باز کردن منو اصلی

کتاب دَدَه‌قورقود (به ترکی استانبولی: Dede Korkut or Korkut Ata؛ آذری: Dədə Qorqud, دده‌قورقود؛ ترکمنی: Gorkut-ata) نام مجموعه‌ای از چندین داستان حماسی به زبان ترکی اوغوزی است[۱][۲] این مجموعه از ۱۲ داستان به نثر و نظم تشکیل شده و مجموعه‌ای است که زندگی، ارزش‌های اجتماعی و باورهای پیش از اسلام ایل‌های ترک اوغوز را نشان می‌دهد. ارزشمندترین مجموعه نثر فولکلور امپراطوری عثمانی در قرن‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی، این کتاب است که قدیمی‌ترین اثر به‌جامانده از افسانه‌های ترکان اوغوز می‌باشد[۳][۴][۵]. برخی از صاحب‌نظران نیز قدمت کتاب را در حدود قرن شانزدهم میلادی تخمین زده‌اند.[۶][۷][۸]

دده‌قورقود 
اثر مردمی
DedeQorqud.jpg
صفحهٔ اول یک دست‌نوشته از قصه‌های دده‌قورقود در درسدن. بر روی این صفحه آمده که این قصه‌ها به زبان طایفهٔ اُغوز است.
عنوان اصلی ده‌ده‌قورقود
کشور  ترکیه
 جمهوری آذربایجان
 ترکمنستان
زبان زبان‌های اغوز
موضوع(ها) داستان‌هایی دربارهٔ ارزش‌های اخلاقی وابسته به شیوه‌های زندگی جوامع کوچ‌نشین ترک.
گونه(ها) حماسه

محتویات

شخص دده‌قورقودویرایش

شخصیت دده‌قورقود که کتاب به نام او نامیده شده را یک پیر غیبگو، طالع‌شناس،[۹] و اوزان (قابل مقایسه با لولیهای امروزین) و روحانی غز دانسته‌اند[نیازمند منبع] . واژه دده به معنی «بابابزرگ» است.[۱۰] اینکه آیا دده قورقود شخصیتی راستین بوده یا داستانی، قابل اثبات یا رد نیست. گوری وجود دارد که به باور مردم، محل خاکسپاری دده‌قورقود افسانه‌ای است.[نیازمند منبع] در باور ایشان دده‌قورقود در سن ۳۰۰ سالگی درگذشت. این گور در نزدیکی شهری که به نام او قورقود نامیده شده قرار دارد. این شهر در مسیر راه‌آهن شهر غزالی به قیزیل‌اوردا در قزاقستان و در ۱۵۰ مایلی خاور دریاچه آرال قرار دارد.[۱۱] در کتاب منجم باشی، مورخ معروف عثمانی نیز از شخصی به نام قورقود آتا که در قدیم‌الایام در میان ترکمانان می‌زیسته نام برده شده‌است نیز قورقود آتا در کتاب شجره التراکمه ابوالغازی بهادر خان، وزیر یکی از شاهان افسانه‌ای اوغوزان است که مکرر از او نام برده شده‌است.[۱۲]

بخش‌هایی از دده‌قورقودویرایش

دده‌قورقود آیینه تمام‌نمای فرهنگ ترکان اوغوز است.[نیازمند منبع مستقل] در این‌باره می‌توان به روابط میان زن و شوهر، پسر و مادر و زن و نامزدش و نیز چگونگی نامگذاری میان آن‌ها به موارد زیر از خود متن دده‌قورقود اشاره کرد.

خطاب باییندرخان به همسرش

  • دیرسه‌خان که از برخورد بایندیرخان به علت نداشتن فرزند غمگین است به خانه بازگشته و با خاتون خود چنین می‌گوید «نزد من بیا ای تاج سرم، ای وصله جانم، ای که وقتی قدم می‌زنی همانند سرو هستی، گیسوان مشکی رنگت روی پایت بوسه می‌کارند، ابروانت چون کمانی بهم پیوسته، لبت یاقوت سرخ و گونه‌هایت سیب‌های سرخ پاییزی، بانوی من، عشق من!» و از خاتون سؤال می‌کند که «خاتون من، کدامیک از ما نازاست، شما یا من؟ چرا خداوند به ما یک پسر سالم نمی‌دهد؟ ای فرزند خان، آیا اکنون باید برخیزم و گلوی تو را بدرم، و زیر چکمه‌هایم تو را بشکنم؟ آیا باید شمشیر فولاد سیاهم را برداشته و سر تورا را از بدن جدا کنم و به شما نشان دهدم که زندگی چگونه شیرین می‌تواند باشد؟ آیا خون سرخ شما را بر روی زمین بریزم؟ ای فرزند خان، دلیل را برای من بگو یا ضربه وحشتناکی بر تو خواهم زد»[۱۳][۱۴]

