پیرانشهر

شهری در استان آذربایجان غربی

پیرانشهر شهری در غرب ایران است که مرکزیت شهرستان پیرانشهر را بر عهده دارد و از نقطه‌نگاه تقسیمات سیاسی‌اداری، از توابع استان آذربایجان غربی به حساب آورده می‌شود. این شهر در جنوب خطه آذربایجانات و شرق خطه کُردستانات قرار دارد. بر اساس نویافته‌هایی از دوره پارینه سنگی، پیرانشهر یکی از قدیمی‌ترین سکونتگاه‌ها و مناطق خاورمیانه است.[۱۶]

پیرانشهر
کشور ایران
استانآذربایجان غربی
شهرستانپیرانشهر
بخشبخش مرکزی
سال شهرشدندارای سابقه تاریخی[۱]
مردم
جمعیت۹۱٬۵۱۵ تَن (حریم شهر)[۲][۳]
  • ۱۳۸٫۸۶۴ تَن (حوزه استحفاظی)[۴]
رشد جمعیت
  • ۵٫۸ (۱۳۹۷)[۵]
تراکم جمعیت
  • ۹۷ تن در هکتار (حریم شهر)
  • ۶۳٫۳۴ (حوزه استحفاظی) نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت
  • ۸۴۴٬۴ هکتار، معادل ۸٬۴ کیلومتر مربع (محدوده کالبدی)
  • ۲٬۱۹۲ کیلومتر مربع (حوزه استحفاظی)
ارتفاع۱٬۵۰۲ متر[۶]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه۱۱٬۵ درجه سانتی‌گراد[۷]
میانگین بارش سالانهحدود ۶۰۰ میلی‌متر[۸]
روزهای یخبندان سالانه۱۰۰ روز (۱۳۹۰)[۹]
اطلاعات شهری
شهردارکاک صفر تفاخر[۱۱][۱۲]
تأسیس شهرداری۱۳۳۹ خورشیدی[۱۵]
ره‌آوردصنایع دستی، محصولات کشاورزی، محصولات باغی،[۱۳] لبنیات محلی، عسل، لوازم خانگی[۱۴]
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۴۴[۱۰]
وبگاه
شناسهٔ ملی خودروایرانایران ۲۷ و
کد آماری۱۲۳۶
پیرانشهر بر ایران واقع شده‌است
پیرانشهر
روی نقشه ایران
۳۶°۴۱′۴۹″شمالی ۴۵°۰۸′۳۳″شرقی / ۳۶٫۶۹۶۹۸۷۸۸°شمالی ۴۵٫۱۴۲۴۴۲۳۹°شرقی / 36.69698788; 45.14244239

بر اساس گزارش مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵،  این شهر جمعیتی برابر با ۹۱،۵۱۵ نفر داشته است.[۱۷]

شهر پیرانشهر با فاصله زمینی ۱۱۰ کیلومتری از مرکز استان (ارومیه)، از غرب و جنوب غربی به کوهستان‌های مرتفع ختم می‌گردد. به استثنای این عوارض ارتفاعی، سایر جهات شهر با دشت‌های کم‌عارضه و مسطح ارتباط دارد.

شهر پیرانشهر به دلیل داشتن ۶۰۰ میلی‌متر بارندگی در سال از زیباترین شهرستان کشور به‌شمار می‌رود.[۱۸] این شهرستان به دلیل قرار گرفتن در مسیر جاده ترانزیت ایران با کشور عراق و منطقه خودمختار کردستان و دیگر کشورهای حوزه دریای مدیترانه، یکی از بزرگ‌ترین مراکز تجارت خارجی در ایران است.[۱۹]

پیرانشهر هر چند فاقد نقطه صفر مرزی بوده ولی واقع شدن در نزدیک نوار مرزی، شهر پیرانشهر را در وضعیتی ویژه قرار داده‌است که همواره مورد توجه دولت‌های مختلف در طول تاریخ بوده‌ است یعنی با توجه به جایگاهی که پیرانشهر در مرز ایران و عراق و نزدیکی به خاک ترکیه داشته، یک موقعیت ژئواستراتژیک ممتاز و در عین حال سختی تلقی می‌شده‌است و به همین دلیل از دیرباز نیز داری ۳ پادگان پیرانشهر، جلدیان و پسوه و یکی از پایگاه‌های مهم در کشور ایران بوده‌ است.[۲۰][۲۱][۲۲][۲۳]

