اقوام ساکن ایران

جمعیت‌شناسی اقوام ساکن ایران

گروه‌های قومی ساکن ایران به گروه‌هایی که هم‌اکنون در کشور ایران زندگی می‌کنند، گفته می‌شود. این تبارها، همچنین دارای همانندهایی در بیرون مرزهای ایران هستند. این اقوام، با وجود گوناگونی‌های فرهنگی، همگی از هویت و درون‌مایهٔ ایرانی، پشتیبانی می‌کنند و در طول تاریخ، روابط دوستانه میان یکدیگر را حفظ کرده‌اند.[۱][۲]

فرهنگ

ایران، مردمی از اقوام گوناگون دارد که همگی، خود را دارای هویت ایرانی (ملی) می‌دانند و تاکنون، جشن‌های ملی ایران را پاس داشته‌اند. اعیاد و سوگواری‌های اسلامی نیز در این کشور بسیار رایج است. پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، این مراسم‌ها شکلی مجلل به خود گرفتند و هویت اسلامی، توسط حکومت تازه، پشتیبانی شد.[۳] جشن سال نوی ایرانی، نوروز، از سوی یونسکو به عنوان میراث فرهنگی و معنوی بشریت ثبت شده‌است و مجمع عمومی سازمان ملل متحد با تصویب قطعنامه‌ای، ۲۱ مارس، برابر با اول بهار را به عنوان روز جهانی نوروز به رسمیت شناخته‌است. این آیین باستانی ایرانی، توسط پیروان ادیان مختلف و در کشورهای دیگر نیز جشن گرفته می‌شود.[۳][۴] این جشن به عنوان مهم‌ترین تعطیلات ایران شناخته می‌شود و از چهارشنبهٔ آخر سال که چهارشنبه‌سوری در آن برگزار می‌شود، آغاز شده و با تعطیلات یک هفته‌ای، به روز سیزدهم سال جدید می‌رسد که سیزده‌به‌در نام دارد و در آن، مردم به پیک‌نیک می‌روند.[۴]

آشپزی و خوراک

آشپزی ایرانی اگرچه زیر اثر قابل توجه روش‌های آشپزی جهان عرب و شبه‌قاره‌ای بوده‌است اما به اندازهٔ زیادی محصول جغرافیا و محصولات خوراکی درون ایران است.

فهرست اقوام ایرانی

فارسی‌زبانان

فارسی‌زبانان بزرگترین قومیت در داخل ایران‌اند که درحال حاضر، به عنوان قوم غالب از نظر جمعیتی شناخته می‌شوند.[۵][۶] زبان فارسی‌ زبان مشترک این قوم است که بیشترین گویشوران را در ایران دارد و به باور برخی از پژوهشگران، عامل تقویت کننده و پیوند دهنده سایر اقوام ایرانی است.[۷][۸][۹][۱۰] برخی بر این عقیده‌اند که هویت ملی ایرانی در سایه وجود زبان فارسی شکل گرفته‌است و این زبان مورد توافق و قبول سایر اقوام ساکن در ایران است، در عین حال باید توجه داشت که وجود فارسی‌زبانان خارج از مرزهای ایران (در افغانستان و تاجیکستان) و احساس هویت مشترک حول زبان فارسی بیانگر وجود نوعی هویت منطقه‌ای بین فارسی‌زبانان می‌باشد.[۱۱]

آذری ها

 
تصویری از گروه موسیقی آشیق لار. تله کابین تبریز. نوروز ۱۳۹۰.

آذری‌های ایرانی (به ترکی آذربایجانی: ایران آذربایجانلیلاری، ایران آذریلَری)، جمعیت آذری بومی ایران، دومین گروه قومی ایران پس از فارسی‌زبانان، بزرگترین گروه قومی با فرهنگ ایرانی هستند (بین ۱۵–۱۷ تخمین زده می‌شود)[۱۲][۱۳][۱۴] که غالباً در جهت شمال غربی کشور در حد فاصل غرب دریای خزر تا دریاچه ارومیه جمعیت حداکثری را تشکیل می‌دهند.[۱۵] زبان مادری آذربایجانی‌ها ترکی آذربایجانی که ترکی، آذری و آذربایجانی نیز نامیده می‌شود و ساختاری شبیه به ترکی استانبولی اما با دستور زبانی نسبتاً متفاوت دارد.[۱۶] نیمی از آذری‌ها شهرنشین هستند که بزرگترین شهرهای این تبار ایرانی به ترتیب تبریز، ارومیه، اردبیل، زنجان، خوی و مراغه است، علاوه بر این حدود یک سوم از جمعیت تهران را نیز شامل می‌شوند، آذری‌ها به صورت اقلیت‌های قابل توجهی در شهرهایی نظیر همدان، قزوین و کرج نیز سکونت دارند.[۱۷] بیشتر جمعیت آذری‌ها مسلمان شیعه با فرهنگ ایرانی هستند[۱۸][۱۹] و اسلام شیعی توسط این تبار ایرانی در سراسر ایران در زمان صفویان بنیان گذاشته شد.[۲۰] اتنولوگ جمعیت گویشوران زبان ترکی آذربایجانی در ایران را در سال ۲۰۱۶ میلادی ۱۰٬۹۰۰٬۰۰۰ نفر برشمرده است و گسترش آن را در شمال غربی و مرکز ایران می‌داند.[۲۱][۲۲]