خطاب اوروز به مادرش بورلاخاتون

  • «دهانت خشک شود مادر! زبانت بریده شود مادر! اگر نگفته بودند که حق مادر با حق خدا یکی است، از جای برمی‌خاستم، گریبان و گلویت را می‌گرفتم و تو را زیر پاهای خود می‌انداختم… از دهان و بینی‌ات خون جاری می‌ساختم!»[۱۵]

گفتار بانو چیچک دربارهٔ نامزدش بامسی بیرک به ندیمه‌هایش

  • «بسیار خوب دخترها! اگر این ر ذ ل زاده سخاوتش را به ما نشان دهد، تعجب خواهم کرد.»[۱۶]

فرهنگ نامگذاری ترکان اوغوزها

  • «در آن روزگار، مادامی که هر پسر سرهایی را قطع نمی‌نمود، یا خونی نمی‌ریخت، نامی بر وی نمی‌نهادند.»[۱۷]
  • «بی بوره بیگ: آیا واقعاً پسر من سرها قطع کرده و خون‌ها ریخته‌است؟! آیا همین کافی نیست که بر این پسر نامی بنهیم؟»[۱۸]

سیمای تاریخی و پایگاه اجتماعی زنان اوغوزویرایش

برخلاف اغلب افسانه‌های مشرق زمین که در حق زنان دیدگاه‌ها و برداشت‌های تحقیرآمیزی دارند و آنان را چیزی جز بیزیچه امیال جنسی مردان و تحمل کننده انواع خواری‌ها و سرخوردگی‌ها به شمار نمی‌آورند، زنان قبیله اوغوز با حفظ فضیلت انسانی و عزت نفس و شهامت و دلاوری خود، از موقعیت‌های بلند و احترام‌آمیز برخوردار بوده و در بیشتر عرصه‌های زندگی هم‌شأن و برابر با مردان‌اند. [۱۹]

زنانی که در این اجتماع ایلی تصویر می‌شوند، جسور، دلیر، با شهامت و مبارز هستند. در منابع چینی شعر بلندی به نام «مولان تورکی‌سی» به ثبت رسیده است، که مضمون آن درباره ماجرای زندگی دختر شجاعی است که یکه و تنها پای به میدان کارزار می‌نهد و با کمال تهور آهنگ نبرد می‌کند و رشادت‌ها و دلاوری‌های شایان تحسینی از خود نشان می‌دهد.[۲۰]

شخصیت‌های زن در این داستان‌های حماسی برازنده، با شکوه،‌فراموش نشدنی و در عین حال پرغرور، دلاور و پیکارجو هستند. بورلا (Burla) خاتون داستان چهارم، سولجان Suljan خاتون داستان ششم و چیچک Cicak بانو داستان سوم و دیگر زنان جسور اوغوز شخصا در نبرد بر علیه دشمن به پا برمی‌خیزند و سرانجام موفق و پیروز هم می‌شوند.[۲۱] بورلا خاتون همسر قازان‌خان، بانوی بلند بالا و خوبرویی است که از لیاقت و کاردانی و تدبیر بسیار بهره‌مند است و یکی از نقش‌های اجتماعی او رهبری انجمن‌های زنان قبیله می‌باشد.

صحنه حملهٔ برق آسای سولجان خاتون به سوی انبوه سپاه دشمن با این تشبیهات زنده و جاندار به تصویر کشیده شده است: «سولجان با اسب بادپای خود چونان شاهین تیزپروازی که به سوی انبوهٔ غازهای وحشی فرود آید، به قلب قشون دشمن یورش اورد.» این دختر دلیر در میان افراد قبیلهٔ خود به اوصافی از قبیل شکارچی بی‌نظیر؛ کسی که تیرش هرگز به خطا نمی‌رود؛ پهلوانی که همواره دو کمان بر دوش دارد و ... معروف بود.[۲۲]