پيرانشهر به صورت کنونى شهری است که در قرون اخیر پا به عرصه وجود نهاده است اما در نقطه کنونى پيرانشهر سابقه دراز فرهنگ و تمدن و تاريخ وجود دارد . آثار کشف شده کنونى نشان دهنده وجود مدنيت و فرهنگ و جامعه پويا دراين منطقه بوده است و مطمئنا کاوش هاي بيشتر باستان شناسى سابقه درازعمر زندگى اجتماعى و تناقضات شهری‌گری را در اين نقطه از سرزمين ایران نشان خواهد داد.[۲۴]

شهر پیرانشهر در کنار شهرهایی مانند بوکان، زاهدان، اراک، مریوان و ایلام در زمره‌ی شهرهایی قرار می‌گیرد که به لحاظ مادی و ساختمانی نو‌بنیاد هستند، اما از نظر اجتماعی شهري است با ريشه در قرن‌ها تاريخ گذشته و همواره زنده و پايدار و رو به آينده ؛ و على رغم همه محروميت‌ها بانشاط و اميدوار به آينده بهتر.[۲۵][۲۶]

اولین قبایلی که به سرزمین پهناور ایران آمدند، قبیلهٔ‌ پارسوا بودند و در این نقطه از شهرستان پیرانشهر و بخش لاجان (پسوا) سکنی گزیدند یعنی‌ اینجا یکی‌ از قدیمیترین پایگاه‌های تمدن و فرهنگ ایرانی‌ در درازنای تاریخ است.[۲۷] [۲۸] پسوا قریه نسبتا بزرگی در نزدیکی پیرانشهر است که نام آن به گفته ولادیمیر مینورسکی ایران‌شناس، سکونت‌گاه‌های ایرانیان را از قرن نهم پیش از میلاد به یادگار گذاشته و یادآور «اقوام پارسوا» ذکر شده در گزارش‌های فرمانروای آشوری شلمانسر سوم است. (حکومت 858-824 پ.م.)[۲۹]

در شهرستان پیرانشهر غلبه جمعیتی با ایرانیان کُرد است و با توجه به رسمی بودن زبان فارسی در مناطق کُردنشین و دیگر نقاط ایران، همهٔ اهالی شهرستان پیرانشهر بر زبان فارسی نیز مسلط بوده‌ و آن را به عنوان زبان میانجی و زبان بین‌قومی استفاده می‌نمایند.

اهالی پیرانشهر که به زبان کُردی تکلم و به زبان فارسی مکاتبه و به زبان عربی دعا و نماز می‌خوانند؛ مشتمل بر چندین ایل و طایفه با منشأهای مختلف می‌‌باشند که بخش اعظم آنها طوایف آریایی‌تبار و بومی غرب ایران هستند.[۳۰][۳۱]

جغرافیا (گیتی‌نگاری) ویرایش

موقعیت ریاضی ویرایش

پیرانشهر از لحاظ محدوده ریاضی در جنوب استان آذربایجان باختری و در راستای پهنای جغرافیایی ´´۴۲´۴۱°۳۶ شمالی از نیمگان زمین و در راستای درازای جغرافیایی ´´۴۰´۸°۴۵ خاوری از نیمروز گرینویچ واقع شده‌است. ارتفاع متوسط آن ۱۴۳۰ متر (۴۶۹۱ فوت) از سطح خلیج فارس است و اختلاف ساعت آن با پایتخت ۲۰ دقیقه و ۱۲ ثانیه می‌باشد.

جایگاه جغرافیایی ویرایش

شهر پیرانشهر با وسعت قرین ۸۴۴/۴ هکتار، با قرارگیری ۱۴۶۰ متر بلندی از سطح دریاهای آزاد، در غربی‌ترین فرونشست‌های شمال‌غربی ایران (آذربایجان، کُردستان و زنجان)، در محل تلاقی ارتفاعات غربی با دشت (خط کِنیک)، در گستره دشت لاجان-پیرانشهر، تا جایی که عوارض طبیعی اجازه می‌دهد به سمت شمال و جنوب و شرق و غرب گسترش یافته‌ است.[۳۲]

موقعیت نسبی ویرایش

پیرانشهر در ۵۶۶ کیلومتری غرب شمالی تهران و ۹۵ کیلومتری جنوب ارومیه، سر راه ارومیه به سردشت، کنار راه مهاباد به اربیل قرار دارد. این شهر در فاصله تقریباً ۴۰ کیلومتری نقده، ۴۵ کیلومتری اشنویه، ۷۸ کیلومتری مهاباد و ۹۲ کیلومتری سردشت قرار گرفته‌است.

