اینانا (DINGIRINANNA)[الف] ایزدبانوی سومری عشق، زیبایی، سکس، جنگ، عدالت، قدرت سیاسی و باروری بود. اکدی‌ها، بابلی‌ها، و آشوریان او را ایشتار می‌نامیدند.[ب] این الهه همچنین با عشتروت فنیقی‌ها و افرودیته یونانی‌ها نیز هویت‌یابی می‌شود. او نمادی از ستاره درخشان صبحگاهی و شامگاهی ناهید نیز بوده‌است. عنوان دیگر او «ملکهٔ آسمان»؛ و ایزدبانوی حامی معبد اینا در اوروک، مرکز آیین دینی او، بود. برجسته‌ترین نمادهایش شیر بابل و ستاره هشت-پر[و ۱] بودند.

اینانا/ایشتار
  • ملکه آسمان
  • ایزدبانوی سکس، عشق، جنگ، عدالت و قدرت سیاسی
Ishtar on an Akkadian seal.jpg
ایزدبانو ایشتار بر روی مهر امپراتوری اکد، ۲۳۵۰–۲۱۵۰ پیشا دوران مشترک. او مجهز به سلاح بر پشت خود است، خودی شاخدار بر سر دارد، و شیری در بند را زیر پا گذاشته‌است.
مرکز فرهنگی غالباوروک؛ اکد (شهر)؛ نینوا
اقامتگاهبهشت
سیارهناهید
نمادگره نی به شکل قلاب، ستاره ایشتار، شیر، رزت، کبوتر
مرکوبشیر
اطلاعات شخصی
والدین
خواهر و برادر
همسردموزی؛ زابابا؛ بسیاری دیگر (بدون نام)
فرزندانمعمولاً هیچ، ولی به ندرت لولال و/یا شرا و نانای
همتایان
همتای یونانیآفرودیت، آتنا[۵]
همتای رومیونوس، مینروا[۵]
همتای کنعانیعشتروت
همتای ایلامیپینیکیر
همتای هوریشوشکا

اینانا حداقل از زمان دورهٔ اوروک (ح. ۳۱۰۰–۴۰۰۰ پیشا دوران مشترک) در سومر مورد پرستش بود، اما قبل از سارگن اکد آیینش رواج چندانی نداشت. در دورهٔ پس از سارگن، یکی از مشهورترین خدایان در پانتئون سومری شد،[۸][۹] و معابدش در سراسر بین‌النهرین گسترش یافت. آیین اینانا/ایشتار، که احتمالاً با مراسم گوناگونی همراه با آمیزش جنسی[و ۲] در ارتباط بوده‌است، توسط گویشوران زبان‌های سامی شرقی (اکدی‌ها، آشوری‌ها، و بابلی‌ها) ادامه یافت که جایگزین سومری‌ها در منطقه شدند. او به خصوص مورد علاقه آشوریان قرار گرفت، که او را در مقامی بالاتر از آشور (ایزد) در پانتئون خود قرار دادند. در تنخ به اینانا/ایشتر اشاره شده‌است. آیین او به رشد ادامه داد، تا قرن اول تا ششم دوران مشترک که با پیدایی مسیحیت، افول تدریجی کرد.

اینانا بیش از هر خدای سومری دیگری در اساطیر ظاهر می‌شود.[۱۰][۱۱][۱۲] او همچنین دارای تعداد منحصر به فردی از القاب و نام جایگزین است، و از این لحاظ تنها با نرگال قابل‌مقایسه است.[۱۳] بسیاری از افسانه‌های او شامل تسخیر کردن قلمرو خدایان دیگر است. اعتقاد بر این بوده‌است که او مه (که نمایندهٔ همهٔ نمودهای مثبت و منفی تمدن است) را از انکی (خدای خرد) ربوده‌است.

به واسطهٔ فعالیت‌ها انهدوآنا شاعر و کاهن اعظم شهر اور و دختر سارگن بزرگ اینانا از صورت یک الههٔ گیاهیِ محلیِ سومری به مقام ایشتار و ملکهٔ آسمان و نامدارترین الههٔ بین‌النهرین ترفیع رتبه یافت.[۱۴]

سروده‌های انهدوآنا برای اینانا از باستانی‌ترین قطعات ادبی بشریت است. انهدوآنا از کاهنان بزرگ سومری بوده که سروده‌هایی برای اینانا، بانوی دل بزرگ سروده‌است.