قدمت اثرویرایش

این مجموعه پیش از تهیه در قالب کتاب به صورت افسانه‌های شفاهی وجود داشته و در نسلهای متمادی و سینه‌به‌سینه منتقل شده است و مجموعه‌های گردآوری شده متفاوتی از این افسانه‌ها وجود دارد با توجه به آهنگین بودن زبان ترکی، این گمان وجود دارد که نسخه‌های ابتدایی قالب نظم و شعر داشته‌اند اما این افسانه‌ها در طول زمان و تحت تاثیر مضامین اسلامی به شکل نظم و نثر در آمده است.[۲۳]

كهن‌ترين نسخه خطی موجود از «کتاب دده قورقود» در کتابخانه دِرسدن آلمان وجود دارد که فلیشر (به انگلیسی: Fleischer) در زمان تهیه فهرست کتاب‌های کتابخانه در سال ۱۹۳۱، این نسخه خطی از کتاب را با نام  «Kitab-i Dedem Korkut» و عنوان مندرج در کتاب «کتاب دده قورقود علی لسان طایفه اوغوزان» در ۱۵۲ صفحه، نوشته شده بر روی کاغذ، بر اساس تاریخ تحویل آن به کتابخانه احمد پاشا سلطان امپراتوری عثمانی قرن ۱۶ میلادی (قرن ۱۰ هجری قمری) قرار داده است. در این نسخه اشاره‌ای به نام نویسنده و تاریخ نگارش مشاهده نمی‌شود[۲۴]

متن کامل اثر، با رسم‌الخط اصلی کتاب (نسخه درسن) در سال ۱۹۱۶ توسط معلم رفعت در استانبول به چاپ رسید. و درسالهای ۱۹۳۸ و ۱۹۳۹ چاپ‌های دیگری توسط اورهان‌شائق گوگ‌یای و حمید آراسلی با حروف لاتین در باکو چاپ شد. [۲۵]

نسخه خطی دیگر از کتاب دده قورقود در سال ۱۹۵۰ توسط اتور رُزی دانشمند ایتالیایی در کتابخانه واتیکان یافت شد. این نسخه مانند نسخه قبلی فاقد نام کتاب و تاریخ کتابت است و در ۱۰۹ صفحه نوشته شده است.

نسخه موزه درسن کتاب شامل يک مقدمه و دوازده گات (داستان) می‌باشد اما نسخه موجود در واتیکان فقط شش داستان را دربر دارد و شامل داستان‌های ۱و۲و۳و۴و۷و‍۱۲ام از نسخه موزه درسن است. این احتمال وجود دارد که نسخه واتیکان از نسخه آلمانی قدیمی‌تر باشد که با توجه به درج شدن کامل حرکت‌گذاری الفبای عربی در نسخه کتابخانه واتیکان برای تمام نوشته‌ها و نبودن این امر در نسخه موزه درسن، این احتمال دور از ذهن نیست.

مشهورترین چاپی که از این کتاب بعمل آمده به وسیله محرم ارگین در دو جلد که جلد اول شامل مقدمه، متنم انتقادی و نسخه بدل‌هاست در سال ۱۹۵۸ و جلد دوم را که مشتمل بر لغت‌نامه و گرامر زبان کتاب است در سال 1962 انتشار داده است. [۲۶]

زمان‌های متفاوتی برای قدیم‌ترین نسخه خطی موجود در نظر گرفته ‌می‌شود. جفری لوئیس قدمت اوایل قرن ۱۵ میلادی منصفانه می‌داند[۲۷] با دو وجه از متن: یک لایه یک مجموعه از سنت‌های شفاهی مربوط به درگیری‌ها و نبرهای قوم اوغوز با پچنگ‌ها و قبچاق‌ها و لایه دیگر به لشکرکشی‌های معاهده آق‌قویونلوها در قرن ۱۴ میلادی اشاره دارد. [۲۸]

جمال کافادار بر این اعتقاد است که قدمت این کتاب پیش‌تر از قرن ۱۵ میلادی نیست زیرا نویسنده تلاش دارد تا جایگاه حاکمان آق‌قویونلوها و عثمانیها را ارتقا دهد.[۲۹] با این وجود استنفورد جی شا در کتاب تاریخ امپراطوری عثمانی قدمت کتاب دده قورقود را به قرن ۱۴ میلادی تخمین زده است. [۳۰]

