تکه (ملوک‌الطوائف ترکمن)

تِکه یا بِیگ‌نشین پسرانِ تِکه یا بِیگ‌نشین تکه (ترکی استانبولی: Tekeoğulları Beyliği، انگلیسی: Beylik of Teke) از ملوک‌الطوائف ترکمن در آسیای کوچک یا بیگ‌نشین‌هایی بود که در اوایل قرن چهارده میلادی پس از فروپاشی سلطنت سلجوقیان روم، توسط تُرکان اغوز تاسیس شد که در ناحیه آنتالیای کنونی حکومت می کردند.[۱][۲][۳][۴][۵][۶]

Beylik of Teke / Tekeoğulları Beyliği

1321–1423
پرچم Tekeoğulları Beyliği
پرچم
Tekeoğulları Beyliği Principality بیگ نشین تکه
Tekeoğulları Beyliği Principality بیگ نشین تکه
پایتختآنتالیا
زبان(های) رایجزبان ترکی عثمانی
دین(ها)
اسلام علوی
حکومتامارت
Bey 
دوره تاریخیLate Medieval
• بنیان‌گذاری
1321
• فروپاشی
1423
پیشین
پسین
Sultanate of Rum
Ottoman Empire

تاریخویرایش

در سالهای آخر سلطنت سلجوقیان روم، هنگام پیشروی ایلخانیان به سمت آناتولی، مناطق آناتولی به صورت بیگ‌نشین‌های تُرکمن خودمختار (Anatolian beyliks) تبدیل شد. در همین دوران، گروهی از تُرکمن ها[۷] که شاخه ای از ایل تکه بودند و در آغاز قرن سیزدهم توسط سلاطین سلجوقیان روم در آنتالیا مستقر بودند، بیگ‌نشین تِکه را تشکیل دادند.[۸]

سلطنت مبارزالدین محمدبیگ در نبرد با فرانکهای قبرس گذشت. آنتالیا برای اولین بار پس از کنترل تُرکها در سال 1216. پادشاه قبرس پیر اول دو لوسینان در 24 آگوست 1361 آنتالیا مرکز تِکه الی را اشغال کرد و تُرکها مرکز حکومت خود را به کورکودِالی انتقال دادند، محمدبیگ ابتدا برای تصرف آنتالیا، فروش مواد غذایی به قبرس را منع کرد. بعداً، کرامانوغلو با علاء الدین علی بیگ اتحاد ایجاد کرد و سال بعد با 45 هزار نفر به آنتالیا آمد و یک جنگ بسیار درگرفت، اما نتوانست شهر را به دست بگیرد.

تلاش های محمد بیگ، که می خواست آنتالیا را به پس بگیرد، برای او نام و آوازه در منطقه ایجاد کرد و به او لقب "بیگِ تِکه" (Teke Bey) را دادند. در آن زمان، منطقه بین آنتالیا، فینیک، کاش، کالکانلی، میلی، گمبه، المالو، کورکوداِلی و سریک در جنوب آناتولی و آنتالیا و آلانیا، به تِکه اِلی معروف شد. [۹] محمدبیگ که برای بازپس گیری آنتالیا اتحادهای مختلفی را تشکیل داده بود، موفق شد در سال 1373 آنتالیا را فتح کند.

در دوره های عثمان چلبی و مصطفی بیگ، که جانشین محمدبیگ بودند، بیگ‌نشین تِکه اهمیت سابق خود را از دست داد. سلطان عثمانی ییلدیریم بایزید در سال 1390 آنتالیا را فتح کرد. او حکومت این مکان را ابتدا به پسرش عیسی و سپس به فرزند دیگر خود مصطفی داد. [۱۰] در سال 1397 ، منطقه بین آنتالیا و آلانیا کاملاً تحت کنترل عثمانی بود.[۱۱][۱۲][۱۳]

بین مرزهای استان امروز آنتالیا و دستور اداری تهیه شده توسط امپراطوری عثمانی برای این منطقه در سده های 15 و 16 تفاوت هایی وجود دارد. در این قرن ها سنجق های آلانیا و تِکه در این منطقه قرار داشتند.