لباس آذربایجانی یا لباس سنتی آذربایجانی، که از فرایندهای طولانی فرهنگ و دین و دیگر عوامل مردم آذری پدید آمده است، از نشانه‌های خاص آذری‌ها می‌باشد. از قرن بیستم به بعد، لباس آذربایجانی در شهرها کاربرد خود را از دست داده و حالت مدرنیته به خود گرفته‌است؛ ولی عموماً در مناطق عشایری و روستایی و مناطقی که اهالی آذربایجانی سکونت دارند، به مانند سابق کارکرد خود را حفظ کرده‌است.[۲۳][۲۴] موسیقی آذربایجانی به موسیقی سنتی مردمان آذربایجانی اطلاق می‌شود. هنرمندان آذربایجانی، با خلاقیت خود، موسیقی منحصربه فردی را می‌آفرینند؛ کسانی که این نوع موسیقی را به همراه سروده‌های خود به زبان ترکی آذربایجانی می‌خوانند، «عاشیق» خوانده می‌شوند. عاشیق‌ها در وصف آذربایجان و دلاوری‌های بزرگان آن، در مراسم جشن و عزاداری، سروده های زیبایی را به همراه موسیقی آذربایجانی می‌خوانند و مورد توجه مردم قرار می‌گیرند.[۱۱][۲۵][۲۶]

 
زی استین یا بدن استین سوزن دوزی متصل به پارچه ، نمونه پوشش زنان و دختران

بلوچ ها

بلوچ‌ها یکی از اقوام ایرانی ساکن جنوب شرقی ایران کنونی و دارای ریشهٔ آریایی هستند.[۲۷][۲۸] اکثریت قریب به اتفاق بلوچ‌ها، تا اواخر سدهٔ نوزدهم، در داخل مرزهای سرزمین ایران می‌زیستند، ولی با تشدید رقابت بین انگلستان و روسیه بر سر افزایش دامنهٔ قدرت و نفوذ خود در منطقهٔ خاورمیانه و ایجاد اختلافات و برخوردهای قومی و تغییر مرزها، محلّ سکونتشان بین کشورهای ایران، هند (بعدها پاکستان و افغانستان) تقسیم شد. امروزه بیش از ۱٫۳ میلیون نفر از بلوچ‌های ایرانی در استان سیستان و بلوچستان و بقیه در سایر استان‌های ایران به سر می‌برند.[۲۹][۳۰][۳۱]

دین بیشتر مردمان بلوچ اسلام، و اکثریت آنان اهل سنت حنفی اند. هرچند اقلیتی از اهل تشیع و فرقه ذکری نیز در بین آنان وجود دارد.[۳۲][۳۳][۳۴] زبان بلوچی از زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال‌باختری است. این زبان توسط مردم بلوچ در کشورهای ایران، پاکستان، افغانستان و سایر کشورها صحبت می‌شود.[۳۵] پوشاک بومی سیستان و بلوچستان با پشتوانه‌ای تاریخی، به‌عنوان یکی از نمادهای پوشاک اصیل ایرانی به‌شمار می‌رود که بهره‌گیری از آن، هنوز در طراح و رنگ‌های گوناگونی در میان این مردم، گسترش دارد. در دوران کنونی، این پوشاک در تابستان بیشتر سفید هستند و در زمستان نیز به رنگ تیره در می‌آیند. طراحی پوشاک، رنگ و تزئینات روی آنان، همانند سوزن‌دوزی‌ها، گوناگونی دارد.[۳۶]

کرد ها

 
جشن نوروز به عنوان یکی از آیین های قدیمی در روزهای نخستین سال در مناطق شهری و روستایی استان کردستان است که با حضور و استقبال پرشور مردم برگزار می شود. در این آیین سنتی مردم هر روستا با جمع شدن در یک مکان مشخص ضمن روشن کردن آتش با رقص محلی و خواندن آواز فرا رسیدن سال نو را جشن میگیرند. مراسم نوروز روستای بیساران به عنوان یکی از پرجمعیت ترین و بزرگ ترین روستاهای کشور با حضور مردم روستا و شماری از هنرمندان کردستانی برگزار شد.

کردهای ایران، به مردم مناطقی از ایران گفته می شود که کردزبان می‌باشند. کردها پس از فارسی‌ربانان و آذری‌ها سومین گروه قومی عمده در ایران به شمار می آیند که در سه استان عمدتا کردنشین کرمانشاه، کردستان، ایلام و بخش های کُردنشین آذربایجان غربی و خراسان شمالی ساکن می باشند. کردها با جمعیتی حدودا ۷ میلیون نفری، ۷ درصد از جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند.[۳۷][۳۸][۳۹] بیشتر کردهای ایران پیروی مذهب تسنن شافعی هستند اما در استان‌های کرمانشاه و ایلام اغلب کردها پیروی مذهب تشیع می باشند.[۴۰]