پروفسور مایکل ای. در خصوص دو تاریخ اعلام نظر کرده است، وی اعتقاد دارد که نسخه‌ای که در حال حاضر از داستان‌ها داریم به صورت داستان‌ها و شعرهای فولکولور در حدود قرن ۱۳میلادی ساخته شده‌اند و در حدود قرن ۱۵ میلادی به صورت مکتوب در آمده است. [۳۱] حداقل یکی از داستانها (داستان هشتم : بوسات اولدوردوگی تپه گوزون بویو (داستان تپه گوز کشته شده به دست بوسات) در نسخه مکتوب در ابتدای قرن ۱۴ مشابهتی با داستان منتشرنشده‌ای به زبان عربی با نام Durar al-Tijan,کتابت شده در مصر به تاریخ ۱۳۰۹ تا ۱۳۴۰ میلادی دارد. [۳۲]

تخمین دقیق بر اساس روش زندگی ترکان کنونی پس از گذر نسلهای متمادی با افسانه‌هایی مانند دده قورقود که به صورتی سینه‌به‌سینه منتقل شده است، غیر ممکن است. این امر علی‌الخصوص در خصوص کتابی مانند این که توسط راویان فراوانی که هر کدام امکان اضافه و کم کردن بخشی از آن را داشته‌اند و در قرن ۱۶ میلادی دو نسخه مکتوب تهیه شده است، صحت دارد. [۳۳]

اکثریت محققان حماسه‌های باستانی ترکی و داستان‌های قومی، مانند واسیلی بارتلد، آکادمی روسی-سوسیالیست و محقق انگلیسی بریتانیا جفری لوئیس، بر این باورند که متن «دده قورقود» دارای ویژگی‌های خاص آذری و گویش ترکی آذری می‌باشد. [۳۴]

کتاب دده‌قورقود که اغوزنامه هم نامیده شده[نیازمند منبع]، گردآوردی است از دوازده داستان که از حکایتهای ترکهای اوغوز قزاقستان در قرن ۱۵ میلادی الهام گرفته. درست است که دده‌قورقود، یعنی راوی اصلی کتاب دده‌قورقود، در کتاب تاریخ‌اغوز نوشته رشیدالدین هم به صورت مردی دانا وجود دارد، اما مشخصه‌های اغوز[خان] و شکل اسطوره‌ای او ذکر نشده‌است. اصطلاح اغوزنامه برای کتاب دده قورقود به داستان مردان قبیله اوغوز اشاره دارد، نه به شخصیتی اسطوره‌ای به نام اغوز. بعلاوه، روایتهای‌اغوز و کتاب دده قورقود ساختمان روایی متفاوتی دارند. در حالی که روایتهای‌اغوز داستان خانها را به عنوان رهبران مطلق سیاست دشت حکایت می‌کند، کتاب دده قورقود داستان مردانی از قبیله اغوز است که رئیس‌های آنان، مثل بایندرخان، در متن وجود دارند، اما هیچگاه روی آنان تأکیدی نشده. این تفاوت بین کتاب دده قورقود و قطعه‌توپقاپی هم وجود دارد. قطعه‌توپقاپی، نوشته‌ای است با نویسنده ناشناس که در مدخل تاریخ آل سلجوق نوشته یازیجی‌اوغلو پیدا شده‌است. با وجود این تفاوت‌ها، هردوی این قصه‌ها (اغوزخان و کتاب دده قورقود) واضحاً طی قرنهای ۱۴ تا ۱۶ میلادی گردآوری شده‌اند. کتاب کلمات اغوزنامه المشهور به آتالارسوزی، که جُنگی از ضرب‌المثلهاست، شامل مدخلی بر قورقودآتا می‌شود که در آن از اغوزآتا به عنوان فردی نامبرده شده که واجد توانایی پیشگویی می‌باشد. کتاب‌های کنزالدرر و جامع الغرر و درر التیجان و غرر تواریخ الازمان نوشته ابن دواداری (۷۸۶ قمری، ۱۳۳۵ تا ۱۳۳۶ میلادی)، تاریخ‌نگار دوره مملوکان، که بازتابی است از داستانهای دوره اردوی زرین، آمیزه بی‌همتایی از داستانهای مربوط به چنگیزخان، اغوزخان و دده قورقود را ارائه می‌دهد. سرانجام، تاریخ جدید مرآت جهان، که کتابی درمورد تاریخ جهان است و در سال ۱۵۹۲ میلادی / ۱۰۰۰ قمری توسط یکی از خاندان آق‌قویونلو نوشته شده، داستانهایی درمورد اغوز دارد که هم به داستان دده قورقود و هم به داستان اغوزخان اشاره کرده‌است.[۳۵]

