نقده

شهری در استان آذربایجان غربی، ایران

نَقَده یکی از شهرهای جنوبی استان آذربایجان غربی و مرکز شهرستان نقده است. این شهر در ۹۵ کیلومتری جنوب‌شرق ارومیه واقع شده‌است.[۵] تا سال ۱۳۴۶ شمسی این شهر با نام سولدوز شناخته می‌شد که طی مصوبه‌ای نام این شهر و شهرستان به نقده تغییر یافت.[۶]

نقده
نقده۲.JPG
کشور ایران
استانآذربایجان غربی
شهرستاننقده
بخشمرکزی
نام(های) پیشینسولدوز[۱][۲]
مردم
جمعیت۸۱٬۵۹۸ نفر در سال ۱۳۹۵
جغرافیای طبیعی
ارتفاع۱۲۹۹ متر[۳]
اطلاعات شهری
ره‌آوردسیب، انگور، عسل، نقل، حلوای محلی (داش حلواسی)
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۴۴۳۵۶[۴]
وبگاه
نقده بر ایران واقع شده‌است
نقده
روی نقشه ایران
۳۶°۵۷′۲۳″شمالی ۴۵°۲۳′۱۷″شرقی / ۳۶٫۹۵۶۴°شمالی ۴۵٫۳۸۸۱°شرقی / 36.9564; 45.3881

این شهر از شمال به شهرستان ارومیه، از جنوب به شهرستان‌های پیرانشهر و مهاباد، از خاور به میاندواب و از باختر به اشنویه هم‌مرز است.

از جاذبه‌های گردشگری این شهر می‌توان به یئددی گؤز (هفت چشمه) در ۳ کیلومتری جنوب باختری شهر نقده و در بخش خاوری به سلطان یعقوب اشاره کرد. در گذشته طعم و مزه هر چشم و آب جوشان هر یک از این ۷ نقطه (هفت چشمه) با دیگری متفاوت و دارای املاح معدنی ویژه‌ای بوده‌است. بعد از خشک شدن چشمه‌ها حوضی به شکل کوزه در پائین کوه و در محل چشمه‌ها ساخته شده‌است. این تفرجگاه امکاناتی مثل آب آشامیدنی ٬فضای سبز، امکانات رفاهی، ورزشی، خدماتی، درمانی، بهداشتی، غذاخوری، شهربازی و پارکینگ را دارا می‌باشد. مردم نقده هر روز برای پیاده‌روی به این تفرجگاه می‌روند. تپه حسنلو، رودخانه گادار، محوطه سد حسنلو و تالاب بین‌المللی پارک لاله از دیگر جاذبه‌های گردشگری این شهر است.

شهرستان نقده منطقه‌ای کوهستانی است و کوه‌های سلطان یعقوب، فیرنگی داغی، مهدی‌خان داغی و باباحسن داغی با ارتفاع ۲۰۰۰ متر از جملهٔ کوه‌های نقده می‌باشند.

این منطقه دارای چشمه‌های طبیعی زیادی نیز می‌باشد که می‌توان به چشمه‌های نقده که در روستای شیخ معروف، در ضلع جنوب، قرار دارند و چشمه‌ای معدنی و مؤثر برای درمان برخی بیماری‌های پوستی هستند اشاره نمود. همچنین چشمهٔ یئدی گوز که در نزدیکی روستای گوز ایران، در ۲ کیلومتری جنوب خاوری نقده و در دامنهٔ کوه‌های سلطان یعقوب قرار گرفته و از تفرجگاه‌های منطقه به حساب می‌آید، از چشمه‌های سرشناس نقده می‌باشد.[۷]

نام

مینورسکی در دائرةالمعارف اسلامی زیر واژهٔ سولدوز آورده که ناحیهٔ سولدوز را غازان خان در سال ۷۰۳ ه‍.ق به امیر چوپان داده‌است و بر این اساس به نظر ریشه نام گذاری سولدوز از نام امیر چوپان گرفته شده‌است.[۸]

ریشه نامگذاری‌های گوناگون بر روی شهر نقده:[۲]