یکی از مهم‌ترین شاخصه های هویتی اقوام کرد، زبان کردی می باشد. زبان کردی زبانی است ایرانی و متعلق به گروه زبان‌ های شمال غربی یا جنوب غربی این خانواده است و در گسترۀ جغرافیایی خود، از گذشته تاکنون، به دلایل گوناگون از جمله شرایط جغرافیایی، طبیعی، اقلیمی، تاریخی، و سیاسی به شاخه ها و زیر شاخه های گوناگونی تقسیم شده است.[۴۱][۴۲][۴۳] از دیگر نماد های برجسته قوم کُرد، لباس کردی می باشد. پوشاک مردان و زنان کرد شامل تن‌پوش، سرپوش و پای‌افزار است. ساخت و کاربرد هریک از این اجزاء، بسته به فصل، نوع کار و معیشت و مراسم و جشن‌ها با یکدیگر تفاوت دارد. هرچند پوشاک نواحی مختلف کردستان مانند اورامان، کرمانشاه، مکریان، بابان، گروس، بانه، سنندج، ایلام و … متفاوت است، اما از نظر پوشش کامل بدن، همه با هم یکسان هستند.[۴۴][۴۵][۴۶][۴۷]

عرب ها

 
گرگیعان در موزه هنرهای معاصر اهواز

عرب های ساکن ایران یکی از اقوام ایرانی هستند که در جنوب و جنوب غرب کشور و در بخش‌هایی از استان خوزستان ساکن‌اند. عرب‌های ساکن ایران بیشتر به گویش عربی خوزستانی که لهجه‌ای از عربی بین النهرینی است صحبت می‌کنند. بیشتر عرب‌های ایران در چهار استان خوزستان و هرمزگان و بوشهر و نواحی جنوبی استان ایلام و اندکی از آنان نیز در استان های خراسان رضوی و فارس پراکنده‌اند، با این حال بیشتر آنها در استان خوزستان ساکن هستند و عموماً شیعه دوازده امامی‌اند. البته عرب‌های سنّی مذهب نیز در ایران وجود دارند، اما درصد بسیار پایینی را شامل می‌شوند. تخمین زده میشود اعراب حدود دو و نیم میلیون نفر میلیون نفر معادل ۲٫۷۵ درصد از جمعیت ایران را تشکیل می دهند.[۱۱] مردم عرب خوزستان همچون دیگر مردم کشور ایران فرهنگ خاص خود را دارند و به تبعیت از دیگر مسلمانان، روز عید فطر از اهمیت و جایگاه بسیار بالاتری در فرهنگ عمومی ایشان برخوردار است و گرامیداشت این روز با هنجارها، رفتارها، و آداب و رسوم بسیاری همراه است.[۴۸][۴۹][۵۰] یکی دیگر از سنن کهن رایج در میان عربهای خوزستان مراسم گرگیعان است که هر ساله در پانزدهم ماه رمضان در اهواز اجرا میشود و در این شب، کودکان عرب با پوشیدن لباس‌های عربی به خیابان‌ها می‌آیند و کیسه‌های کوچکی که از قبل تهیه کرده‌اند را به گردن می‌آویزند و با خواندنِ سرودهای مردمی این شب، به در منزل همسایگان می‌روند و از آنان عیدی و شیرینی می‌گیرند. از دیگر مراسم بسیار مهم و رایج در بین عربها، میتوان از مراسم قهوه خوری و دله قهوه نام برد که با آداب و تشریفات بسیار انجام میشود. [۴۱][۵۱][۵۲] عرب‌های خوزستان که در شهرهای مرکز و غرب و جنوب و جنوب شرقی خوزستان ساکن هستند، از دشداشه استفاده می‌کنند. دشداشه لباس است مردانه بلند و راحتی که معمولا آن را با چفیه بین النهرینی (شماغ)، عقال و عبای عربی (بشت) می پوشند. دشداشه‌های گوناگون تفاوت جزئی دارند، مثلاً عرب‌های ایران و عراق دشداشهٔ یقه‌دار استفاده می کنند.[۵۳]

گروه‌های دینی

چالش های اقوام در ایران

ایران کشوری است با اقوام و گروه های متنوع و گوناگون که بر اساس دلایل تاریخی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و ... در سراسر سرزمین ایران پراکنده شده‌اند.[۵۴] عمده‌ترین گروه از میان اقوام و مذاهب که اکثریت جمعیتی را در کشور تشکیل می‌دهند اقوام فارسی‌زبان و پیروان مذهب تشیع می‌باشند.[۵۵] امروزه در ایران، هویت های جمعی مختلف لر، بلوچ، ترکمن، آذری، عرب، کرد، و فارسی‌زبان ساکن‌اند و میتوان اذعان کرد که تقریباً بیشتر این اقوام در مناطق مرزی ساکن‌اند و پیوندهایی فرهنگی و مذهبی با اقوام کشورهای همسایه دارند که ناهمگنی های مختلف قومی، نژادی، زبانی، و مذهبی ایجاد نموده است که امروزه به کانون های بحران هویت ملی بدل شده اند و گروه های قومی در کشورهای همجوار، از جمله عربها و کردها در عراق، آذری ها در جمهوری آذربایجان، و بلوچ ها در پاکستان، میتوانند به عنوان کانون های ایجاد تنش و بحران مطرح باشند.[۱۱][۵۶]