تا بوکان ۱۶۱ کیلومتر، تا دهوک ۲۶۰ کیلومتر، تا تبریز ۲۸۶ کیلومتر، تا سلیمانیه ۲۳۹ کیلومتر، تا سنندج ۳۸۲ کیلومتر، تا اربیل ۱۸۵ کیلومتر، تا سقز ۱۹۶ کیلومتر و تا کرمانشاه و ایلام به‌ترتیب ۵۲۳ و ۶۸۴ کیلومتر فاصله دارد.

وضعیت توپوگرافی ویرایش

پیرانشهر در ناحیه‌ای استقرار یافته است که هرچه به سوی غرب پیش رویم، بر بلندی کوه‌های آن افزوده می‌شود. کوه‌های شیخا دار (۳۶۱۱ متر) و حاجی ابراهیم (۳۵۸۹ متر)، قندیل(۳۵۷۰متر) و سوره دال (۳۰۴‘ ۳ متر)، بزان (۲۲۶‘ ۳ متر) و برزین (۱۵۰‘ ۳ متر) بلندترین کوه‌های این شهرستان به‌شمار می‌روند. از این بلندی‌های برف‌گیر رودهای پرآبی سرچشمه می‌گیرند که مهم‌ترین آن‌ها، زاب کوچک یا کلاس است. این رودخانه که از بلندی‌های اطراف پیرانشهر سرچشمه می‌گیرد، در ابتدا به نام رودخانه لاوین خوانده می‌شود، اما با پیوستن به رودخانه گده در جنوب پیرانشهر، زاب کوچک یا کلاس نام می‌گیرد.

شیب شهر ویرایش

میانگین ارتفاع شهر پیرانشهر از سطح دریا حدود ۱۴۶۰ متر می‌باشد و سمت غرب و جنوب غربی شهر به علت وجود کوهستانهای مرتفع، ارتفاع قابل ملاحظه ای نسبت به شهر دارد. کوه‌های مرتفعی چون کوه خضرشرفان از سمت غرب و کوه سرگرده از سمت جنوب غربی این شهر را احاطه کرده‌اند و بدین علت است که حداکثر شیب موجود در شهر (۱۸ درصد به بالا) را می‌توان در اراضی غرب و جنوب غربی پیرانشهر بوضوح مشاهده نمود. هر چه به سمت شرق و شمال شرقی و جنوب شرقی متمایل می‌شویم از شیب اراضی کاسته می‌شود و اراضی در این مناطق کاملاً به صورت دشت در می‌آید. شیب کلی اراضی شهر از سمت شمال غربی به طرف جنوب شرقی است.

پوشش گياهي ویرایش

منطقه رویشی زاگرس در سلسله جبال زاگرس به طول تقریبی ۱۶۰۰ کیلومتر واقع شده‌است. پوشش جنگلی آن در شهرستان پیرانشهر شروع و تا حوالی جنگل‌های جنوب شیراز در استان فارس ادامه می‌یابد. انواع گونه‌های بلوط بیشترین سطوح جنگلی این منطقه را به خود اختصاص داده و از ارتفاع ۱۰۰۰ متری تا حدود ۲۳۰۰ متر از سطح دریا گسترش دارند. این جنگل‌ها در ۲۲ کیلومتری جنوب پیرانشهر واقع گردیده‌است که جاری بودن رودخانه دایمی پردانان که یکی از سرچشمه‌های اصلی رود زاب کوچک است بر زیبائی آن افزوده‌ است. پیرانشهر دومین شهر استان به لحاظ برخورداری از پوشش جنگلی‌ با بیش از ۲۰ هزار هکتار می‌‌ باشد.