بر پایه نظر محمد فؤاد کوپرولو که گرایشهای پان‌ترکیستی دارد[نیازمند منبع] مجموعه داستانهای ده‌ده قورقود ریشه‌ای پیش از اسلامی دارند و نشانه‌هایی از این ریشه‌های پیش از اسلام در آن دیده می‌شود. این داستانها قرنها به‌صورت شفاهی سینه به سینه نقل شده‌اند و سرانجام به صورت مکتوب درآمده‌اند. کوپرولو باور دارد کتاب دده قورقود در واقع از مجموعه مناقب اغوزان یا اوغوزنامه‌ها جدا شده‌است.[۳۶] وی برای اثبات سخن خود قسمتی از نقل قول ابوبکر عبدالله دواداری در کتاب درر التیجان را می‌آورد. دواداری در این کتاب که به سال ۷۰۹ قمری تألیف شده‌است در ذکر رویدادهای سال ۶۲۸ قمری، به دو کتاب به نام‌های اولوخان آتا بیتکچی و دیگری اوغوزنامه اشاره می‌کند. او می‌نویسد خود اصل کتاب اوغوزنامه را دیده‌است. این کتاب به روایت دواداری ابتدا از ترکی به فارسی و سپس به وسیله جبرائیل بن بختیشوع طبیب و مترجم معروف زمان هارون الرشید به عربی ترجمه شده‌است و اصل آن جزو خزانه ابومسلم خراسانی بوده‌است. نقل دواداری از آنجا که شباهت بسیار به داستان تپه گوز دارد، کوپرولو را به این نتیجه رساند که این کتاب قسمتی از اغوزنامه باستانی بوده‌است که بعدها از آن مجموعه جداشده‌است؛ ولی استدلال استواری برای این سخن که این دو یک کتاب هستند وجود ندارد.[۳۷] فاروق سومر هم استدلال کوپرولو را رد می‌کند و می‌گوید این کتاب ربطی به آغوزنامه رویت شده توسط ابن دواداری نیست.[۳۸]

جوادی و بوریل معتقدند که داستان دده قورقود، به قرن پنجم و ششم هجری (یازدهم و دوازدهم میلادی) به دوران پیش از مسلمان شدند ترک‌های اغوز بر می‌گردد. با این حال، متن موثق این داستان در قرن نهم هجری (پانزدهم میلادی) نگاشته شده‌است.[۳۹]

از نگاه فاروق سومر، داستان دده‌قورقود در مورد ترک‌های اغوز حوضه رود سیحون در قرن چهارم و پنجم هجری است.[۳۸]

ترجمه‌هاویرایش

 
کشته شدن دپه کوزی توسط بساط از کتاب دده قورد

کتاب دده قورقود به زبان‌ها مختلف ترجمه شده‌است. نخستین ترجمه دده‌قورقود به زبان آلمانی در سال ۱۸۱۵ از روی نسخه کتابخانه درسدن در آلمان بود. دست‌نویس دیگر این کتاب در واتیکان است.

غیر از ترجمه‌های آلمانی. روسی. ایتالیایی چندین ترجمه دیگر نیز به سایر زبان‌های اروپایی و آسیایی صورت گرفته از جمله آن‌ها دو ترجمه به زبان انگلیسی را می‌توان نام برد که اولی د ر انگلستان و و دومی در آمریکا انجام یافته‌است. از ترجمه کنندگان می‌توان به ترجمه دیگر از یواخیم هاین به زبان المانی که در سال ۱۹۵۸ درشهرزوریخ و چاپ به زبان روسی در سال۱۹۶۲به وسیله بارتولد وانتشار توسط ویکتورژیرمونسکی درمسکو اشاره کرد.[نیازمند منبع]

متن کامل کتاب هم که با ارسم خط اصلی ان بر اساس نسخه کتابخانه برلین در سال۱۹۱۶ از سوی کیلیسلس رفعت محقق کشور ترکیه که تلاش پیگیری در نشر متون زبان ترکی داشته در شهر استامبول به چاپ رسید. او واژه هاو عباراتی که نامفهوم و مغلوب بوده تصحیح کرده‌است با این وجود برخی واژها و مفاهیم نامشکوف مانده که در برابر آن‌ها عبارت مفهوم نشد درج گردیده‌است.[نیازمند منبع]