 
زبان‌ها، قوم‌ها و دین‌های عمده در ایران

باورمندان به نظریه های کشمکش و تضاد اعتقاد دارند در ایران بیشتر قدرت، ثروت، امکانات و تسهیلات در دست مرکزنشینان عمدتا شیعه مذهب و فارسی‌زبان قرار گرفته آنان با تحمیل ارزش ها و باور های خود به سایر اقوام، مذاهب و گروه های کشور آنان را از نظر هویتی و امکانات در سایه و حاشیه قرار داده‌اند.[۵۷][۵۸][۵۹][۶۰][۶۱][۶۲][۶۳] طبق این نظریات عمده‌ترین مسئله اجتماعی درباره چالش های اقوام در ایران را می‌توان گسست اجتماعی و سیاسی نام برد که موجب شکل‌گیری مطالبه عدالت‌محور از جانب اقوام و اقشار جامعه ایران شده است. می‌توان تغییرات وضعیت معیشتی و اقتصادی کشور را به‌عنوان یک پدیده محوری نام برد که بنیان سایر مطالبات اقوام شده است. طبق این دیدگاه این وضعیتْ حاصل نوع مدیریت سرمایۀ اجتماعی کشور است که دهه‌هاست با زوال مواجه شده است و منشأ سایر چالش‌ها گشته است.[۶۴] اقتصاد نابرابر بر مبنای متغیرهای قومیتی، مرکز ـ حاشیه‌ای و مذهبی جامعه ایران شکل گرفته است و وضعیت توسعه‌یافتگی را تبیین می‌کند، امری که بیشتر مطالبه‌گری‌های حول پدیده‌محوری را از جانب اقوام رقم زده است.[۶۵]

طبق ادعای باورمندان به وجود تبعیض قومیتی در ایران، بخش عمده صنایع سنگین، ازجمله شرکت‌های فولاد و خودروسازی در استان‌های فارسی‌زبان نظیر اصفهان، البرز، سمنان، و مرکزی استقرار یافته‌اند و بیشترین حجم درآمدهای اقتصادی به این استان‌ها اختصاص دارد.[۶۶][۶۷][۶۸]

بعد از فارسی‌زبانان، آذری‌ها (به‌خصوص در استان آذربایجان شرقی) از لحاظ تأمین درآمدهای اقتصادی در مرحلۀ دوم بهره‌مندی قرار دارند.[۶۹][۷۰] با وجودِ چنین شرایطی، نارضایتی آذری / ترک زبانان از حاکمیت کمتر از دیگر گروه‌های قومی نیست. احساس نابرابری آذری‌ها / ترک‌ها به دو شکل زیر مطرح شده است: نخست این‌ که این گروه شرایط اقتصادی قوم خود را با فارس‌زبانان مقایسه می‌کنند و بر این باورند که سهم استان‌های آذری / ترک نشین در مقایسه با استان‌های مرکزی نظیر اصفهان، سمنان، مرکزی، قم، البرز، و تهران بسیار ناچیز است و نکته دوم در نارضایتی این گروه قومی از حاکمیت و اعتقاد به این امر نهفته است که تأسیس بیشتر صنایع موجود در مناطق آن‌ها مربوط به دوران حکومت قبلی است. از نظر برخی جامعه شناسان آنچه به این شکافت ها دامن میزند نادیده گرفتن زبان و فرهنگ ترکی توسط حاکمیت می باشد که با تاکید بر ارزش های محوری مرکزنشینان از جمله زبان فارسی، سعی بر انکار و نادیده گرفتن هویت این اقوام دارد.[۷۱][۷۲][۷۳][۷۴]

در مناطق کردنشین ایران، از شهرهای جنوب استان آذربایجان غربی گرفته تا استان‌های کردستان و کرمانشاه و ایلام، در بخش صنعتی، توسعه کارخانه‌ها و کارگاه‌ها و شهرک‌های صنعتی ناچیز است و آمار بیکاری در این مناطق، با وجودِ نیروی انسانی جوان و تحصیل‌کرده بالا است و این جوانان مجبورند برای امرار معاش به استان‌های دیگر، به‌خصوص تهران، کوچ کنند یا در کارگاه‌های تولیدی در استان آذربایجان شرقی و دیگر مناطق به کار مشغول شوند.[۷۵][۷۶][۷۷] به‌علاوه در نبود اشتغال رسمی در این مناطق، کولبری وسعت چشمگیری یافته است و حتی جوانان بیکار با تحصیلات عالیه نیز بدان اشتغال دارند.[۷۸][۷۹] [۸۰]برخی از کارشناسان یکی از علت های کمبود تاسیسات صنعتی و بالا بودن حساسیت های امنیتی درباره کردها را به زبان و مذهب متفاوت آن ها نسبت به چارچوب های حاکمیت میدانند که در آن زبان فارسی و مذهب تشیع جزو ساختار های بنیادین آن حساب می آیند.[۸۱][۸۲][۸۳][۸۴]

عرب‌های ایران در استان‌های خوزستان، بوشهر و هرمزگان پراکنده شده‌اند. نفت‌خیز بودن مناطق محلّ سکونت آن‌ها و وجود بنادر مهم جنوب غرب و جنوب کشور در آن مناطق موجب رونق بازرگانی و تجارت بین‌المللی در آن‌جا شده است و جدا از نیروی کار منطقه‌ای، پذیرای نیروی کار دیگر مناطق نیز هست و محلّ اشتغال غیرعرب‌ها شده است که این موضوع احساس نابرابری و نارضایتی عرب‌ها از حاکمیت را فراهم کرده است.[۱۱] به علاوه کمبود زیر ساخت ها رفاهی، بیکاری فزاینده، بحران آب آشامیدنی و آب کشاورزی، آلودگی هوا، تداوم پروژه انتقال آب، نادیده گرفتن شاخصه های هویت عربی در سیاست گذاری ها و تصمیم گیری ها همگی موجب نارضایتی های روز افزون در این مناطق شده است[۸۵][۸۶][۸۷][۸۸][۸۹] که نمود آن را می توان در اعتراضات مختلف در کشور مانند دی ۹۶[۹۰]، آبان ۹۸[۹۱][۹۲]، تابستان ۱۴۰۰[۹۳][۹۴][۹۵][۹۶][۹۷][۹۸]، تاسیس احزاب مخالف حکومت و گروه های مسلح مانند جنبش آزادی بخش الاحواز مشاهده کرد. [۹۹][۱۰۰][۱۰۱]

