاملو (همچنین شناخته شده با نام حاج علی قزلباش مازندرانی) را به عنوان رئیس کل نیروهای مسلح منصوب کرد. امرای شاملو در زمان ولیعهدی شاه عباس که در هرات زندگی می‌کرد، عبارت بودند از[۴][۵]:

  1. عبدی خان شاملو، از سرداران شاه اسماعیل اول
  2. دورمیش‌خان شاملو، والی اصفهان و هرات و شوهر خواهر شاه اسماعیل
  3. سلطان حسین خان شاملو والی قزوین (پایتخت) در زمان شاه محمد خدابنده و ناجی شاه عباس
  4. زینل‌خان شاملو، از امرای بزرگ صفوی
  5. علی قلی خان شاملو، بیگلربیگی (استاندار هرات)
  6. علی‌مردان‌خان شاملو، نادرشاه اورا به‌سفارت نزد محمدشاه پادشاه هندوستان فرستاد.

بعدها، واقایعی باعث بدبینی شاه عباس به ترکمان‌ها و تضعیف آنها شد. از جمله این وقایع می‌توان به نقش ترکمن‌ها در مبارزات جانشینی پس از مرگ پدرش و متعادل‌سازی اثر نفوذ سیدهای شیعه‌ی اثنی‌عشری اشاره کرد.

پس از صفویهویرایش

پس از دوران صفویه طایفه‌ی شاملو در مشهد، سربند، ملایر، ساوه، تبریز و اردبیل (سنجبد غربی) زندگی می‌کنند.[۶]

فهرست افراد برجسته و خان‌های ایل شاملویرایش

  •  
    حیدر قلی خان غیابی شاملو یکم
     
    حیدر قلی خان غیایی شاملو دوم
  • احمد سلطان شاملو

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. «BĪGDELĪ – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. ص. The Bīgdelī of Iran٫ In addition to tribes from Anatolia, tribes from northern Syria, collectively known as Šāmlū and consisting mainly of Turkmen, played a part in the establishment of the Safavid state in ۹۰۷/۱۵۰۱٫ (The word Turkman had originally meant Oghuz non-Muslims, but from the ۸th/۱۴th century onward meant Oghuz nomads٫). دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۲۷.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ The Cambridge History of Islam, Volume 2, edited by Ann Katherine Swynford Lambton, Bernard Lewis, Cambridge University Press - p395. : "the most important of these tribes were Ustajlu, rumlu, shamlu, Dulghadir, Takkalu, afshar and Qajar".
  3. «نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی» پروفسور فاروق سومر ترجمه دکتر احسان اشراقی، دکتر محمد تقی امامی.
  4. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۹ دسامبر ۲۰۱۳.
  5. بامداد، مهدی. رجال ایران(6جلد). زوّار تهران.1362. جلد4. ص155
  6. میرنیا، علی؛ ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان، تهران، ۱۳۶۹. ص 68
  7. بنیاد دائرة المعارف اسلامی. «دانشنامه جهان اسلام - شاملو، ولی قلی‌خان». eShia.ir.
  8. "Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire", Andrew J. Newman,Edt. I. B. Tauris 30 Mars, 2006, p.105 ISBN 1-86064-667-0.

منابع دیگرویرایش

  • Doerfer, Gerhard. "BĪGDELĪ". Encyclopædia Iranica. Retrieved 2012-09-17.
  • History of the Khans of Ghiabī Chamlou
  • Ghiabi Family’s List of the Khans
  • Safawi
  • [میرنیا، علی؛ ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان، تهران، ۱۳۶۹]
  • [بامداد،مهدی.رجال ایران(۶جلد).زوّار تهران.۱۳۶۲]