مرتضی انصاری

فقیه شیعه
(تغییرمسیر از شیخ انصاری)

مرتضی بن محمد امین شوشتری[۸] [۹] (زادهٔ سال ۱۲۱۴ قمری در دزفول - درگذشتهٔ سال ۱۲۸۱ قمری در نجف) ملقب به شیخ اعظم و ‌شیخ انصاری از فقها و مراجع تقلید بزرگ شیعه بود. وی بعد از درگذشت محمدحسن نجفی (مشهور به صاحب جواهر) مرجعیت عامه شیعیان را بر عهده گرفت.[۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴] ایشان در کتابهای خطی خود به زبان عربی، خود را مرتضی الانصاری التستری (به فارسی: مرتضی انصاری شوشتری) نامیده [۱۵] و سایر متون عربی نیز ایشان را به همین نام نامیده اند.[۱۶][۱۷][۱۸]

مرتضی انصاری شوشتری
Potrait of Sheikh Morteza Ansari.jpg
شناسنامه
نام کاملمرتضی بن محمد امین شوشتری [۱] [۲] [۳][۴][۵]
لقبشیخ اعظم
خاتم الفقهاء والمجتهدین
تاریخ تولد۱۲۱۴ ه‍. ق
زادگاهدزفول[۶] ایران
محل تحصیلدزفول، نجف، کربلا، کاشان
محل زندگیدزفول، شوشتر[۷] نجف، کربلا، کاشان، مشهد، تهران
تاریخ مرگ۱۲۸۱ ه‍. ق
شهر مرگنجف، امپراتوری عثمانی
مدفنحرم علی بن ابیطالب
اطلاعات آموزشی
شاگردانآخوند ملاقربان علی زنجانی
میرزا محمدحسن شیرازی
سید محمدهاشم خوانساری
شیخ جعفر شوشتری
محمد اشرفی
میرزا حبیب‌الله رشتی
سید حسین کوه‌کمری تبریزی
سید ابوالقاسم موسوی خوانساری
سید محمدحسین شهرستانی
محمدحسن ممقانی
محمدکاظم خراسانی
ملا حسینقلی همدانی
میرزا حسین خلیلی تهرانی
و…
تالیفاتکتاب فرائد الاصول (رسائل)
کتاب المکاسب
کتاب الصلاة
کتاب الطهارة
رساله‌ای در تقیه
رساله‌ای در رضاع و نشر حرمت آن
رساله‌ای در قضا میت
رساله‌ای در مواسعه و مضایقه
رساله‌ای در عدالت
رساله‌ای در مصاهره
رساله‌ای در ملک اقرار
و…
دستخط منسوب به مرتضی انصاری، خط مربوط به قرن ۱۳ قمری

مرتضی انصاری را به‌دلیل آثار مهم وی در زمینهٔ علوم اصول و فقه «خاتم الفقهاء و المجتهدین» (به معنی پایان‌دهنده و تکمیل‌کننده فقاهت) لقب داده‌اند.[۱۹][۲۰] انصاری از اساتید برجسته‌ای دروس حوزوی را فراگرفت و شاگردان وی نیز از مهم‌ترین روحانیون دوران خود بوده‌اند که از آن‌ها می‌توان به میرزای شیرازی (صاحب فتوای تحریم تنباکو) و سید جمال‌الدین اسدآبادی نام برد.[۲۱] انصاری از معماران و نظریه‌پردازان مبحث ولایت فقیه بوده‌است.[۲۲]

زندگی‌نامه

تولد و کودکی

او در ۱۸ ذیحجه سال ۱۲۱۴ ه‍. ق، در روز غدیر، در دزفول به دنیا آمد. والدینش به مناسبت روز تولد، او را مرتضی نامیدند.[۲۳] از دوران کودکی قرآن و معارف اسلامی را فراگرفت. پس از خواندن قرآن و ادبیات عرب به خواندن فقه و اصول پرداخت و در این دو رشته، در جوانی به درجه اجتهاد رسید.[۲۴][۲۵][۲۶]

نسب

نسب مرتضی انصاری به جابر بن عبدالله انصاری، از صحابه حضرت محمد (ص)، پیامبر اسلام می‌رسد. مرتضی فرزند محمد امین بن شمس الدین بن احمد بن نورالدین بن محمد صادق است.[۲۷][۲۸][۲۹][۳۰]

پدرش محمد امین (متوفی ۱۲۴۸) از مبلغین اسلام و مادرش (متوفی ۱۲۷۹ ه‍. ق) دختر یکی از علمای عصر خود بوده‌است. ادعا شده مادر مرتضی انصاری قبل از تولد وی، شبی جعفر صادق، امام ششم شیعیان را در عالم رؤیا می‌بیند که قرآنی طلاکاری شده به او داد. معبرین خوابش را و عطای قرآن را به فرزندی صالح و بلندمرتبه تعبیر کردند.[۳۱]

