ایران مرکزی

ایران مرکزی، به محدوده‌ای گفته می‌شود که از شمال توسط کوه‌های البرز، از غرب و جنوب توسط رشته‌کوه زاگرس و از شرق توسط کوه‌های پراکنده خراسان محدود می‌شود. بخش اعظم ایران مرکزی آب و هوای گرم و خشک دارد که در ارتفاعات، ملایم‌تر و مرطوب‌تر است.

استان‌های محدوده ایران مرکزی

ایران مرکزی استان‌های تهران، چهارمحال و بختیاری، اصفهان، یزد، مرکزی، قزوین، قم، سمنان و البرز را در بر می‌گیرد.

شهرهای تهران، اصفهان، اراک، یزد، کرج، قزوین، قم، کاشان، ساوه و شهرکرد از شهرهای مهم این منطقه به‌شمار می‌روند.

پرجمعیت‌ترین شهرهاویرایش

رتبه نام شهر استان جمعیت ۱۳۹۵[۱] رتبه در استان
۱ تهران تهران ۸٬۶۹۳٬۷۰۶ ۱
۲ اصفهان اصفهان ۱٬۹۶۱٬۲۶۰ ۱
۳ کرج البرز ۱٬۵۹۲٬۴۹۲ ۱
۴ قم قم ۱٬۲۰۱٬۱۵۸ ۱
۵ یزد یزد ۵۲۹٬۶۷۳ ۱
۶ اراک مرکزی ۵۲۰٬۹۴۴ ۱
۷ اسلامشهر تهران ۴۴۸٬۱۲۹ ۲
۸ قزوین قزوین ۴۰۲٬۷۴۸ ۱
۹ شهریار تهران ۳۰۹٬۶۰۷ ۳
۱۰ قدس تهران ۳۰۹٬۶۰۵ ۴

تعریف زمین‌شناسی و جغرافیاییویرایش

از دید زمین‌شناختی و جغرافیایی، ایران مرکزی یکی از تقسیمات اصلی زمین‌شناسی ایران به‌شمار می‌رود و به شکل مثلثی است که از شرق به بلوک لوت، از شمال به رشته‌کوه‌های البرز و از جنوب به منطقه سنندجسیرجان محدود می‌شود. آذربایجان در شمال غرب ایران مرکزی قرار گرفته‌است. این واحد زمین‌ساختی پیکره اصلی و میانی فلات ایران را پدیدآورده است.[۲]

ایران مرکزی علاوه بر این که یک واحد ساختاری عمده است، خود شامل تعدادی زیرمجموعه ساختاری از نظر زمین‌ساختی است؛ بنابراین با توجه به تنوع واحدهای تکتونیکی، سنگ‌شناسی و فرایندهای زمین‌شناختی، ردیف بسیار ضخیمی از سنگ‌های دگرگونی، رسوبی، آتشفشانی و رخساره‌های گوناگون سنگ‌های آذرین درونی پرکامبرین تا عهد حاضر در این فلات پهناور نمایان شده‌است.

در سمت جنوبی ایران مرکزی دشت خشک طویل و ممتدی وجود دارد که فرورفتگی شرق زاگرس را تشکیل می‌دهد.

چینه‌شناسیویرایش

ایران مرکزی در تمام مدت دوران دیرینه‌زیستی وضعی مشابه با سایر قسمت‌های ایران داشته‌است، به‌طوری که یک حالت سکویی در آن حکم‌فرما بوده و دشت کویر و فرورفتگی ایران مرکزی احتمالاً حوضه وسیع کم‌عمقی را تشکیل می‌داده‌است. پس از رسوب‌گذاری پرمین میانی یک دوره فرسایش طولانی بر ایران چیره گشته که حاصل آن نهشت رسوبات آواری و قرمزرنگ در زمان تریاس پیشین (سازند قرمز شیل) بوده و در دوران میانه‌زیستی و همچنین در نوزیستی، ایران مرکزی از نظر زمین‌ساختی منطقه پرتحرکی بوده‌است، چنان‌که علاوه بر چندین دگرشیبی کاملاً مشخص، فعالیت ماگمایی به‌صورت سنگ‌های آتشفشانی و توده‌های گرانیتی نفوذی نیز در آن دیده می‌شود.

جایگاه زمین‌ساختیویرایش

به نظر یوهان اشتوکلین چین‌خوردگی اصلی ایران مرکزی با فاز کوه‌زایی آلپی در ارتباط است؛ به طوری که پنج فاز اصلی چین خوردگی آلپی در تریاسلیاس، اوایل کرتاسه، اواسط و اواخر دوران نوزیستی در این منطقه دیده شده‌است. روند عمومی چین‌خوردگی‌ها یکنواخت نیست، بلکه در شمال روند شرقی – غربی دارد. در شرق به موازات بلوک لوت شمالی – جنوبی بوده و در جنوب غربی به موازات منطقه سنندج – سیرجان، شمال غربی – جنوب شرقی است.[۲]

ایران مرکزی سرزمینی یک‌پارچه و همگن نیست، بلکه در نتیجه عملکرد گسل‌ها به صورت قطعاتی جدا با ویژگی‌های زمین‌شناختی متفاوت است. در هر حال، دو ویژگی عمده در این پهنه حاکم است یکی چین‌خوردگی، دگرگونی و پلوتونیسم شدید میانه‌زیستی، و دوم، تکاپوی شدید آتشفشانی نوزیستی. این دو ویژگی باعث تمایز صفحه ایران مرکزی از صفحه زاگرس شده‌است.[۳]

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵». مرکز آمار ایران. ۲۳ اسفند ۱۳۹۵.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «زمین‌شناسی عمومی و واحدهای ساختاری ایران». پایگاه ملی داده‌های علوم زمین کشور. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ ژوئن ۲۰۱۶.
  3. «زون ایران مرکزی». دانشنامه رشد. دریافت‌شده در ۸ ژوئن ۲۰۱۶.