در هایت می‌توان گفت احساس نارضایتی و نابرابری در میان اقوام و تصور نقش حاکمیت در ایجاد و تداوم آن از گذشته شکل گرفته و روزبه‌روز اوج گرفته است و در این باره داده‌های حاکی از آن است که بلوچ‌ها بدترین شرایط اقتصادی و بیشترین نارضایتی را دارند و دلیل عمدۀ این مسئله را تفاوت دوگانۀ قومیتی و مذهبی خود با حاکمیت می‌دانند.[۱۰۲] عدم رشد بخش صنعت، خشک‌سالی و کم‌آبی، بی‌سوادی و کم‌سوادی، برخورداری ناچیز از مشاغل مدیریتی و سِمَت‌های اداری استانی و کشوری، دورافتادگی و در حاشیه ماندن از عوامل دیگر این نارضایتی و نابرابری اعلام شده است و پیامدهایی چون گسترش قاچاق، آسیب‌های اجتماعی، تندروی مذهبی و قومیتی، و دیگر مسائل را درپی داشته است.[۱۰۳][۱۰۴][۱۰۵][۱۰۶][۱۰۷][۱۰۸][۱۰۹][۱۱۰][۱۱۱][۱۱۲]

 
کتاب از مرز تا مرز اثر پژوهشگر و مردم شناس ایرانی، کامیل احمدی است که در ۷۵۰ صفحه تدوین شده است و در آن به مقوله هویت و قومیت در ایران پرداخته است.

به اعتقاد کارشناسان و متخصصین اجتماعی، برعکس باور های رایج که تمرکزگرایی در قدرت و ثروت را عاملی برای اقتدار، ثبات و امنیت کشور می دانند، اصل تمرکزگرایی در حوزه های مختلف در کشور میتواند عاملی برای بروز تبعیض میان اقوام، افزایش فساد در قدرت و بروز شکاف میان گروهها و مردمان مختلف در کشور باشد،[۱۱۳][۱۱۴] بنا به ادعای باورمندان به برقراری سیستم غیر متمرکز در عرصه های گوناگون ملی و محلی، یک سیستم غیر متمرکز افزون بر اینکه موجب افزایش سرمایه اجتماعی و همسنگی اجتماعي هم در میان طیف ها و گروه های مختلف مردم و هم بین حاکمیت و مردم می گردد، میتواند عاملی برای رشد و توسعه اقتصادی و غنای فرهنگی کشور باشد.[۱۱۵][۱۱۶][۱۱۷]