مهرداد بهار، افسانه‌شناس در کتاب «از اسطوره تا تاریخ» دربارهٔ «اینانا» می‌نویسد:

«ایشتر یا اینانا خدای برکت بخشنده‌است. در کوه‌های لرستان روی کنده کاری‌های تیره‌های پیش از آریایی، نگاره‌های ایشتر چونان دارگونه (الهه) مادر و دارگونه جنگ موجود است. ارتش آشور وقتی به جنگ می‌رفت، «ایشتر» در برابر سپاهیان نمودار می‌شد و آن‌ها را به جنگ برمی‌انگیخت.» همچنین در کتاب «اساطیر جهان _ داستان‌ها و حماسه‌ها» دربارهٔ اینانا آمده‌است: «اینانا: نخست دختر آنو و سپس سین؛ الهه بزرگ یا دارگونه مادر و دارگونه مهر و جنگ است»

ریشه‌شناسی

 
اینانا در حال دریافت پیشکش، گلدان اوروک، ح. ۳۰۰۰–۳۲۰۰ پیشا دوران مشترک.

اینانا و ایشتار در اصل خدایانی جداگانه و بی‌ارتباط با هم بودند،[۱۵][۱۶][۳][۱۷][۱۸] اما در زمان حکومت سارگن اکد با هم برابر گرفته شدند و تبدیل به یک ایزدبانو با دو نام متفاوت شدند.[۱۶][۳][۱۷][۱۸] نام اینانا ممکن است که از عبارت سومری nin-an-ak، به معنای «بانوی آسمان» مشتق شده باشد،[۱۹][۲۰] اما نشان خط میخی برای اینانا (𒈹) لیگاتوری از نشانه‌های بانو (Sumerian: nin ; Cuneiform: 𒊩𒌆 SAL.TUG2) و آسمان (Sumerian: an; Cuneiform: 𒀭 AN) نیست.[۲۱][۱۹][۲۲]

اسطوره‌شناسی سومری

اسطوره‌های نخستین

شعر اینانا کشاورز را برمی‌گزیند (ETCSL 4.0.8.3.3) با گفتگوی بازیگوشانهٔ اینانا و برادرش اوتو آغاز می‌شود که به او با پافشاری یادآوری می‌کند زمان ازدواجش فرا رسیده‌است.[۲۳][۲۴]

پیروزی‌ها و پشتیبانی‌ها

اینانا و انکی (ETCSL t.1.3.1) شعری طولانی به سومری است.[۲۵]

فرورفتن به دنیای زیرین

دو نسخهٔ متفاوت از داستان «رفتن اینانا/ایشتر به دنیای زیرین» باقی مانده‌است:[۲۶][۲۷] یک نسخهٔ سومری که به زمان سلسله سوم اور برمی‌گردد، (ETCSL 1.4.1)[۲۶][۲۷] و یک نسخهٔ اکدی (اوایل هزارهٔ دوم پیشا دوران مشترک) که آشکارا از آن اقتباس شده‌است.[۲۶][۲۷] نسخهٔ سومری داستان تقریباً سه برابر نسخهٔ اکدی متاخر است و جزئیات خیلی بیشتری را شامل می‌شود.[۲۸]

نسخهٔ سومری

 
گلدان اوروک (گلدان وارکا)[و ۳]نمایشگر پیش‌کش‌های نذر شده برای اینانا(۳۰۰۰–۳۲۰۰ پیشا دوران مشترک)[۲۹]