بلندترین نقطه شهرستان پیرانشهر دارای ارتفاع ۳۶۱۱ متر و پست‌ترین نقطه آن ۱۲۳۹ متر ارتفاع از سطح دریای آزاد می‌باشد. میانگین بارش سالانه حدود ۶۰۰ میلی‌متر و بنابراین رودهای دائمی و پرآبی در این حوضه کوچک جریان دارد. این حوضه به لحاظ تنوع فون و فلور غنی بوده و یکی از مناظر زیبای استان به حساب می‌آید[۸]

واحدهای هیدرولوژیکی ویرایش

منابع آب شهرستان پیرانشهر شامل ۳ بخش عمده آبهاي سطحي (رودها)، آبهاي زيرزميني (چشمه ها، قنات، چاه‌ها) و آبهاي راكد (سدها، تالابها، درياچه‌ها) می‌باشد.

پیرانشهر اولین شهر استان به لحاظ برخورداری از آبهای سطحی مانند رودخانه و چشمه می‌باشد.

آبهاي سطحي ویرایش

رودخانه‌ها ویرایش

رودخانه زاب كوچك ویرایش

حوضه آبریز زاب در شمال غرب کشور و در جنوب غربی استان آذربایجان غربی واقع شده‌است؛ و موقعیت جغرافیایی آن بین ۱۲ درجه، ۳ دقیقه و ۳۳ثانیه تا ۱۲ درجه، ۲۲ دقیقه و ۱۲ ثانیه عرض شمالی و ۱۷ درجه، ۲۱ دقیقه و ۲۲ ثانیه تا ۱۷ دقیقه، ۱۲ درجه و ۱۲ ثانیه طولی شرقی می‌باشد.[۳۳]

حوزه آبخیز پیرانشهر بخشی از حوزه آبخیز ارومیه است که شبکه زهکشی آن به دریاچه ارومیه متصل میگردد.

حوضه آبریز رودخانه زاب و زهکش اصلی آن از ضلع غربی ارتفاعات مابین مهاباد و پیرانشهر مشهور به گردنه میدان سرچشمه گرفته و در آنجا به نام لاوین خوانده می‌شود، سپس به سوي جنوب جریان یافته و در دره هاي عريض، مستقيم و گاه پر پيچ و خم به سوي سردشت رفته و پس از طى ۱۸۰ كيلومتر در خاك ايران، از مرز خارج مى شود و با نام الزاب الصغير وارد کشور عراق مى شود. پس از طی مسیری طولانی به دجله مى ريزد و پس از طی‌ نمودن ناحیه بغداد، در ناحیه بصره در جنوب عراق به رود فرات می‌ پیوندد و با شکل‌گیری رود بزرگ اروندرود در نهایت وارد حوضه آبریز خلیج فارس می‌شود.

رود‌خانه بادین‌آباد ویرایش

اين رودخانه دائمي و پر آب بوده و از آن براي كشاورزي استفاده مي گردد و در انتهاي مسير به رود زاب مي ريزد .مسير آن براي گردشگري بسيار مناسب و زيبا بوده و روزهاي تعطيل خانواده هاي زيادي در كناره هاي آن ديده مي شوند . بخشي از آب اين رودخانه براي استخرهاي پرورش ماهي قزل آلا به نام مجتمع 400 تني پرورش ماهي بادين آباد منشعب شده است كه بخش زيادي از ماهي مصرفي منطقه را تامين مي كند.

رود‌خانه پردانان ویرایش

اين رودخانه زيبا و پرآب در نزديكي روستاي به همين نام و در مرز پيرانشهر با سردشت باشد و دامنه هاي آن اغلب جنگلي بوده و تفرجگاه زيباي پردانان بر روي آن قرار دارد. آب اين رودخانه بسيار گوارا و سالم وتميز بوده و تا به رود زاب مي ريزد پساب هيچ روستايي بدان وارد نمي شود. مجتمع پرورش ماهي قزل آلاي بزرگي بر روي آن احداث شده است.

آبهاي زيرزميني ویرایش

آبهاي زيرزميني شهرستان پیرانشهر با حفر چاههاي عميق و نيمه عميق بصورت غير مجاز از حد معقول مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد و اين امر سبب كاهش آبهاي زير زميني شده است. آبهای زیرزمینی منطقه‌ی پیرانشهر به لحاظ تقسیمات هیدرولوژی جزو حوزه آبریز زاب می‌باشد.