آنتالیا اغلب به دلیل قرار گرفتن در مسیرهای تجاری اهمیت زیادی داشت و در دوره سلجوقی با کشتی و بندر خود از اهمیت بالایی برخوردار بود. آنتالیا تحت حاکمیت سلجوقیان با انجام فعالیتهای مهم تجاری با قبرس به یکی از مهمترین مراکز تجاری دوره تبدیل شد. در اواخر قرن سیزدهم یا در آغاز قرن چهاردهم ، آنتالیا بین حمیداوغولار و تِکه اوغولار تقسیم شده بود. [۱۴][۱۵] در دوره جاکمیت بیگ‌نشین تِکه، صلح و توسعه ادامه یافت و فعالیتهای توسعه و فرهنگی افزایش داشت.

به جز شورش شاهقلی که در سال 1511 تحت سلطنت عثمانی رخ داد، شورش های چلبی در قرن شانزدهم، هیچ اتفاق خاص دیگری در این منطقه رخ نداده است. با این حال، در نتیجه این شورش ها، تبعیدهای زیادی به جزایری مانند مودون و کرون و مهاجرت های گسترده قبایل تُرکمن به ایران صورت گرفت.

ایل تکلوویرایش

نام ایل تکلو با خاستگاه آنان (تکه) مرتبط است.[۱۶] این ایل در زمان شاه اسماعیل صفوی همراه با شش ایل بزرگ تُرکمان (ایل افشار، ایل شاملو، ایل استاجلو، ایل ذوالقدر، ایل روملو و ایل قاجار) از آناتولی عثمانی به ایران آمدند و پایه‌های دودمان صفوی را بنیاد گذاردند. تُرکان تکلو از طوایف بزرگ قزلباش بودند که از تکه ایلی (آنتالیا) پس از شورش علیه امپراتوری عثمانی، مهاجرت خود را به ایران در اوایل قرن شانزدهم میلادی آغاز کردند. [۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱]

قیام تکلوها علیه عثمانیویرایش

 
شاهقلی بابا تکه لی و روسای ایلات قرلباش

شاهقلی بابا تکه‌لی[۲۲] از ایل ترکمان تکلو [۲۳][۲۴][۲۵] رهبر شورش علویان طرفدار صفویه در آناتولی (به انگلیسی: Şahkulu rebellion) [۲۶][۲۷][۲۸][۲۹][۳۰][۳۱][۳۲][۳۳][۳۴] و شخصیت کاریزماتیک تُرکْمَن‌های قرلباش،[۲۵] از اهالی روستای یالیملی در منطقه کرکت الی در شهر آنتالیا بود. یکی از سران این ایل، به نام حسن خلیفه تکلو، معروف به قرابِیِق [۳۵](پدر شاه قلی بابا) از جانب شیخ جُنَید و شیخ حیدر صفوی از آذربایجان مأمور تبلیغ مذهب شیعه و خاندان شیخ صفی الدین اردبیلی در تکه ایلی شده بود [۳۶] . حسن بیگ روملو، مورخ احسن التواریخ می‌نویسد، حسن خلیفه دو نوبت به خدمت شیخ حیدر پدر شاه اسماعیل اول رسیده و در حلقه مریدان خاص وی داخل شده است. شیخ حیدر او را مامور کرد که به ولایت خود باز گردد و به ترویج مذهب تشیع و گرد آوردن مریدان همت گمارد. حسن خلیفه در غاری نزدیک محل زندگی خود به عبادت می‌پرداخت، از این رو در آناتولی به سرعت شهرت فراوانی یافت. او توانست مریدان زیادی را به درگاه خود جذب کند، در این اثنا به تعلیم فقه به فرزند خود شاه قلی پاشا هم می‌پرداخت. شهرت پدر و پسر به گوش سلطان بایزید دوم هم رسید بود و سلطان عثمانی چندین بار برای گرفتن دعا نزد حسن خلیفه بابا رفته و از او طلب دعا در درگاه پروردگار کرده بود.[۳۷]