تحصیلات

مرتضی ادبیات عرب و مقدمات را نزد پدرش و دانشوران دزفول گذراند و فقه و اصول و دوره سطح را نزد شیخ حسین انصاری (عموزاده‌اش) آموخت. او در سال ۱۲۳۲ به همراه پدرش به عتبات (کربلا و نجف) برای تکمیل دروس سفر کرد. شیخ مرتضی چهار سال از درس سید مجاهد و شریف العلماء استفاده کرد. در سال چهارم، شیخ به شوشتر بازگشت [۳۲]، اما پس از دو سال در سال ۱۲۳۷ بار دیگر به عتبات بازگشت.

بازگشت به ایران

در سال ۱۲۴۰ عازم مشهد شد. او در این مسافرت، از حوزه‌های علمیه بروجرد، اصفهان و کاشان نیز دیدن کرد و در برخی از آن حوزه‌ها مدتی اقامت گزید و در کاشان حدود ۴ سال نزد ملا احمد نراقی درس آموخت.

مرتضی پس از ۴ سال اقامت در کاشان به اتفاق برادرش منصور به مشهد رفت. پس از زیارت و ۴ ماه اقامت در آنجا، به تهران رفت و مدتی نیز در آنجا مقیم بود. پس از شش سال مسافرت به شوشتر بازگشت و چند سالی در آنجا اقامت گزید.[۳۳] [۳۴]

پس از مدتی در سال ۱۲۴۹ عازم نجف شد و به تدریس در حوزه آن دیار مشغول شد.[۳۵]

مرجعیت

شیخ انصاری در سال ۱۲۴۴ ه.ق.اجازه اجتهاد خود را از ملا احمد نراقی، شیخ علی کاشف الغطاء، ملا محمد جعفر استرآبادی، آقا سید حسین امام شوشتری، سید صدرالدین عاملی و شیخ محمد سعید دینوری دریافت کرده است».[۳۶] ملا احمد نراقی در اجازه نامه خود پس از دعا و ثنای فراوان می نویسد:

«استجازت می دهم به حاج شیخ مرتضی بن محمدامین انصاری شوشتری بعد از اینکه فضیلتش بر من مبیّن شد». [۳۷]

از سال ۱۲۶۲ مرجعیت عامه به محمدحسن نجفی معروف به صاحب جواهر منتقل شد. در سال ۱۲۶۶ او در لحظات آخر حیاتش در جمع بزرگان شیعه خطاب به شیخ انصاری گفت:

«هذا مرجعکم من بعدی: این مرجع شما بعد از من است»

[۳۸] و پس از درگذشتش، شیخ مرتضی مرجعیت عام شیعه را یافت.

انصاری پس از شیخ علی کاشف الغطا، برادرش شیخ حسن کاشف الغطا و همچنین شیخ محمدحسن صاحب جواهر ریاست و اداره حوزه علمیه نجف را از سال ۱۲۶۶ تا ۱۲۸۱ به مدت ۱۵ سال به عهده داشت و شیعیان جهان از وی تقلید می‌کردند.

مرتضی انصاری به همراهی میرزا حبیب‌الله رشتی، صاحب جواهر، میرزای شیرازی، حسین محدث نوری، شیخ فضل‌الله نوری، میرزاحسن آشتیانی، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، سید جمال الدین اسدآبادی، آقا نجفی اصفهانی، میرزا حسین نائینی، علی لنکرانی، حاجی میرزا حسن آقا مجتهد تبریزی، آخوند ملامحمد خمامی رشتی، آخوند رستم‌آبادی، سید احمد طباطبایی، آخوند ملا قربانعلی زنجانی، ملا محمد آملی، شیخ عبدالنبی نوری، عبدالکریم حائری، سید حسین قاضی طباطبایی تبریزی، سید علی اکبر فال اسیری، شیخ محمد بروجردی، حاج میرزا لطف‌الله، حاج آقا نورالله مجتهد عراقی، شیخ علی اکبر مجتهد، سید علی قطب نخجوانی، شیخ محمد علی پیشنماز، آقا جمال الدین لافجه‌ای، عبدالکریم حائری یزدی، شیخ علی اکبر طالقانی و برخی دیگر از بنیانگذاران، جمع اوران و جامع سازان عصر اول احیای روشنفکری، نواندیشی و خردگرایی مذهب شیعه و شکل دهندگان جنبش مشروعه در قرن ۱۲ هجری-قمری بودند.[نیازمند منبع]

استادان

انصاری از محضر استادان متعددی بهره جسته‌است که نام چند تن از آنان چنین است:

شاگردان

نزد او شاگردان زیادی که شمار آن‌ها را از ۵۰۰ نفر تا ۳۰۰۰ نفر در کتب رجالی و تاریخی ثبت کرده‌اند، تربیت یافتند. در میان آنان شخصیتهای نامی برجسته‌ای قرار داشتند که از آن جمله‌اند:

آثار

  • کتاب رسائل (در علم اصول فقه) معروف به فرائد الاصول
  • کتاب المکاسب (در خصوص مسائل کسب و تجارت)
  • کتاب الصلاة (در مورد مسائل نماز)
  • کتاب الطهارة
  • رساله‌ای در تقیه
  • رساله‌ای در رضاع و نشر حرمت آن
  • رساله‌ای در قضا میت
  • رساله‌ای در مواسعه و مضایقه
  • رساله‌ای در عدالت
  • رساله‌ای در مصاهره
  • رساله‌ای در ملک اقرار
  • رساله‌ای در تبیین قاعده لاضرر و لاضرار
  • رساله‌ای در خمس
  • رساله‌ای در زکات
  • رساله‌ای در خلل صلوة
  • رساله‌ای در ارث
  • رساله‌ای در تیمم
  • رساله‌ای در قاعده تسامح
  • رساله‌ای در باب حجیت اخبار
  • رساله‌ای در قرعه
  • رساله‌ای در متعه
  • رساله‌ای در تقلید
  • رساله‌ای در قطع و جزم
  • رساله‌ای در ظن
  • رساله‌ای در اصالة البرائه
  • رساله‌ای در مناسک حج
  • حاشیه‌ای بر مبحث استصحاب
  • حاشیه‌ای بر نجاة العباد (رساله عملیه)
  • کتابی در علم رجال (از وجیزه علامه مجلسی بزرگتر است)
  • تألیفی در اصول الفقه
  • حواشی بر عوائد نراقی
  • حاشیه‌ای بر بغیة الطالب
  • اثبات التسامح فی ادلة السنن
  • التعادل و التراجیح
  • رساله‌ای در تقیه
  • رساله‌ای در التیمم الاستدلالی
  • رساله‌ای در خمس

وصی و درگذشت

ارتباط شیخ انصاری و سید علی شوشتری آن چنان تنگاتنگ بوده است که عده‌ای نوشته‌اند که این دو در سفر و حضر هرگز از هم جدا نمی‌شده‌اند. از آنجایی که شیخ انصاری فرزند ذکور نداشت، سید علی شوشتری را وصی خود قرار داد.[۴۶] انصاری در ۱۸ جمادی‌الثانی سال ۱۲۸۱ در سن ۶۷ سالگی در نجف درگذشت و در حجره ای متصل به باب قبله حرم علی بن ابیطالب دفن شد و سید علی شوشتری بر جنازة وی اقامة نماز نمود.[۴۷][۴۸][۴۹]

بازماندگان

از فرزندان و خاندان انصاری افرادی باقی مانده‌اند که مشهورترین آن‌ها رضا سبط انصاری مشهور به سبط الشیخ است که دارای تالیفات فراوان و از علمای مشهور دزفول است و هم‌اکنون ریاست حوزه آیت الله العظمی سبط انصاری دزفول را برعهده دارد.[۵۰][۵۱][۵۲][۵۳]