چشمه‌ها ویرایش

در حوزه آبخیز پیرانشهر ۱۴۵ چشمه وجود دارد. چشمه‌های حوزه آبخیز پیرانشهر یکی از منابع مهم تامین منابع آب شرب و آبیاری اراضی کشاورزی است.[۳۴]

آبهاي راكد ویرایش

سد‌ها ویرایش

سد‌ سیلوه ویرایش

سد سیلوه یک سد خاکی است که بر روی رود زاب در نزدیکی سیلوه ساخته شده است. هدف اولیه ساخت سد انتقال میان‌حوضه‌ای به منظور کشاورزی بود.

خصوصیات اقلیمی ویرایش

آب و هوا (پناد) ویرایش

با توجه به اینکه شهر پیرانشهر در جنوب استان واقع شده‌است، وضعیت اقلیمی آن با وضعیت اقلیمی شهر مهاباد و شهرستان‌های همجوار مشابه است.

آب و هوای شهر در ناحیه شمالی؛ آب و هوای نسبتاً سرد و در نواحی جنوبی معتدل کوهستانی است و دارای فلات‌های مرتفع و خشک و دشتهای حاصلخیز؛ است. پیرانشهر تحت دو عامل بارز خشکی تابستان و سرمای زمستان کوهستان‌ها قرار دارد. بخش وسیعی از شهر در شرایط آب و هوای کوهستانی سرد و مدیترانه‌ای با باران بهاری قرار دارد. آب و هوای پیرانشهر در تجزیه خاک، رویش گیاه، گسترش علف‌زار، شرایط مساعد توسعه دیم‌زار، مناطق و معیشت شبانی و گله‌داری و گسترش جنگل و باغبانی نقشی تعیین‌کننده دارد. میزان بارندگی در پیرانشهر از غرب به شرق کاهش می‌یابد. دلیل این امر وجود دیواره کوهستانی ناحیه است که از نفوذ جریان‌هایی که از غرب به فلات وارد می‌شود جلوگیری می‌کند.[۳۵]

بارندگی ویرایش

منطقهٔ پیرانشهر یکی از بیشینه‌های بارشی در غرب ایران می‌باشد. بر اساس آمارهای هوا‌شناسی‌ استان، میانگین بارندگی سالانه طی‌ یک دوره ۳۰ ساله (۱۳۹۴-۱۳۶۴) در ایستگاه پیرانشهر معادل ۶۶۵ میلی‌متر بوده است.

رطوبت نسبی ویرایش

متوسط رطوبت نسبی‌ سالانه در این شهر ۵۳/۶۸ درصد است که بیشترین میزان این شاخص مربوط به دی‌ماه با ۷۲/۷۳ درصد و کمترین آن با ۳۵/۶۶ درصد مربوط به ماه مرداد است.

درجه‌ی حرارت ویرایش

گرمترین دمای آن (در خرداد و مرداد) به °۳۸+ درجه سانتیگراد و سردترین دمای آن (در دی و بهمن) به °۱۶- می‌رسد. متوسط درجه حرارت در این شهر طی‌ یک دوره ۳۰ ساله آماری ۱۲/۴۵ درجه سانتی گراد محاسبه شده است.

روز‌های یخبندان ویرایش

تعداد روزهای یخبندان در طول سال در شهر پیرانشهر ۹۶ روز است که از ۱ روز در فروردین‌ماه تا تمام‌روزهای ماه در دی‌ماه نوسان دارد و مجموعاً در ۶ ماه از سال از آبان تا اسفند و فروردین‌ماه پدیده یخبندان در شهر پیرانشهر اتفاق می‌‌افتد.

وزش باد ویرایش

جهت باد غالب غرب و جنوب‌غرب بوده و بیشترین میزان سرعت باد در بازه‌ی ۸/۸ تا ۱۱/۱ و در جهت جنوب غربی واقع است. این سرعت باد، قدرتی‌ در حد تکان دادن شاخه‌های بزرگ دارد و به عنوان باد شدید، نام برده میشود.

تابش ویرایش

میانگین تابش روزانه در پیرانشهر، ۵،۴۲ کیلو وات ساعت بر متر مربع می‌باشد. همچنین میانگین تابش سالانه در این شهر ۱۹۷۸،۹ کیلو وات ساعت بر متر مربع می‌باشد.