پانویس

  1. Studies on the Soviet Union - 1971, Volume 11 - Page 71.
  2. قاسمی، علی اصغر؛ خورشیدی، مجید و حیدری، حسین. همسازی هویت ملی و قومی در ایران و رویکرد اقوام ایرانی به وحدت ملی و حق تعیین سرنوشت. فصلنامه علوم اجتماعی، شماره ۱۸ (۵۵)، ص ۵۷ - ۹۹.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ وهمن، فریدون (۲۰۱۸-۰۳-۲۰). «نوروز، هویت ملی و دینی ایرانیان». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰-۰۵-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۸.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ "Iran - Cultural life". Encyclopedia Britannica. Archived from the original on 2020-05-08. Retrieved 2020-05-08.
  5. «Library of Congress (2020-05-03)».
  6. «اقوام ایرانی از نگاه کتابخانه کنگره آمریکا» (PDF).
  7. «فلاح، مرتضی. نقش زبان فارسی در گسترش هویت ملی و فرهنگی ایران، مطالعات ملی تابستان ۱۳۸۷، شماره ۳۴، ص ۳–۳۰».
  8. کدی، نیکی. ایران دوران قاجار و برآمدن رضاخان، تهران، انتشارات ققنوس، (۱۳۸۱)، ص ۱۰۲۲.
  9. ««اس.بی. اس: زبان فارسی بیش از حد تصور در جهان گسترده‌است». ایرنا. ۱۰ اسفند ۱۳۹۴».
  10. «گزارش اتنولوگ از وضعیت زبان فارسی در ایران».
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ ۱۱٫۴ احمدی، کامیل. از مرز تا مرز (پژوهشی جامع در باب هویت و قومیت در ایران). لندن، انتشارات مهری. چاپ اول. (۱۴۰۰). ص ۱۶۴.
  12. «web.archive.org».
  13. «"Azerbaijani (people)". Encyclopædia Britannica».
  14. «"Iran". The World Factbook. Archived from the original on 3 February 2012. Retrieved 26 August 2013».
  15. «Iran Azarbaijanis».
  16. «گزارش کتابخانه کنگره آمریکا از وضعیت زبان ترکی آذری در ایران».
  17. «کتابخانه کنگره آمریکا».
  18. «گزارش دانشنامه برانیکا از دین آذری‌های ایران».
  19. «Robertson, Lawrence R. (2002). Russia & Eurasia Facts & Figures Annual. Academic International Press. p. 210. ISBN 0-87569-199-4».
  20. «کتابخانه کنگره آمریکا».
  21. «گزارش اتنولوگ از جمعیت گویشوران زبان ترکی آذربایجانی در ایران در سال ۲۰۱۶».
  22. «گزارش اتنولوگ از جمعیت گویشوران زبان ترکی آذربایجانی در ایران در سال ۲۰۱۶».
  23. «وداع مردم با لباس محلی / گنجینه‌ای که در صندوق‌ها جا ماند». ایسنا. ۲۰۱۷-۰۳-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۸.
  24. 10 (۲۰۱۶-۰۸-۲۲). «لباس های محلی آذربایجان شرقی، زیبای رو به فراموشی». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۸.
  25. Studies on the Soviet Union - 1971, Volume 11 - Page 71.
  26. محمدرضا درویشی، دایره‌المعارف سازهای ایرانی، موسسه فرهنگی هنری ماهور، تهران، ۱۳۸۰، صفحه ‍۲۳۰. کاراکتر zero width joiner character در |عنوان= در موقعیت 89 (کمک)
  27. Field, H. , Contributions to the Anthropology of Iran. Chicago: Natural History Museum, 1939, 138, 142.
  28. Curzon, G.N, Persia and the Persian Question. London: 1966, 11/258.
  29. احمدی، کامیل. از مرز تا مرز (پژوهشی جامع در باب هویت و قومیت در ایران). لندن، انتشارات مهری. چاپ اول. (۱۴۰۰). ص ۸۳.
  30. عبداللهی، محمد و حسین بر، محمد عثمان. گرایش دانشجویان بلوچ به هویت ملی در ایران. مجله جامعه‌شناسی ایران، شماره ۴، ص ۱۰۱–۱۲۶.
  31. «"Iran Minorities 2: Ethnic Diversity". iranprimer.usip.org. Retrieved 2021-02-24».
  32. سرافرازی، عباس. فرقۀ مذهبی ذکری‌ها در بلوچستان، در پژوهش‌نامۀ تاریخ اسلام، سال یکم، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۰؛ صص ۴۹ -۷۴؛
  33. «دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - کتابخانه مدرسه فقاهت». lib.eshia.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۷.
  34. احمدی، کامیل. از مرز تا مرز (پژوهشی جامع در باب هویت و قومیت در ایران). لندن، انتشارات مهری. چاپ اول. (۱۴۰۰). ص ۱۲۵.
  35. «زبان بلوچی در دانشنامه ایرانیکا».
  36. «آشنایی با دنیای اصالت و تنوع در پوشش مردم سیستان‌ و بلوچستان». همشهری آنلاین. ۲۰۲۰-۰۱-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۸.
  37. «CIA - The World Factbook». web.archive.org. ۲۰۱۲-۰۲-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۸.
  38. «About this Collection | Country Studies | Digital Collections | Library of Congress». Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۸.
  39. «دانشنامۀ لوکلکس: مردمان ایران؛».
  40. Foundation، Encyclopaedia Iranica. «Welcome to Encyclopaedia Iranica». iranicaonline.org (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۸.
  41. ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ «احمدی، کامیل. مطالبات قومی در ایران بر مدار عدالت و توسعه، نشریه علمی مطالعات پژوهشی در علوم انسانی و علوم اجتماعی. شماره ۶۳، تابستان ۱۴۰۰، ص ۱۰۹ - ۱۰۷».[۱]
  42. دیاکونف، میخائیل. تاریخ ایران باستان، ترجمۀ روحی ارباب، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، (۱۳۸۳)، ص ۴۳۹.
  43. برویین‌سن، مارتی نوان. جامعه‌شناسی مردم کرد (آغا شیخ و دولت) ساختارهای اجتماعی و سیاسی کردستان، ترجمه ابراهیم یونسی، تهران، انتشارات پانیذ، (۱۳۸۳)، ص ۳۵.
  44. «لباس محلی کرمانشاهی». دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۸.
  45. "لباس محلی ایلام". گردشگری ایران. 2014-02-16. Retrieved 2021-12-08.
  46. «مردم شناسی لباس در كردستان». fa. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۸.
  47. «لباس محلی استان ایلام». دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۸.