در دین سومری ایرکالا گودالی تاریک و ترسناک تصور می‌شد که در اعماق زمین قرار دارد؛[۳۰] زندگی در آن به شکل «سایه‌ای از زندگی بر روی زمین» ترسیم می‌گشت.[۳۰] حاکم آن ایزدبانو ارشکیگال، خواهر اینانا، بود.[۳۱][۳۲] پیش از رفتن، اینانا از پرستار و خادم خود (نینشوبور) می‌خواهد که اگر پس از سه روز بازنگشت، برای رهایی‌اش به درگاه انلیل، ننا، آن و انکی برود.[۳۳][۳۴] قوانین جهان زیرین حکم می‌کند که به استثنای پیام‌رسان‌های گماشته شده، هر کس دیگری که وارد آنجا شود ممکن است که هیچگاه نتواند ترکش کند.[۳۵] اینانا برای این عزیمت، خود را آراسته می‌کند: دستار می‌بندد؛ با کلاه‌گیس، گردنبند لاجورد، مهره بر سینه، «لباس پالا» (جامهٔ بانوانه)، ماسکارا (سرمه)، طوقه، انگشتر طلا خود را می‌پیراید، و عصای اندازه‌گیری[و ۴] در دست می‌گیرد.[۳۶][۳۷] هر یک از جامگان نشانهٔ یک مه است که او دارایش است.[۳۸]

اینانا بر دروازه‌های جهان زیرین می‌کوبد و خواستار ورود می‌شود.[۳۹][۴۰][۳۴] «نتی» که نگاهبان دروازه جهان زیرین است از او دلیل آمدنش را می‌پرسد[۳۹][۴۱] و اینانا پاسخ می‌دهد که مایل است در مراسم خاکسپاری «گوگالانا»، «شوهر خواهر بزرگترم ارشکیگال»، شرکت کند.[۳۱][۳۹][۴۱] نتی این موضوع را به ارشکیگال گزارش می‌دهد،[۴۲][۴۳] که به او می‌گوید: «هر هفت دروازهٔ جهان زیرین را محکم کن. سپس، یک‌به‌یک هر دروازه را کمی بازکن. بگذار اینانا وارد شود. به هنگام ورودش، جامه‌های فاخر او را از تن دربیاور.»[۴۴](شاید که لباسهای نامناسب اینانا برای مراسم سوگواری، و رفتار متکبرانه‌اش باعث بدگمانی ارشکیگال شده‌است.[۴۵]) در پی دستورهای ارشکیگال، نتی به اینانا می‌گوید که اجازه دارد از دروازهٔ اول بگذرد، ولی باید عصای اندازه‌گیری لاجورد خود را واگذارد. اینانا می‌پرسد چرا، و پاسخ می‌گیرد که: «رسوم جهان زیرین چنین است.» او سر می‌نهد و می‌گذرد. اینانا از هر هفت دروازه می‌گذرد، و در هر کدام بخشی از لباس‌ها یا جواهراتی را که در اول داستان پوشیده، از تن به درمی‌آورد،[۴۶] و در واقع خلع قدرت می‌شود.[۴۷][۳۴] هنگامی که به درگاه خواهرش می‌رسد، برهنه است:[۴۷][۳۴]

پس از آن‌که اینانا خم گشت و اجازه داد لباس‌هایش به در آید، آنان را بردند. سپس او خواهرش، ارک-کی-گالا، را از اورنگ بلند کرد، و خود بر جایگاهش نشست. آنوناکی‌ها، هفت داور، علیه او حکم کردند. آن‌ها به او نگاه انداختند - نگاه مرگ. آن‌ها با او سخن گفتند - گفتاری پر از خشم. آن‌ها بر او خروشیدند - خروش بر گناهی سنگین. زنِ پریشان به مرداری تبدیل گشت. و مردار بر چنگکی آویزان گشت.[۴۸]