مردم

دشت نقده در طول تاریخ محل زندگی اقوام مختلف از جمله آشوری‌ها، مادها، مانناها، آذربایجانی‌ها، کردها و ارمنی‌ها بوده‌است. در زمان حکومت فتحعلی‌شاه قاجار و در سال ۱۲۴۵ هجری، ایل قره‌پاپاق از منطقهٔ قفقاز به این منطقه مهاجرت کرده، ساکن دشت نقده شده و به کشاورزی و دامداری در این منطقهٔ حاصل‌خیز مشغول شد.[۱۰] براساس یک طرح آمارگیری که در دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی در نقده صورت گرفت، از مجموع جمعیت آن زمان شهر، ۱۲٬۰۰۰ نفر (۶۰ درصد) را آذری‌های شیعه مذهب و ۸٬۰۰۰ نفر (۴۰ درصد) را کردهای سنی مذهب و آشوری‌ها تشکیل می‌دادند.[۱۱]

تا قبل از نسل‌کشی آشوریان و در حدود سال‌های ۱۹۱۵ تا ۱۹۱۷، ۵۹۸ آشوری در مجموع ۱۰۸ خانوار در نقده زندگی می‌کردند.[۱۲] در سال ۱۸۸۱، نقده ۶۰ خانوار یهودی داشت که حدوداً ۳۶۰ نفر می‌شدند. تا سال ۱۹۰۱ جمعیت یهودیان به ۸۰۰ تن افزایش پیدا کرد که بعدها همه آنان به اسرائیل مهاجرت کردند.[۱۳]

در حال حاضر، اکثریت اهالی شهر را به ترتیب ترکهای آذربایجانی[۱۴] و کردها تشکیل می‌دهند. مردم نقده مسلمان و پیرو مذاهب شیعه و سنی هستند.[۱۵][۱۶]

جنگ نقده

همچنین ببنید: کشتار قارنا ، شورش های حزب دموکرات کردستان

یکی از مهم‌ترین وقایعی که بعد از وقوع انقلاب سال ۵۷ در غرب ایران به وقوع پیوست، جنگ نقده بود. ریشه این جنگ به اختلافات بین حزب دموکرات کردستان و حکومت تازه کار جمهوری اسلامی بر سر میزان اختیارات دولت مرکزی در اداره مناطق کرد زبان در غرب و کردستان ایران بود. مدتی بعد از سرنگونی حکومت پهلوی و روی کار آمدن دولت موقت در تهران، عبدالرحمان قاسملو دبیرکل حزب دموکرات کردستان خواهان خودمختاری مناطق کرد زبان و استقلال در امور داخلی مناطق کردنشین شد و سپس با مخالفت های متعدد از سوی دولت مرکزی، نیروهای حزب دموکرات چندین پادگان در آذربایجان غربی و کردستان را به تصرف خود درآوردند. [۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱]

در ادامه کشاکش احزاب کرد و حکومت تازه کار در تاریخ ۳۱ فروردین سال ۱۳۵۸ حزب دموکرات در ادامه میتینگ‌های سیاسی‌اش که به تازگی در سنندج و مهاباد نیز برگزار کرده بود اعلام کرد که تصمیم دارد یک گردهمایی و میتینگ سیاسی نیز در شهر نقده برگزار کند. با وجود مخالفت بزرگان ترک و حتی کرد شهر نقده از جمله امام جمعه اهل سنت و امام جمعه اهل تشیع شهر با برگزاری این میتینگ در بخش ترک‌زبان شهر و پیشنهاد محل دیگری در منطقه کردنشین نقده، این گردهمایی در ورزشگاه فوتبال شهر نقده برگزار شده و ضمن دعوت از ریش سفیدان و معتمدین هر دو گروه کرد و ترک نقده‌ای‌، حامیان حزب دموکرات از شهر نقده و دیگر شهرهای اطراف در آن دور هم جمع شدند.[۲۲][۲۳]

به گواه شاهدین درحالی که میتینگ در حال شروع بود از بیرون از ورزشگاه صدای شلیک چند تیرهوایی شنیده شده و به دنبال نگرانی‌ها و ناآرامی‌های به پا شده در ورزشگاه، مشارکت‌کنندگان در مراسم برای فرار به سمت درهای استادیوم یورش بردند و ظرف چند ساعت آشوب و درگیری به خیابان‌ها و میدان‌ها شهر نقده کشیده شد. در یک سوی این جنگ شهری حزب دموکرات قرار داشت و در سوی دیگر آن مخالفان این حزب و حامیان حکومت حضور داشتند.[۲۴][۲۵] در نهایت بعد از سه روز درگیری میان طرفین و امضا صلح‌نامه‌ای، نیروهای مسلح شهر را ترک کردند و سپس با ورود نیروهای ارتش به این شهر، جنگ نقده به پایان رسید. پایان جنگ در حالی اتفاق افتاد که بسیاری از ساکنین کرد نقده از شهر فرار کرده و به روستاهای مجاور و شهرهای مهاباد و پیرانشهر آواره شدند و مدتها طول کشید تا آنها به شهر باز گردانده شوند در حالی که بسیاری برای همیشه نقده ترک کردند.[۲۶][۲۷]   