  48. «تعطیلات عید فطر در خوزستان 3 روز شد». web.archive.org. ۲۰۱۰-۰۹-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۹.
  49. «گروه مجلات همشهری - خوزستان در عید فطر سه روز تعطیل است!». web.archive.org. ۲۰۱۰-۱۲-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۹.
  50. ايران، عصر. «عيد فطر تداعي كننده نوروز در جنوب خوزستان». fa. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۹.
  51. ««گذری بر آئین گرگیعان در بین عرب‌های خوزستان». تحقیق. انجمن انسان‌شناسی و فرهنگ».
  52. «مراسم قهوه خوری مردم عرب خوزستان ثبت ملی شده است». پایگاه خبری تحلیلی عصر ماه اهواز. ۲۰۱۶-۰۹-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۹.
  53. «لباس محلی خوزستانی». دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۹.
  54. شایگان، داریوش. افسون‌زدگی جدید، هویت چهل تکه و تفکر سیار، ترجمۀ فاطمه ولیانی، تهران، چاپ چهارم، انتشارات فرزان روز، (۱۳۸۴).
  55. "Iran". Official Website of Central Intelligence Agency (CIA). 22 Januaryٔ 2009. Retrieved 11 February 2009.
  56. فولر، گراهام. قبله عالم، ترجمه عباس مخبر، تهران، انتشارات مرکز، (۱۳۷۲).
  57. Amirahmadi, Hoshang. A Theory of collective Movements and its Application to Iran. Ethnic and Racial Studies, (4)10. (1987).
  58. «انتقاد مولوی عبدالحمید از «تبعیض» علیه اهل سنت در ایران». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  59. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «تنگناهای آزادی مذهب در ایران امروز | DW | 09.12.2019». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  60. «گزارش سالانه آزادی ادیان آمریکا:‌ تبعیض علیه نوکیشان مسیحی و بهایی‌ها در ایران». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  61. «UN anti-racism panel finds Iran discriminating against Arabs, Kurds, other ethnic minorities». Associated Press (به انگلیسی). ۲۰۱۵-۰۳-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  62. «دشواری های اقلیت بودن در ایران». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  63. «ایران به نقض حقوق کردها متهم شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  64. رمضان‌زاده، عبدالله، روند بحران قومی در ایران. فصلنامه مطالعات راهبردی سال ۱۳۷۷، پیش شماره 1، ص ۲۱۷ - ۲۲۸.  
  65. «احمدی، کامیل. مطالبات قومی در ایران بر مدار عدالت و توسعه، نشریه علمی مطالعات پژوهشی در علوم انسانی و علوم اجتماعی. شماره ۶۳، تابستان ۱۴۰۰، ص ۱۰۹ - ۱۰۷ .
  66. «نقشه آهن و فولاد - سامانه صبا (صنایع بالادستی ایران)». infosaba.com (به Persian). دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  67. مهرگان، نادر، تیموری، یونس. محاسبه شدت تمرکز جغرافیایی صنایع در بین استان های کشور، فصلنامه پژوهشها و سیاستهای اقتصادی سال بیستم، شماره 61 ،بهار 1391 ،صفحات 192 –175 .
  68. صباغ کرمانی، م. (1379). تمرکز نسبی اشتغال در فعالیتهای صنعتی استانهای کشور (کاربرد مدل اقتصاد پایه). پژوهشنامه بازرگانی, 5(17), 63-86 .
  69. ملکی سعید، کاملی فر محمدجواد، کاملی فر زهرا. تحلیل فضایی شاخص های توسعه اقتصاد منطقه ای در استان آذربایجان شرقی. آمایش جغرافیایی فضا. بهار 1397, دوره  8 , شماره  27 ; از صفحه 53 تا صفحه 64 .
  70. توسعه اقتصادی آذربایجان شرقی از نگاه استاندار .
  71. «احمدی، کامیل. مطالبات قومی در ایران بر مدار عدالت و توسعه، نشریه علمی مطالعات پژوهشی در علوم انسانی و علوم اجتماعی. شماره ۶۳، تابستان ۱۴۰۰، ص ۱۰۹ - ۱۰۷» .
  72. «ابراز نگرانی سازمان ملل متحد از تبعیض علیه اقلیت‌های قومی در ایران». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  73. «ترک‌های سنی مذهب در ایران، روایت رنج و تبعیض». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  74. ««زبان یا نژاد»؛ چه چیزی برای ترک‌ها هویت مشترک می‌سازد؟». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  75. «بیکاری لبِ مرز / نرخ بیکاری استان کردستان ۲ برابر کل کشور!». تجارت‌نیوز. ۲۰۲۱-۰۵-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  76. خانی، سعید، ضرغامی، حسین. بررسی روند نرخ بیکاری در استان کردستان طی سالهاي 85 -1375؛ * با تأکید بر جوانان، فصل‌نامه مطالعات جامعه شناختی جوانان / سال چهارم/ شماره یازدهم /پاییز 1392 / صفحات80-65.
  77. Ahmady, کامیل احمدی Kameel. "مطالبات قومی در ایران بر مدار عدالت و توسعه". نشریه علمی مطالعات پژوهشی در علوم انسانی و علوم اجتماعی- johs - jseas.
  78. «بیکاری کردستان ۲ برابر کشور/وعده‌های اشتغال دولت بی‌نتیجه ماند». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۰-۰۴-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  79. ««افزایش قابل توجه» کولبری توسط زنان در مناطق مرزی ایران». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  80. 1159 (۲۰۱۹-۱۲-۲۶). «کولبری؛ آسیب اجتماعی مغفول در برنامه‌ریزی دو ساله». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  81. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «تنگناهای آزادی مذهب در ایران امروز | DW | 09.12.2019». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  82. "خبرگزاری هرانا | خودداری از آزادی ملا رضا عبدی علیرغم اتمام حبس ؛ افزایش فشار بر روحانیون اهل سنت - خبرگزاری هرانا". Retrieved 2021-12-10.