شورش علویان آناتولی علیه عثمانی به رهبری شاهقلی باباویرایش

بعد از سال‌ها درگیری‌هایی میان شیعه و سنی در منطقه تکه (آنتالیا) درگرفت که رهبر شیعیان در این درگیری‌ها شاهقلی بابا بود که امتداد این درگیری‌ها سبب شورش شاهقلی بابا در تِکه شد. در این درگیری‌ها شاهقلی بابا به پیروزی‌های بزرگی دست یافته بود[۳۸][۳۹][۴۰][۴۱] و شاهزاده کرکوت را در قلعه‌ای در تکه به اسارت گرفته بود و اموال او را مصادره کرده بود. در سال ۱۵۱۱میلادی گروهی از شیعیان آناتولی به رهبری شاه قلی بابا تکلو[۴۲][۴۳][۴۴] علیه امپراتوری عثمانی شورش کردند[۴۵] و در آن سال شمار زیادی از افراد ایل تکلو (پانزده هزار نفر)[۴۶] برای تقویت سپاه شاه اسماعیل صفوی از آناتولی عثمانی به ایران آمدند.[۴۷] بسیاری از تکلوها پس از شورش وسیع مریدان و پیروان شاه اسماعیل صفوی، به ایران آمدند. رهبر این شورش شاهقلی بابا تکلو، بود که مورخان عثمانی به وی لقب شیطانقلی داده اند.[۴۸][۴۹] شورشیان در مسیر خود به ایران، سپاه قره گوزپاشا، بیگلربیگی عثمانی، را در هم شکستند و سپس سپاهیان صدراعظم عثمانی، علی پاشا (به انگلیسی: Hadım Ali Pasha) را مغلوب کردند.[۵۰] در این جنگ، شاهقلی بابا و علی پاشا نیز به قتل رسیدند.[۳۳][۵۱] سپس حدود بیست هزار جنگجوی تکلو به رهبری میرعلی خلیفه، جانشین شاهقلی بابا، در اطراف آماسیه و قره حصار به جنگ و گریز با سپاهیان عثمانی پرداختند [۵۲] در پی همین شورشها، سلطان سلیم اول به شناسایی شیعیان ساکن در قلمرو عثمانی پرداخت و چهل هزار تن از آنان را کشت یا زندانی کرد [۵۳]. با این حال، سران تکلو در دوره شاه اسماعیل از امرای بزرگ قزلباش شدند، از جمله ساروعلی مهردار، برون سلطان حاکم مشهد، چوهه سلطان حاکم کلهر و بعدها حاکم اصفهان، قراجه سلطان حاکم همدان، علی سلطان حاکم قزوین و یکان بیگ. [۵۴][۵۵][۵۶] در سال 1527میلادی صدها تن از ایل تکلو برای جنگ با فرخ یسار شروانشاه، همراه سایر قزلباشان در اطراف ارزنجان به شاه اسماعیل اول پیوستند [۵۷][۵۸] و تا پایان عمر او در اغلب جنگها یاری اش دادند. [۵۹][۶۰][۶۱]

ایل تکلو و تشکیل قوای قزلباشویرایش

تکیه‌گاه عمده پادشاهان صفوی، قبایل تُرک بودند که در آغاز از هفت قبیله[۶۲] تشکیل می‌شدند و عبارت بودند از: تکه‌لو، شاملو، روملو، استاجلو، افشار، قاجار و ذوالقدر. این قبایل بعدها به نام مشترک قزلباش خوانده شدند.[۶۳]

میراثویرایش

 
مسجد یِولی مناره، از نمادهای آنتالیا در سال 1375 میلادی تکمیل شد

استان آنتالیا در ترکیه کنونی تا سالهای اولیه جمهوری ترکیه تحت عنوان سنجق تِکه (sanjak Teke) نامگذاری شده بود. در حال حاضر نیز شبه جزیره غرب آنتالیا شبه جزیره تکه نام دارد.