سه روز و سه شب گذشت؛ «نیشوبور» به پیروی از سفارش‌ها، به معبد انلیل، ننا، آن و انکی رفت و از یک‌به‌یک آن‌ها درخواست کرد که اینانا را رهایی بخشند.[۴۹][۵۰][۵۱] سه خدایِ اول نپذیرفتند؛ گفتند سرنوشت اینانا، گناهِ خودِ اوست،[۴۹][۵۲][۵۳] مگر انکی، که خیلی نگران است و می‌پذیرد که یاری دهد.[۵۴][۵۵][۵۳] او دو پیکر بی‌جنس می‌آفریند، به نام‌های گالا-تورا و کور-جارا، از خاک زیر ناخن‌هایِ دو انگشتش.[۵۴][۵۶][۵۳] او به آن‌ها دستور می‌دهد ارشکیگال را آرام کنند[۵۴][۵۷] و زمانی که از آن دو پرسید چه می‌خواهند، مردار اینانا را بخواهند، که باید بر آن خوراک و آب زندگی بپاشند.[۵۴][۵۷] زمانی که به نزد ارشکیگال می‌رسند، دردی چون زنِ در حال زایمان دارد.[۵۸] او هر چه بخواهند به آن‌دو می‌دهد، از جمله رودهای حیات‌بخشِ آب و کشتزار غلات، اگر که آرامش کنند؛[۵۹] ولی آن‌ها همه را رد می‌کنند و تنها مردارِ اینانا را می‌خواهند.[۵۸] گالا-تورا و کور-جارا بر مردار اینانا خوراک و آب زندگی می‌پاشند و او را باز جان می‌بخشند.[۶۰][۶۱][۵۳] دیوهایی (گالاها) که ارشکیگال به دنبال اینانا به خارج از جهان زیرین فرستاده، اصرار دارند که باید کس دیگری جایگزین او در جهان زیرین شود.[۶۲][۶۳][۵۳]

نسخه اکدی

نسخه اکدی با نزدیک شدن ایشتار به دروازه‌های جهان زیرین و درخواست او از نگاهبان دروازه برای ورود، آغاز می‌شود.[۶۴] نگاهبان دروازه (که در نسخه اکدی نامش گفته نشده[۶۴]) برای آگاه کردن ارشکیگال از آمدن ایشتار می‌شتابد. ارشکیگال به او دستور می‌دهد که به ایشتار اجازه ورود دهد، ولی می‌گوید که «با او طبق آداب باستانی رفتار کن».[۶۵] نگاهبان اجازه ورود به ایشتار می‌دهد، و هر بار یک دروازه را باز می‌کند.[۶۵] ایشتار در هر دروازه مجبور می‌شود تکه‌ای از پوشاکش را به درآورد. زمانی که سرانجام از دروازه هفتم می‌گذرد، برهنه است.[۶۶]

تفسیر

در قرن بیستم تفسیرهایی از اسطوره بیان شد که از دیدگاهی یونگی، و نه آشورشناسی به آن می‌پرداختند.

«دایان ولکشتین» آن را پیوندی بین اینانا و «نیمه تاریک» خودش می‌داند: خواهر-خود دوقلو، ارشکیگال.[۶۷]

جوزف کمبل این اسطوره را داستانِ قدرت روان‌شناسانه فرورفتن در ذهن ناهشیار (ضمیر ناخودآگاه) معنا کرد: فهمِ قدرتِ خود به‌واسطه رویدادی به ظاهر از سر بی‌قدرتی، و پذیرش ویژگی‌های منفی خود.[۶۸]

اسطوره‌های پسین

حماسه گیلگمش

یادداشت

  1. ‎/ɪˈnɑːnə/‎; سومری: 𒀭𒈹 Dinanna, also 𒀭𒊩𒌆𒀭𒈾 Dnin-an-na[۶][۷]
  2. ‎/ˈɪʃtɑːr/‎; Dištar[۶]