در ایرانویرایش

ترجمه کتاب دَدَه قورقود برای اولین بار به زبان فارسی در سال ۱۳۵۵ توسط فریبا عزب‌دفتری و محمد حریری اکبری توسط نشر ابن سینا در تبریز به چاپ رسید. این ترجمه از متن انگلیسی آقای جفری لویس انجام گرفته‌است. آقای جفری لویس هم از دو نسخه خطی که اولی در کتابخانه درسدن که در سال ۱۸۱۵ کشف شده و دومی در کتابخانه واتیکان توسط آقای روزی کشف گردید، که به گفته آقای لویس دو نسخه خطی تاریخ ندارد و هر دوی آن‌ها متعلق به قرن شانزدهم است و معلوم نیست این دو نسخه در کجا نوشته شده‌است. بهزاد بهزادی پژوهشگر زبان ترکی آذربایجانی نیز دده قورقود را به زبان فارسی ترجمه کرده‌است. داستان دلی دومرول آن با عنوان سرگذشت دومرول دیوانه سر توسط صمد بهرنگی به فارسی ترجمه شده‌است. کتاب دَدَه قورقود به زبان ترکی آذربایجانی بعد از انقلاب توسط هویت‌خواهان به صورتی که تمام اسامی ترکی اوغوزی را به ترکی آذربایجانی و به حال هوای فرهنگی و تاریخی آذربایجان تغییر داده شده بود چاپ شده[نیازمند منبع] و در سال ۱۳۵۸ مجله‌ای هم به همین نام توسط خلقیها در ۲۵ شماره به زبان ترکی چاپ شد.[۲]

محرم ارگین در جلد وم کتاب خود چنین میگوید که: «جای هیچگونه تردیدی نیست که کتاب دده قورقود متعلق به سرزمین آذربایجان است. گذشته از اسامی اماکن و اعلام و اقوام به کار رفته در داستان‌ها که این واقعیت را به وضوح نشان میدهند، زبان ادبی کتاب نیز مهر و نشان خاص این منطقه را در بر خود دارد. مشخصات زبان ترکی آذربایجانی که نشانه‌های آن در سده پانزدهم میلادی در نوشته‌های «قاضی برهان‌الدین» به چشم میخورد، در کتاب دده قورقود به گونه نمایان‌تر و چشم‌گیرتری ملموس است. به این ترتیب زبان آن نیز با موقیعیت فرهنگی، جغرافیایی و بومی محل کاملا تطبیق می‌کند.» [۴۰]

در دولت حسن روحانی طرحی برای تدریس دده قورقود در ایران گذاشته شد.[نیازمند منبع] جواد طباطبایی، فیلسوف تبریزی، در این‌باره نوشته‌است: «دولت تدبیر و امید با چه رویی می‌خواهد به مردم آذربایجان، که سده‌ها در قهوه‌خانه‌های شهرهای خود گوش به نقالی داستان‌های شاهنامه سپرده‌اند، اعلام کند که از این پس افسانه‌های «دده قورقود» جای داستان‌های رستم و سهراب را گرفته‌است. اگر چنین تدبیرها در راستای «بازگشت به خویشتن» ها و «آنچه خود داشت» هاست، متولیان باید بدانند که این اجبار به تغییر هویت مردم آذربایجان عین از خود بیگانه ساختن آنان است، زیرا مردمی که هزار سال شاهنامه، دیوان حافظ و گلستان سعدی خوانده‌اند به آسانی به این جعل هویت برای خود تن در نخواهند داد و از این «تدبیرِ» داهیانهٔ دولت جز «ناامیدی» از تدبیرهای او حاصل نخواهد شد!» وی افزوده‌است: «به رغم تبلیغاتی مسموم و یکسره نادرستی که گوش‌ها را کر می‌کند، هرگز، چاپ کتاب دده قورقود در آذربایجان ممنوع نبوده و خود من از نیمهٔ دوم دههٔ سی شمسی نسخه‌هایی از آن را در کتابفروشی‌های تبریز دیده بودم. فروش آزاد چند صد نسخه‌ای که از این «حماسهٔ ملّی ترکان» در تبریز چاپ می‌شد سال‌ها طول می‌کشید و البته جز مردمان کنجکاو نسخه‌ای از آن را نمی‌خریدند و اگر می‌خریدند اغلب نمی‌خواندند! ادعای «تحمیل» زبان فارسی به مردم آذربایجان توجیهی برای «تحمیل» تدریجی زبان «ترکی» دده قورقود به مردمی است که در سال‌های اخیر هویت جدید «ترکی در حال رنسانس» خود را کشف کرده‌اند. وزارت علوم باید بداند که نویسنده - یا نویسندگان- برنامه‌ای که اینک به دانشگاه‌های استان‌های آذربایجان ابلاغ شده‌است هدف‌هایی جز آموزش زبان داشته‌اند!»[۱]