جنگ سه روزه نقده که موجب کشته شدن ده‌ها نفر و آوارگی صدها تن از مردم این شهر شده بود، به نوعی نخستین رویارویی جدی احزاب کرد با حکومت مرکزی بود که بعدها در دیگر مناطق کردنشین غرب ایران نیز ادامه یافت و موجب کشتار بسیاری از افراد غیر نظامی و مهاجرت اهالی بومی به استان‌های دیگر و حتی خارج از ایران شد.[۲۸][۲۹][۳۰][۳۱]

تا به کنون هیچکدام از طرفین ماجرا که در شروع یا ادامه جنگ خونین نقده و عواقب آن تصمیم‌گیرنده بودند مسئولیت آن و یا بخشی از آن را بر عهده نگرفته و حاکمیت ایران نیز در صدد جبران خسارات و دلجویی از شهروندان و خانواده‌های کشته‌شدگان این جنگ سه روزه بر نیامده است.[۳۲]

شخصیت های مشهور نقده

شهر نقده به سبب مرکزیت شهرستان نقده، تاریخ دور و دراز دشت نقده و همچنین برخورداری از جمعیت بالا و تنوع قومیتی و مذهبی، زادگاه شخصیت های برجسته‌ای از هر دو قوم ترک و کرد در حوزه های مختلف بوده است. فهرست زیر نام برخی از شخصیت های برجسته و شناخته شده این شهر می باشد.

فهرست شخصیت های مشهور شهر نقده
نام شخصیت حرفه نام شخصیت حرفه
جعفر آیین پرست سیاست‌مدار عبدالکریم حسین‌زاده سیاست‌مدار
محمد اوراز ورزشکار و کوهنورد فتاح عبدلی فعال سیاسی
احمد اصغری مهرآبادی سیاستمدار و مدیر ارشد اجرایی لقمان ستوده ژورنالیست و داروساز
کامیل احمدی مردم‌شناس و پژوهشگر اجتماعی محمدرضا آزادی بازیکن فوتبال
نقی‌خان بوزچلو فعال حوزه تعلیم و تربیت علی اکبر غفوری هنرمند و خوش‌نویس
رسول پورزمان سیاست‌مدار مصطفی مولودی سیاستمدار
عاقل حبیبیان ورزشکار و قایقران روئینگ مسعود ناصری محقق، نویسنده و دانشمند
علی زنجانی حسنلوئی سیاست‌مدار مصطفی هجری فعال سیاسی
يوسف قهرماپور معلم، نویسنده و شاعر عبدالرحمن حاجی‌احمدی سیاست‌مدار
امير هوشنگ مهريار روان‌شناس و استاد دانشگاه احد رستمی هنرمند و خوش‌نویس