زمین‌شناسی و ژئومورفولوژی ویرایش

تكتونیك و لرزه‌خیزی ویرایش

گسل پیرانشهر در جنوب غربی استان آذربایجان غربی واقع شده‌است که نخستین بار توسط افتخارنژاد (۱۹۷۵) نامگذاری شد. این گسل دارای روند شمال‌غربی-جنوب‌شرقی است که مرمرهای ژوراسیک-کرتاسه را در جنوب باختری از آبرفتهای کواترنر در شمال خاوری جدا می‌کند.

این گسل با حرکت شیب لغز نرمال با مؤلفه امتداد لغز راستگرد، موجب پایین‌افتادگی زمین‌های بخش شمال شرقی نسبت به بخش جنوب غربی شده‌است. از شواهد آن، وجود یک حوزه جدایش و کشش به طول تقریبی ۱۵ کیلومتر در شمال شرق گسل است. با توجه به حرکت پلیت عربستان به سمت اوراسیا در طول گسل جوان زاگرس و گسل آناتولی ترکیه با سرعت ۱۷ میلی‌متر در سال و فشار به‌وجود آمده از این همگرایی، گسل جوان زاگرس و در نتیجه گسل پیرانشهر به عنوان بخشی از آن فعال و لرزه‌زا هستند. گسل پیرانشهر در تقسیم‌بندی‌های ساختمانی ایران، بخشی از زون زاگرس و زیر پهنه راندگی‌ها محسوب می‌شود.

پیرانشهر از نظر زلزله‌خيزي و خطر زلزله در حد متوسط و پايين قرار دارد و تا كنون زلزله‌هاي كه موجب بروز خساراتي در اين شهرستان شود به ثبت نرسيده است.

سابقه مدنی (پیشینه شهری‌گری) ویرایش

اهمیت باستان‌شناسی‌ ویرایش

پیرانشهر یکی از مناطق مهم به لحاظ باستان‌شناسی در استان و حتی کشور محسوب می‌شود که طی ۲ سال گذشته، بیش از ۵۰۰ قطعه اشیای مفرغی، سفالی و فلزی (فرهنگی و تاریخی) در سطح این شهرستان شناسایی شده‌است و به دلیل تعدد و تکثر آثار تاریخی، به بهشت باستان شناسان معروف شده‌است.[۳۶][۳۷] ارومیه، تکاب و پیرانشهر به ترتیب بیشترین تعداد آثار ثبت شده استانی را در فهرست آثار ملی به خود اختصاص داده‌اند.[۳۸]

در دشت پیرانشهر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مناطق خاورمیانه در استقرار تمدن‌های پیش از تاریخی و با توجه به همسایگی آن با محوطه‌های شاخصی مانند تپه حسنلو، قلاتگاه و موساسیر، مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناسی متعددی انجام شده‌است و داده‌های فرهنگی ارزشمندی به دست آمده‌است.[۳۹]

پیرانشهر دارای تاریخ و قدمت ۸ هزار ساله ویرایش

کاوش‌های باستان‌شناختی در شهرستان پیرانشهر، نشان از استقرار از هزاره پنجم قبل از میلاد، دوران مفرغ و عصر آهن دارد که در این زمینه بیش از دو هزار قطعه سفال این منطقه مستندنگاری شده‌است.[۴۰]

محوطه تاریخی لاوین در پیرانشهر یکی از آثار تاریخی و مهم شمال غرب کشور است که در حاشیه «رودخانه زاب» قرار گرفته و نشان دهنده وجود استقراری تاریخی از هزاره پنجم پیش از میلاد و دوران مفرغ و عصر آهن است. آخرین بار، استقراری از دوران اسلامی و در زمان زمامداری ایلخانان مغول در این محوطه شکل گرفته و به تدریج متروک شده‌است.[۴۱]

کشف تمدن ۸ هزار ساله در «کانی سیو» پیرانشهر ویرایش

در این کاوش‌ها آثاری از دوران کالکولتیک (فرهنگ دالما)، آثار متنوع عصر مفرغ، سازه‌های عظیم دوران عصر آهن، محوطه‌های متعدد با تاریخ گذاری اشکانی و ساسانی و اسلامی کشف شده که همگی موید وجود شرایط اقلیمی مناسب برای حیات بشر در طول هشت هزار سال گذشته بوده‌است.[۴۲]