جشن یونسکوویرایش

هرچند در سال ۱۹۹۸ کتاب دده قورقود از طرف جمهوری آذربایجان و سازمان یونسکو نامزد و در سال ۲۰۰۰ «هزارو سیصدمین سالگرد نوشته شدن دده قورقود» جشن گرفته شد.[۴۱][۴۲]

از سال ۱۹۵۶ یونسکو برای بزرگ‌داشت و شناساندن وقایع تاریخی و شخصیت‌های برجسته کشورهای عضو برای جهانیان جشن‌هایی را ترتیب می‌دهد،[۴۳] که بر اساس درخواست کشورهای عضو است،[۴۴] در مورد کتاب دده قورقود هم دولت جمهوری آذربایجان، این مناسبت را برای برگزاری سالگرد به یونسکو اعلام نمود و یونسکو آن را جشن گرفت.[نیازمند منبع]

در سال ۱۹۹۹ نیز بانک ملی جمهوری آذربایجان، سکه‌های یادبود طلا و نقره به مناسبت سال دده قورقود ضرب کرد.[۴۵]

فرهنگ، داستان‌های مردمی و موسیقی حماسی فولکلور دده قورد در نوامبر ۲۰۱۸ به پیشنهاد آذربایجان، ترکیه و قزاقستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو قرار داده شده‌است.[۴۶]

پیوند به بیرونویرایش

منابعویرایش

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد کتاب دده قورقود اطلاعات بیشتری بیابید.


  در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
  در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار

* ویکی‌پدیای انگلیسی

  • Lewis, Geoffrey (Ed.) (1974). The Book of Dede Korkut. Harmondsworth: Penguin
  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «زبان ملّی و برنامهٔ آموزش زبان‌های محلی». پارسی‌انجمن.
  2. «داستان دده‌قورقود» (PDF). آذرگشنسپ از کتاب مطالعاتی دربارهٔ تاریخ و زبان و فرهنگ آذربایجان.
  3. Stanford Jay Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambridge University, 1۹۷۷, pg 141. Excerpt: "The greatest folk product of the fourteenth century was the prose collection of Dede Korkut, the oldest surviving examples of Oghuz Turkmen epic. Dede Korkut relates the struggles of Turkmens with the Georgians and Abkhaza Circassians in the Caucasia as well as with the Byzantines of Trabazon, adding stories of relationships and conflicts within Turkomen tribes
  4. ^ Cemal Kafadar(۱۹۹۵), “in Between Two Worlds: Construction of the Ottoman states”, University of California Press, 1995. Excerpt: "It was not earlier than the fifteenth century. Based on the fact that the author is buttering up both the Akkoyunlu and Ottoman rulers, it has been suggested that the composition belongs to someone living in the undefined border region lands between the two states during the reign of Uzun Hassan (1466-78). G. Lewis on the hand dates the composition “fairly early in the 15th century at least”.»
  5. İlker Evrım Bınbaş OḠUZ KHAN NARRATIVES in Encyclopaedia Iranica The Ketāb-e Dede Qorqut, which is a collection of twelve stories reflecting the oral traditions of the Turkmens in the 15th-century eastern Anatolia, is also called Oḡuz-nāma. [۱]
  6. Kitab-i Dedem Korkut، SLUB. «Kitab-i Dedem Korkut - Mscr.Dresd.Ea.86». digital.slub-dresden.de (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۲۷.
  7. Cemal Kafadar (۱۹۹۵), “in Between Two Worlds: Construction of the Ottoman states”, University of California Press, 1995.
  8. Michael E. Meeker, “The Dede Korkut Ethic”, International Journal of Middle East Studies, Vol. 24, No. 3 (Aug. , ۱۹۹۲), ۳۹۵–۴۱۷.
  9. Ottoman and Persian Empires 1300-1730 in: Beck, Sanderson. 2004. Ethics of civilization 1, Middle East & Africa to 1875 / by Sanderson Beck. Goleta, Calif: World Peace Communications.
  10. «مترجم Google». translate.google.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۲۲.
  11. Lewis, Geoffrey (Ed.) (1974). The Book of Dede Korkut. Harmondsworth: Penguin
  12. شجره التراکمه، ابوالغازی بهادرخان، ترجمه م. کریمی، کرج نشر پینار 1389
  13. Anonymous, Book of Dede Korkut, retrieved 2019-01-26
  14. Dresden، SLUB. «Kitab-i Dedem Korkut - Mscr.Dresd.Ea.86». digital.slub-dresden.de (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۲۶.
  15. دده قورقوت، ترجمه مژگان فاتح نیا، داستان سوم، ص ۵۶.
  16. دده قورقوت، ترجمه مژگان فاتح نیا، داستان سوم، ص ۱۱۰.
  17. دده قورقوت، ترجمه مژگان فاتح نیا، داستان سوم، ص ۱۰۵.
  18. دده قورقوت، ترجمه مژگان فاتح‌نیا، داستان سوم، ص ۱۰۹.
  19. فرزانه، محمدعلی (۱۳۵۸). کتاب دده قورقود. انتشارات فرزانه- تهران. ص. ۱۴.
  20. کریمی، م (۱۳۷۸). ادبیات باستان آذربایجان-جلد اول. انتشارات رنگان - زنجان. ص. ۱۷.
  21. لوئیس، جفری، فریبا عزبدفتری، محمد حریری اکبری (۱۳۵۵). کتاب بابا قورقود. نشر ابن‌سینا - تبریز. ص. ۳۱۰.
  22. صدیق، حسین (۱۳۵۷). هفت مقاله پیرامون فولکلور و ادبیات مردم آذربایجان. انتشارات دنیای دانش - تبریز. ص. ۳۱.
  23. "Book of Dede Korkut". Wikipedia. 2019-01-27.
  24. دده قورقود، محمد علی فرزانه، ص الف۵
  25. دده قورقود، محمد علی فرزانه، ص الف۸
  26. دده قورقود، محمد علی فرزانه، ص الف۵
  27. Kafadar (1996)
  28. Michael E. Meeker, "The Dede Korkut Ethic", International Journal of Middle East Studies, Vol. 24, No. 3 (Aug., 1992), 395–417. "According to Lewis (1974), an older substratum of these oral traditions dates to conflicts between the ancient Oghuz and their Turkish rivals in Central Asia (the Pecheneks and the Kipchaks), but this substratum has been clothed in references to the 14th-century campaigns of the Akkoyunlu Confederation of Turkic tribes against the Georgians, the Abkhaz, and the Greeks in Trebizond."
  29. "Book of Dede Korkut". Wikipedia. 2019-01-27.
  30. Stanford Jay Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Cambridge University, 1977, pg 141.
  31. "Book of Dede Korkut". Wikipedia. 2019-01-27.
  32. Lewis (1974)، ، ص.  21
  33. Lewis (1974)، ، صص.  20–21
  34. Lewis (1974)، ، صص.  22
  35. İlker Evrım Bınbaş (April 15, 2010). "OḠUZ KHAN NARRATIVES". [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]]. Retrieved 15 August 2014. URL–wikilink conflict (help)
  36. صوفیان نخستین در ادبیات ترک، محمد فؤاد کوپریلی، ترجمه توفیق. ه. سبحانی، نشر انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران،1385 ص63
  37. صوفیان نخستین در ادبیات ترک، محمد فؤاد کوپریلی، ترجمه توفیق. ه. سبحانی، نشر انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران،1385 صص297-298
  38. ۳۸٫۰ ۳۸٫۱ رئیس‌نیا، رحیم، دانشنامه جهان اسلام، ذیل دده قورقود، جلد 17
  39. H. Javadi and K. Burrill, "AZERBAIJAN x. Azeri Literature" in Encyclopædia Iranica. Vol. III, Fasc. 3, 1988, pp. 251-255.
  40. لوئیس، جفری، فریبا عزبدفتری، محمد حریری اکبری (۱۳۵۵). کتاب بابا قورقود. نشر ابن‌سینا - تبریز. ص. ۱۰.
  41. UNESCO website, accessed March 19, 2007Celebration of anniversaries with which UNESCO was associated since 1996, UNESCO website, accessed March 19, 2007
  42. Celebration of anniversaries with which UNESCO was associated since 1996
  43. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
  44. درگاه سازمان یونسکو، مدخل چگونگی نامزد کردن وقایع برای برگزاری سالگرد
  45. بانک ملی آذربایجان
  46. https://ich.unesco.org/en/RL/heritage-of-dede-qorqud-korkyt-ata-dede-korkut-epic-culture-folk-tales-and-music-01399