منابع

  1. نام دیگر شهر نقده چیست؟ + تصاویر
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «مشخصات شهرستان». وبگاه فرمانداری نقده. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ ژانویه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۱ آگوست ۲۰۱۲.
  3. مختصات و ارتفاع
  4. «پیش‌شماره». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۳۱ ژانویه ۲۰۰۸.
  5. اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: مؤسسه گیتاشناسی، ۱۳۸۳.
  6. آذربایجان غربی در آینه تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران - محمد رضا قلی زاد - با همکاری استانداری آذربایجان غربی - انتشارات حسام الدین چلبی - 1391 - صفحه 31
  7. [http:// www.iranicaonline.org/pages/chronology-1 CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1] iranicaonline.org
  8. فرهنگ عامه ایل قره پاپاق - یوسف قهرمان‌پور - یاز - صفحه ۴۴ - سال ۱۳۸۵
  9. دانشنامه اسلام
  10. «تاریخچهٔ شهرستان». وبگاه فرمانداری نقده. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ اوت ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۱ آگوست ۲۰۱۲.
  11. جلایی‌پور، حمیدرضا (۱۳۸۳دولت پنهان، بررسی جامعه‌شناختی عوامل تهدیدکننده جنبش اصلاحات (۱۳۷۹–۱۳۷۸)، تهران: طرح نو، ص. ۲۲۸
  12. Familiar Faces in Unfamiliar Places
  13. «The Jews of Iran in the Nineteenth Century». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ نوامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۱۴.
  14. جوان آنلاین:در فروردین ۱۳۵۸، جمعیت شهر نقده، ۱۹ هزار نفر برآورد می‌شد که ۱۶ هزار نفر آن ترک و ۳ هزار نفر دیگر کرد بودند. بسیاری از خانواده‌های ترک، در محله کردها منزل و کسب و کار داشتند.
  15. مذهب اکثریت مردم این شهرستان شیعه و زبانشان ترکی آذربایجانی می‌باشد و جمعی از مردم اهل تسنن کرد زبان هم در این شهرستان سکونت دارند «ارس تبار» مقدار |archive-url= را بررسی کنید (کمک). بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژوئن ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۱.
  16. ایسنا: هسته‌ی اصلی ساکنان شهرستان نقده در آذربایجان غربی را اهالی ایل قره پاپاق تشکیل می‌دهند.
  17. Denise, N. The Kurds And the State: Evolving National Identity in Iraq, Turkey, And Iran: p.144–45. 2005. Siracuse University Press. "Free to discuss its political views, the KDPI came out of thirty years of clandestine existence and made public claims for political autonomy"; "Despite its criticisms of the regime, in its early post-revolutionary public discourses the KDPI called itself an authentically national and Iranian party" .
  18. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. London: I.B. Tauris, 2000. p.269: So, 'autonomy' as uttered by the Kurds sounded like 'secession' in Tehran. For instance, when fighting began in Mariwan and Sanandaj over the land tenure dispute in July and August 1979, Prime Minister Bazargan concluded 'They [the Kurds] didn't simply want autonomy, they wanted to be separate from Iran', even though the Kurdish leadership had been careful to explain that its demand for autonomy held no such implication. Indeed, in Qasimlu's view 'it was reactionaries who shouted about secession. The Kurdish left wanted a constructive autonomy.' But Tehran's view of the Kurds was immovable: separatists they were and separatists they remained.
  19. Ward, R.S. Immortal: A Military History of Iran and its Armed Forces. 2009. pp.231: Wanting to weaken the clerics in Tehran, Fedayeen left ists and Iraq aided the Kurdish tribal leaders, who cooperated under the banner of the Kurdish Democratic Party of Iran (KDPI).
  20. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. London: I.B. Tauris, 2000. p.269: Shi'i Kurds south of Sanandaj felt differently from their Sunni brethren concerning the Islamic revolution. Those of Kirmanshah province indicated they had no interest in autonomy.
  21. «قاسملو؛ رهبری که با حذف فیزیکی از خاطره‌ها نرفت». ایران اینترنشنال. ۲۰۱۹-۰۷-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۴.
  22. Iranian revolution: The Kurdish uprising (به انگلیسی), retrieved 2022-05-24
  23. «غلط‌‌واره جنگ ترک‌ها و کردها؛ درگیری در نقده». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۴.
  24. «غلط‌‌واره جنگ ترک‌ها و کردها؛ درگیری در نقده». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۴.
  25. Iranian revolution: The Kurdish uprising (به انگلیسی), retrieved 2022-05-24
  26. «تازه ترین روایت ها از ورود مسلحانه حجت الاسلام"حسنی" به نقده». شبکه اطلاع رسانی راه دانا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۴.
  27. «BBC World Service - Witness History, Iranian revolution: The Kurdish uprising». BBC (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۴.
  28. «قصابی وحشیانه دموکرات در نقده- اخبار فرهنگی تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۴.
  29. «غلط‌‌واره جنگ ترک‌ها و کردها؛ درگیری در نقده». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۴.
  30. «امروز ۳۱ فروردین چهل و یکمین سالروز کشتار مردم سولدوز(نقده) آزربایجان بدست گروههای مسلح کردی است – گاماج». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۴.
  31. Iranian revolution: The Kurdish uprising (به انگلیسی), retrieved 2022-05-24
  32. «BBC World Service - Witness History, Iranian revolution: The Kurdish uprising». BBC (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۴.