پانویس

  1. «لغتنامه دهخدا». لغتنامه دهخدا. ۲۰۲۰-۰۵-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۲.
  2. «کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران-اجازات شیخ انصاری». کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران. ۲۰۲۰-۰۵-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۲.
  3. «ارتحال شیخ "مرتضی انصاری" / ورود روس‌ها به تبریز پس از قیام مشروطه». خبرگزاری تسنیم.
  4. «ارتحال استادُ المتأخرین شیخ "مرتضی انصاری" فقیه و مرجع اعلی در نجف(1281 ق)». راسخون.
  5. «مرتضی انصاری». en.shafaqna.com.
  6. "ANṢĀRĪ, SHAIKH MORTAŻĀ". Encyclopaedia Iranica. Born in Dezfūl
  7. «لغتنامه دهخدا». لغتنامه دهخدا. ۲۰۲۰-۰۵-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۲.
  8. «لغتنامه دهخدا». لغتنامه دهخدا. ۲۰۲۰-۰۵-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۲.
  9. «کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران-اجازات شیخ انصاری». کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران. ۲۰۲۰-۰۵-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۲.
  10. «عضو خبرگان رهبری: شیخ مرتضی انصاری از مفاخر جهان اسلام است». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۰۲.
  11. همایشی برای بزرگداشت شیخ مرتضی انصاری دزفولی
  12. «شیخ مرتضی انصاری». ویکی شیعه. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۰۲.
  13. «شیخ مرتضی انصاری کیست؟ +عکس». مشرق نیوز. ۲۰۱۹-۰۲-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۰۲.
  14. «خاتم الفقهاء و المجتهدین». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۰۲.
  15. الشیخ مرتضی الانصاری التستری، فرائد الاصول، صفحه اول، نسخه خطّی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران
  16. تذکرة ملّا باقر شوشتری، نسخه خطّی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران
  17. فوائد الاصول الشیخ محمدعلی الکاظمینی الخراسانی، نسخه خطّی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران
  18. «کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران-اجازات شیخ انصاری». کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران. ۲۰۲۰-۰۵-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۲.
  19. «شیخ مرتضی انصاری؛ خاتم فقهاء و مجتهدین». ایسنا. ۲۰۱۳-۰۴-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۳-۲۵.
  20. «خاتم الفقها لقب چه کسی بود». مشرق نیوز. ۲۰۱۵-۰۴-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۰۲.
  21. «خاتم الفقهاء و المجتهدین». خبرگزاری جمهوری اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۱۷.
  22. «ولایت فقیه از دیدگاه فقیهان نام‌آور». kayhan.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۱۷.
  23. کتابخانه طهور.
  24. گلشن ابرار، ص ۳۳۲.
  25. «خبرگزاری فارس - «شیخ انصاری»، عالمی که امام علی (ع) در گوشش سوره حمد خواند». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۳-۰۵-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۰۲.
  26. «واکاوی ولایت در کلام شیخ انصاری». پایگاه خبری جماران - امام خمینی - انقلاب اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۰۲.
  27. فرهنگ فارسی، دکتر معین.
  28. خاتم الفقهاء و المجتهدین ایرنا
  29. رحلت شیخ مرتضی انصاری ( ۱۲۸۱ ق)اداره کل پژوهش‌های اسلامی رسانه
  30. زندگینامه شیخ مرتضی انصاری تبیان
  31. گلشن ابرار، ص ۳۳۱.
  32. «لغتنامه دهخدا». لغتنامه دهخدا. ۲۰۲۰-۰۵-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۲.
  33. «لغتنامه دهخدا». لغتنامه دهخدا. ۲۰۲۰-۰۵-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۲.
  34. «شیخ مرتضی انصاری». hawzah.net. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۱۷.
  35. اعیان الشیعه ص۴۵۵–۴۵۶
  36. یادکرد وب|عنوان=کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران-اجازات شیخ انصاری|نشانی=https://historylib.com/articles/1745/%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA+%D8%B4%DB%8C%D8%AE+%D8%A3%D8%B9%D8%B8%D9%85+%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C+%D8%A7%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%B1%DB%8C#_ftn2/%7Cوبگاه=کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران|تاریخ=2020-05-12|بازبینی=2020-05-12|کد زبان=fa}}
  37. «کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران-اجازات شیخ انصاری». کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران. ۲۰۲۰-۰۵-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۲.
  38. فقهای نامدار شیعه، ص ۳۴۱ و ۳۴۲.
  39. زندگی و شخصیت شیخ انصاری، ص ۱۷۹.
  40. همان، ص ۱۹۰.
  41. همان، ص ۱۸۲.
  42. همان، ص ۱۹۷.
  43. ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ همان، ص ۱۸۸.
  44. حاشیه بر رسائل شیخ انصاری شیخ فضل‌الله نوری
  45. مجموعه تاریخی فرهنگی مذهبی تخت فولاد- میرزا یحیی مدرس بیدآبادی
  46. «دانشنامه عرفان و حکمت». دانشنامه عرفان و حکمت. ۲۰۲۰-۰۵-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۴.
  47. وفات شیخ مرتضی انصاری حوزه
  48. «وفات شیخ مرتضی انصاری». hawzah.net. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۱۷.
  49. «دانشنامه عرفان و حکمت». دانشنامه عرفان و حکمت. ۲۰۲۰-۰۵-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۱۴.
  50. «افشای پشت پرده ترویج کنسرت‌های موسیقی در خوزستان توسط نواده شیخ انصاری +تصاویر». شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۱۷.
  51. قرآن، iqna ir | خبرگزاری بین‌المللی (۱۳۹۲/۰۴/۱۱–۱۷:۵۶). «خلاصه‌ای از زندگی آیت‌الله شیخ علی سبط شیخ انصاری». fa. دریافت‌شده در 2019-05-04. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  52. ها، اخبار استان (۱۳۹۴/۰۲/۲۷–۱۹:۵۶). «سخنان فرماندار دزفول باطل و پوچ است!». fa. دریافت‌شده در 2019-05-07. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  53. «حوزه نیوز :آیت الله انصاری، از نوادگان شیخ اعظم در شیراز بستری شد». @SiteTtile. ۲ شهریور ۱۳۹۴–۱۵:۳۶. دریافت‌شده در 2019-05-17. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)

منابع