فهرست حاکمان (بِیگ ها)ویرایش

  1. یونس بیگ (1319-1324)
  2. محمد بیگ (1324-1328)
  3. سنان الدین بیگ (1328-1355)
  4. دادی بیگ (1355-1360)
  5. مبارزالدین محمد بیگ (1360-1380)
  6. عثمان چلبی (1380-1391)
  7. حاکم عثمانی (1391-1402)
  8. عثمان چلبی (1421-1402)

جستارهای وابسته[ویرایش]ویرایش

منابعویرایش

  1. «Kim Kimdir?� Biyografi Bankas� - FORSNET». www.kimkimdir.gen.tr. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۱۴.
  2. ^ Yılmaz Öztuna, Devletler ve Hanedanlar, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1996, cilt 2.
  3. ^ Clifford Edmund Bosworth E.J. Brill's Encyclopaedia of Islam: 1913-1936.
  4. European and Islamic Trade in the Early Ottoman State: The Merchants of... kate fleet p5.
  5. Storm on Horseback: The Seljuk Warriors of Turkey.John Freely.p161-p227.
  6. The Origins of the Ottoman Empire.By Mehmet Fuat .p40.Köprülü.
  7. ^ DGBT. VIII, s. 562; İ.H. Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri, Ankara,1969. s. 63.
  8. İ.H. Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, I. s. 49.
  9. Şelıabeddin Tekindağ, Teke-eli ve Tekeoğulları, Tarih Enst. Derg.. S: 7 - s. 55.
  10. Hoca Sadeddin Efendi, Tâcut-Tevârih (sad. İ. Parmaksızoğlu), Ankara, 1979,1, s. 169; İ.H. Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri, s. 68.
  11. Şerafüd-Din Ali Yazdı, II, 448.
  12. ^ Şerafüd-Din Ali Yazdı, II, 458.
  13. Şehabettin Tekindağ, İA, VI, 323.
  14. Arşivlenmiş kopya". 7 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ocak 2012.
  15. «..:: T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI | ANTALYA İL KÜLTÜR VE TURİZM MÜDÜRLÜĞÜ ::.». web.archive.org. ۲۰۱۳-۰۱-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۱۶.
  16. «TEKE YARIMADASI İLE İLGİLİ DOĞRU, GÜNCEL BİLGİ KAYNAKLARI, YAZILAR». www.dersimiz.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۱۶.
  17. «نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی» پروفسور فاروق سومر ترجمه دکتر احسان اشراقی، دکتر محمد تقی امامی.
  18. تاریخ قزلباشان ، چاپ میرهاشم محدّث ، تهران 1361ش ؛ ص 27.
  19. صفویان صغیر یا کبیر سرگذشت صفویان از شروع تا شاه عباس یکم مؤلف: مهندس محمد صادق معاشرتی ص 25 و 26.
  20. E.J. Brill's Encyclopaedia of Islam: 1913-1936 herausgegeben von M. Th Houtsma, sayfa 720. (İngilizce).
  21. Yılmaz Öztuna, Devletler ve Hanedanlar, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1996, cilt 2.
  22. Jafarian, Rasool (2012). "The Political Relations of Shah Esma'il I with the Mamluk Government (1501–16/907–22)". In Floor, Willem; Herzig, Edmund (eds.). Iran and the World in the Safavid Age. I.B. Tauris. ISBN 978-1780769905.
  23. Amanat, Abbas (2017). Iran: A Modern History. Yale University Press.
  24. ریچارد تاپر. تاریخ سیاسی اجتماعی شاهسون‌های مغان. ترجمه حسن اسدی. نشر اختران ۱۳۸۴.
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ «islamansiklopedisi».
  26. «ČĀLDERĀN – Encyclopaedia Iranica». iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۱۸.