این اشیا جهت نگهداری به موزه ارومیه انتقال داده شد اما در صورت تأسیس موزه در پیرانشهر، این اشیا و سایر اشیا مربوط به شهرستان به این موزه عودت داده می‌شود.[۴۲]

پیرانشهر به عنوان بخشی از تمدن منائیان ویرایش

منائیان برای اولین بار در گزارشِ لشکرکشی شلمناصر سوم آشوری به غربِ ایران مربوط به سال ۳۱۳ ق.م. وارد تاریخ شدند. البته منائیان خیلی پیش از این در منطقه حضور داشتند و اقدام به تشکیلِ حکومت کرده بودند. به نظر می‌رسد در اواسطِ هزارة دوم و شروعِ عصر آهن (۹۱۱۲ ق. م) به منطقه وارد شدند و در نهایت طی عصر آهن ۹ حکومت تشکیل دادند و طی عصر آهن ۰ و ۳ به حیات مستقلِ سیاسی خود ادامه دادند.

بسیاری از پژوهشگران، ازجمله دایسون، کاوشگر محوطهٔ باستانی حسنلو، مانّاها را از اقوام حوریزبان می‌دانند که در اوایلِ سدة ۹۱ ق.م. به کمک مردمان هندواروپایی اقدام به برپایی حکومت میتانی کردند و به همین دلیل زبان مانّایی را شاخهای از زبان حوری دانسته‌اند. اسامی ثبت شده در متون آشوری و اورارتویی مهم‌ترین مدارکِ باقی‌مانده از این زبان است و احتمال می‌رود که دارای خطِ مخصوصِ خود بوده‌اند. متأسفانه تنها سند مکتوبِ بهجا مانده از مانّایی‌ها کتیب‌های به خط و زبان آرامی است. مانایی‌ها مهاجرت نکرده‌اند و به همین دلیل ایرانی نیستند؛ بلکه از جمعیتی که متعلق به گروه‌های قومی بومی به ویژه حوری‌ها و کاسی‌ها بودند، تشکیل شده بودند.

قلمرو مانّا از طرفِ شمال و در مسیر کوهِ سهند و بلندی‌های برغوشداغ به اورارتو و از طرفِ غرب در مسیر رشته کوه‌های مرزی ایران و عراق به آشور و ایالت مستقلِ خوبوشکیه که جدیداً در حوالی شهرستان پیرانشهر جایابی شده‌است و از جنوب به آلی پی و از شرق به ایالتهای ماد منتهی می‌شد. نام تعدادی از ایالات مانّایی عبارتاند از: میسی، اوئیشدیش، زیکیرتو، بابیلونی و غیره.

کمربند مفرغی گرگول علیا، منسوب به فرهنگ و هنر مانّایی ویرایش

این اثر ارزشمند توسطِ یک فرد در گرگول از توابعِ شهرستان پیرانشهر کشف شد و به ادارة میراثِ فرهنگی و گردشگری پیرانشهر تحویل داده شد. پس از طی تشریفات اداری به گنجینهٔ موزة اورمیه منتقل شد و در حالِ حاضر با شمارة اموالِ ۹۹۶۹۳ در این گنجینه موجود است.

کمربند گرگول از جنسِ مفرغ است و از دو قسمت بدنه و سگک تشکیل شده‌است. این کمربند با ۱۳ سانتیمتر طول و ۹۲ سانتیمتر عرض که در قسمت سگک به ۹۱ سانتیمتر می‌رسد و با نقوشِ مختلفِ حیوانات اساطیری و بالدار، گل و گیاه، صحنهٔ نبرد شیر و گاو کوهاندار، سربازان و ملازمان، حیوانات زمینی و نوارهای تزیینی حاشیه ای به شیوه برجسته کاری تزیین شده‌است. همچنین، در حاشیه‌های این کمربند سوراخ‌های کوچکی به قطر ۱ میلی‌متر و با فاصلهٔ ۱ تا ۶ سانتیمتر از همدیگر احتمالاً جهت پرچ کردن آن بر روی یک زمینه از جنسِ چرم یا بافته که اکنون نیز بر روی بسیاری از کمربندهای پهلوانی و تزیینی مشاهده می‌شود، تعبیه شده‌است.