واژگان

  1. Star of Ishtar
  2. Sexual ritual
  3. Warka Vase
  4. Measuring rod

پانویس

  1. Asher-Greve & Westenholz 2013, p. ۲۳۰.
  2. Wilcke 1980, p. ۸۰.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ Black & Green 1992, p. 108.
  4. Leick 1998, p. ۸۸.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ Penglase 1994, p. ۲۳۳–۲۳۵.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ Heffron 2016.
  7. "Sumerian dictionary". oracc.iaas.upenn.edu.
  8. Wolkstein & Kramer 1983, p. xviii.
  9. Nemet-Nejat 1998, p. ۱۸۲.
  10. Wolkstein & Kramer 1983, p. xv.
  11. Penglase 1994, pp. 42–43.
  12. Kramer 1961, p. ۱۰۱.
  13. Wiggermann 1999, p. ۲۱۶.
  14. Inanna, Ancient History Encyclopedia
  15. Mark 2011.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ Leick 1998, p. 87.
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ Wolkstein & Kramer 1983, pp. xviii, xv.
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ Collins 1994, pp. ۱۱۰–۱۱۱.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ Leick 1998, p. 86.
  20. Harris 1991, pp. ۲۶۱–۲۷۸.
  21. Harris 1991, pp. 261–278.
  22. Wolkstein & Kramer 1983, pp. xiii–xix.
  23. Kramer 1961, p. 101.
  24. Wolkstein & Kramer 1983, pp. ۳۰–۴۹.
  25. Leick 1998, p. ۹۰.
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ ۲۶٫۲ Kramer 1961, pp. 83–86.
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ ۲۷٫۲ Wolkstein & Kramer 1983, pp. ۱۲۷–۱۳۵.
  28. Dalley 1989, p. ۱۵۴.
  29. Suter 2014, p. ۵۱.
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ Choksi 2014.
  31. ۳۱٫۰ ۳۱٫۱ Black & Green 1992, p. 77.
  32. Choksi ۲۰۱۴.
  33. Kramer 1961, pp. 86–87.
  34. ۳۴٫۰ ۳۴٫۱ ۳۴٫۲ ۳۴٫۳ Penglase 1994, p. ۱۷.
  35. Kramer 1961, pp. ۸۶–۸۷.
  36. Kramer 1961, p. 88.
  37. Wolkstein & Kramer 1961, p. ۵۶.
  38. Wolkstein & Kramer 1983, p. ۱۵۷.
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ ۳۹٫۲ Kramer 1961, p. 90.
  40. Wolkstein & Kramer 1983, pp. 54–55.
  41. ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ Wolkstein & Kramer 1983, p. ۵۵.
  42. Kramer 1961, p. 91.
  43. Wolkstein & Kramer 1983, pp. ۵۶–۵۷.
  44. Wolkstein 1983, p. ۵۷.
  45. Kilmer 1971, pp. ۲۹۹–۳۰۹.
  46. Kramer 1961, p. ۸۷.
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ Wolkstein & Kramer 1983, pp. 157–159.
  48. Black, Jeremy; Cunningham, Graham; Flückiger-Hawker, Esther; Robson, Eleanor; Taylor, John; Zólyomi, Gábor. "Inana's descent to the netherworld". Electronic Text Corpus of Sumerian Literature. Oxford University. Retrieved 22 June 2017.
  49. ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ Kramer 1961, pp. 93–94.
  50. Wolkstein & Kramer 1983, pp. 61–64.
  51. Penglase 1994, pp. ۱۷–۱۸.
  52. Wolkstein & Kramer 1983, pp. 61–62.
  53. ۵۳٫۰ ۵۳٫۱ ۵۳٫۲ ۵۳٫۳ ۵۳٫۴ Penglase 1994, p. ۱۸.
  54. ۵۴٫۰ ۵۴٫۱ ۵۴٫۲ ۵۴٫۳ Kramer 1961, p. 94.
  55. Wolkstein & Kramer 1983, pp. 62–63.
  56. Wolkstein & Kramer 1983, p. 64.
  57. ۵۷٫۰ ۵۷٫۱ Wolkstein & Kramer 1983, p. ۶۴.
  58. ۵۸٫۰ ۵۸٫۱ Wolkstein & Kramer 1983, pp. ۶۵–۶۶.
  59. Wolkstein & Kramer 1983, p. ۶۵.
  60. Kramer 1961, pp. 94–95.
  61. Wolkstein & Kramer 1983, pp. 67–68.
  62. Kramer 1961, p. 95.
  63. Wolkstein & Kramer 1983, pp. 68–69.
  64. ۶۴٫۰ ۶۴٫۱ Dalley 1989, p. ۱۵۵.
  65. ۶۵٫۰ ۶۵٫۱ Dalley 1989, p. ۱۵۶.
  66. Dalley 1989, pp. ۱۵۶–۱۵۷.
  67. Wolkstein & Kramer 1983, pp. ۱۵۸–۱۶۲.
  68. Campbell 2008, pp. ۸۸–۹۰.

منابع

برای مطالعه بیشتر