  27. «دانشنامه جهان اسلام». ص. ٫ رهبر این شورش شاهقلی بابا، پسر و جانشین حسن خلیفه تکلو، بود که مورخان عثمانی به وی لقب شیطانقلی داده‌اند ( جهانگشای خاقان ، ص ۴۰۵ـ ۴۰۸؛.
  28. «: نبرد شاه اسماعیل یکم با عثمانی». daneshnameh.roshd.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۶-۰۴.
  29. صفویان صغیر یا کبیر سرگذشت صفویان از شروع تا شاه عباس یکم مؤلف: مهندس محمد صادق معاشرتی ص 25 و 26.
  30. Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 10 - p315.
  31. Somel, Selçuk Aksin, Auteur. (2012). Historical dictionary of the Ottoman Empire.
  32. Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: Türkiye tarihi Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 p 225-226.
  33. ۳۳٫۰ ۳۳٫۱ Nicolae Jorga: Geschiste des Osmanichen vol II, (trans: Nilüfer Epçeli) Yeditepe Yayınları, 2009, ISBN 975-6480-19-X ,p.217.
  34. Finkel, Caroline (July 19, 2012). Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300–1923. Hachette UK. p. 21.
  35. هامر ـ پورگشتال ، ج 1، ص 771.
  36. جهانگشای خاقان ، ص 85.
  37. تاریخ عثمانی جلد ۲ چاپ ۱۰ صفحات ۲۳۰٬۲۳۱٬۲۵۴٬۲۵۵ مترجم: سینا شهبازی.
  38. the ottoman world, edited by christine woodhead.
  39. "Şahkulu Rebellion". Military Wiki. Retrieved 2020-06-04.
  40. «Sahkulu Rebellion (apr 8, 1511 – jun 2, 1511) (Timeline)». time.graphics. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۶-۰۴.
  41. «Sahkulu Rebellion». www.alevibektasi.eu. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۶-۰۴.
  42. The Ottoman Empire, 1300-1650: The Structure of Power p-30.
  43. The Ottoman Wild West. Nikolay Antov .p-23.
  44. «OTTOMAN-PERSIAN RELATIONS i. SHAH ESMĀʿIL I – Encyclopaedia Iranica». iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۱۸.
  45. Ottoman Seapower and Levantine Diplomacy in the Age of Discovery - p74.
  46. «نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی» پروفسور فاروق سومر ترجمه دکتر احسان اشراقی، دکتر محمد تقی امامی. ص 58.
  47. ایران در عصر صفوی راجر سیوری چاپ نوزدهم صفحهٔ ۳۸
  48. جهانگشای خاقان ، ص 405 .408.
  49. روملو، ج 12، ص 164 .166.
  50. «www.bbc.com». ص. قیام هواداران شاه اسماعیل در آناتولی به رهبری شاه قلی بابا نیز منجر به غلبه بر سپاه عثمانی و کشته شدن والی آناتولی قره‌گوز احمد پاشا و نیز وزیر اعظم خادم‌علی پاشا شد٫.
  51. The A to Z of the Ottoman Empire.
  52. هامر پورگشتال ، ج 1، ص 773 .774، 777 .778.
  53. هامر پورگشتال ، ج 2، ص 832 833.
  54. تاریخ قزلباشان ، ص 27، 29؛.
  55. جهانگشای خاقان ، ص 518، 569، 595 ؛.
  56. روملو، ج 12، ص 245، 252.
  57. خواندمیر، ص 52.
  58. روملو، ج 12، ص 61.
  59. جهانگشای خاقان ، ص 138، 243، 543 ـ544.
  60. روملو، ج 12، ص 81 ، 121، 212.
  61. تاریخ قزلباشان ، نویدی ، ص 50.
  62. «britannica». ص. Kizilbash, Turkish Kizilbaş, (“Red Head”), any member of the seven Turkmen tribes who wore red caps to signify their support of the founders of the Ṣafavid dynasty.
  63. حمیدرضا صفاکیش، صفویان در گذرگاه تاریخ، تهران، سخن، 1380.