  83. «UN anti-racism panel finds Iran discriminating against Arabs, Kurds, other ethnic minorities». Associated Press (به انگلیسی). ۲۰۱۵-۰۳-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  84. «ایران به نقض حقوق کردها متهم شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  85. «افشاگری درباره علت خشک شدن هورالعظیم؛ پای چین و نفت در میان است». web.archive.org. ۲۰۲۱-۰۷-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  86. «معصومه ابتکار: هورالعظیم با مصوبه شورای عالی امنیت ملی خشک شد | ایران اینترنشنال». web.archive.org. ۲۰۲۱-۰۷-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  87. «خوزستان در فقر و تبعیض؛ عرب‌ها را کنار گذاشته‌اند». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  88. «اعتراض در خوزستان؛ پیشینه و زمینه». ایران اینترنشنال. ۲۰۱۸-۰۳-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  89. «عرب‌ستیزی در ایران؛ آدم‌هایی که نمی‌بینیم». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  90. «مردم اهواز شعار "الشعب يريد إسقاط النظام" را سر دادند». العربیه فارسی. ۲۰۱۷-۱۲-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  91. «تلویزیون ایران کشته شدن معترضان در نیزار ماهشهر را تایید کرد». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  92. «اعتراض‌های ایران؛ روایت‌های چندگانه از حوادث خونین ماهشهر». euronews. ۲۰۱۹-۱۲-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  93. «تظاهرات در خوزستان در اعتراض به بی‌آبی؛ دو تن از معترضان کشته شدند». web.archive.org. ۲۰۲۱-۰۷-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  94. «ادامه اعتراضات به بی‌آبی در خوزستان برای سومین شب متوالی». web.archive.org. ۲۰۲۱-۰۷-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  95. Welle (www.dw.com)، Deutsche. ««شهروندان عرب ایران علیه نابرابری است که می‌شورند» | DW | 17.04.2011». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  96. «ششمین شب اعتراضات خوزستان؛ تیراندازی و شلیک گاز اشک‌آور | ایران | DW | 21.07.2021». web.archive.org. ۲۰۲۱-۰۷-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  97. «تجمعات اعتراضی «به اصفهان و بوشهر» نیز گسترش یافت». web.archive.org. ۲۰۲۱-۰۷-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  98. «تظاهرات در «۱۱ شهر» خوزستان در اعتراض به بی‌آبی؛ استاندار خوزستان: تصاویر جعلی منتشر می‌شود». web.archive.org. ۲۰۲۱-۰۷-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  99. «اسامی شهدای حادثه تروریستی حمله به مراسم گرامیداشت هفته دفاع مقدس در اهواز اعلام شد». snn.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  100. «گروهک تروریستی الاحوازیه مسئولیت حمله اهواز را بر عهده گرفت». ایسنا. ۲۰۱۸-۰۹-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  101. «وقوع حمله تروریستی در مراسم رژه اهواز/ تیراندازی به سوی مردم و نیروهای مسلح/ هلاکت ۴ تروریست/ آخرین آمار شهدا /زخمی شدن 65 تا 70 نفر +عکس و فیلم». جامعه خبری تحلیلی الف. ۲۰۱۸-۰۹-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  102. مظفری، آرزو. قومیت و امنیت اجتماعی؛ مطالعه موردی قوم بلوچ ساکن استان سیستان و بلوچستان. همایش ملی شهرهای مرزی و امنیت؛ چالشها و رهیافتها. (۱۳۹۱).
  103. کامیل، احمدی. بررسی صلح‌مدار چالش هویت قومی در ایران، (مطالعه‌ای به شیوه GT در بین پنج گروه قومی ایران)، نشریه علمی مطالعات پژوهشی در علوم انسانی و علوم اجتماعی، شماره ۶۳ ، ص ۶۵ - ۹۳ .
  104. «انتقاد مولوی عبدالحمید از «تبعیض» علیه اهل سنت در ایران». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  105. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «دیوان عالی ایران شکایت رسمی اهل سنت از روحانی را تایید کرد | DW | 20.04.2021». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  106. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «تنگناهای آزادی مذهب در ایران امروز | DW | 09.12.2019». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  107. «انتخابات ۱۴۰۰؛ انتقاد مولوی عبدالحمید از 'تبعیض' علیه اقلیت سنی و 'افزایش نارضایتی' در ایران». BBC News فارسی. ۲۰۲۱-۰۵-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  108. «'حصر استانی' علمای اهل سنت ایران؛ وزارت اطلاعات اجازه سفر نمی‌دهد». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  109. «Trouble brewing in Iranian Balochistan - Middle East Transparent». web.archive.org. ۲۰۱۴-۱۱-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  110. «Profile: Iran's Jundullah militants» (به انگلیسی). ۲۰۱۰-۰۶-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  111. «atimes.com». www.atimes.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  112. «مصاحبه عبدالمالک ریگی درباره دفاع از مردم بلوچ».
  113. «تمرکز ثروت و قدرت». هفته نامه تجارت فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  114. «تمرکز ثروت در دست عده‌ای خاص، فاصله طبقاتی را افزایش داده است». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۱۰.
  115. «احمدی، کامیل. مطالبات قومی در ایران بر مدار عدالت و توسعه، نشریه علمی مطالعات پژوهشی در علوم انسانی و علوم اجتماعی. شماره ۶۳، تابستان ۱۴۰۰، ص ۱۰۹ - ۱۰۷».
  116. کوزه گز، لطفعلی، رضایی، مصطفی. رهیافت توسعه؛ تمرکززدایی از حکومت ملی به حکومت محلی، فصل نامه توسعه پایدار محیط جغرافیایی، سال اول، شماره اول، بهار 1398 ،صفحات 70 -92 .
  117. لشگری تفرشی، احسان. تکوین حکمرانی متمرکز در ایران از منظر جغرافیای سیاسی در سده معاصر، فصلنامه دولت پژوهی، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، سال چهارم، شماره ۱۶، زمستان ۱۳۹۷، صفحات ۳۹ - ۷۲.

منابع