کتیبه برده مافوره ویرایش

این کتیبه سنگی بنا به بررسی‌های باستان‌شناسی انجام شده توسط تیم‌های میراث فرهنگی استان آذر بایجان غربی متعلق به هزاره اول پیش از میلاد می‌باشد.

در اطراف این کوه چندین تپهٔ باستانی با تاریخ قبل از اسلام همچنین آثار یک دژ محکم کوهستانی شناسایی شده‌اند که حکایت از تاریخ کهن و پر فراز ونشیب این منطقه دارد. اما به هرحال آنچه مسلم است این است که هنوز با آثار باستان و تاریخی این منطقه به صورت کارشناسانه و علمی برخورد نشده‌ است و شاید اگر روزی این ناحیه را بروی میز جراحی کارشناسان و متخصصان تاریخ ببینیم، گره کور بسیاری از رازها و نهفته‌های تاریخ باستانی منطقه باز شده و به بسیاری از مجهولات تاریخی پاسخ داده شود.

موقعیت عمومی منطقه ای که کتیبه برده مافوره در آن قرار گرفته در حقیقت پایان قسمت اصلی جلگه موزون متشکل از بخش اصلی سرچشمه رودخانه زاب کوچک و نقطه آغاز بخش شمالی کوهستان (له‌ندی ش؟ خان) می‌باشد، جاده کوهستانی مهاباد گردکشانه – پیرانشهر بعد از گذر از شیب تند و پیچ و خم‌های خطرناک و روستاهای کانی باغ و حاجی غلده را طی کرده و درست در میانه این دو روستا با شیب نسبتاً کمتری به روستای لکبن می‌رسد.

منظرهٔ پرهیبت در عین حال بسیار زیبای تنگهی (گلو) از فاصلهٔ یک کیلومتری روستا به‌خوبی هویداست. معبر بسیار تنگ و باریک است و آب زلال آن که به صورت دائمی در جریان است، شکوه دلفریبی به منطقه می‌دهد،

در بخش جنوبی تنگه و در کمرکش کوه در ارتفاع ۵/۳ متری محل کتیبه ای به ابعاد یک متر در دو متر کنده شده که عدم وجود هر گونه نوشته‌ای بر آن حاکی از دو وضعیت است، اول این که آنقدر فرسایش یافته که خطوط به کلی از بین رفته و دوم اینکه قبل از نوشتن آنچه هدف بوده حادثه ای چون، مرگ فرمانروا یا شکست وی در جنگ و نظایر آن موجب گردیده که حکاکی صورت نگیرد، گرچه فرم کند کاری سنگی آن تا اندازه ای شبیه کتیبه‌های دوران ساسانی است، اما با مراجعه به تاریخ اجتماعی منطقه، بعید می‌نماید که کتیبه در چنین دورانی کنده شده باشد، با توجه به وجود نیروهای متعدد نیرومند، مانا و پارسوآ در آغاز هزارهٔ اول قبل از میلاد و چگونگی (اوآلکی)، آخرین فرمانروای مانایی به احتمال بسیار زیاد، کتیبه مذکور یادگار شخصیت نامبرده است و اگر هم از وی نباشد احتمالاً مربوط به یکی از فرمانروایان مانایی در نخستین سده‌های هزارهٔ اول قبل از میلاد است، چون به‌طور قطع و یقین یکی از دروازه‌های طبیعی و صعب العبور دژ مرکزی (قلاتی شای) همین معبر تنگ و باریک گلو بوده، پس محل کتیبهٔ ورودی نیز نمی‌تواند، بی ارتباط با دژ ذکر شده باشد، شاید اگر حتی یک کلمه یا یک حرف از کلمات یا حروف باقی بود، حداقل امکان داشت زمان دقیق آن را مشخص نمود، اما متأسفانه هیچگونه، آثاری از خطوط بر آن باقی نیست و خود نویسنده به دقت تمام و حتی در مواردی با درشت نمای موجود نقاط مختلف سطح کتیبه را بررسی نموده و بالاخره به این نتیجه رسیده که سطح موجود فاقد هرگونه کنده کاری اغوی است، البته، وجود خزه‌ها خود قدمت و دیرینگی وضع موجود را ثابت می‌کند، به هر صورت کتیبهٔ برده مافوره و محل قلاتگاه آن، تاریخی به درازای نخستین تمدن‌های مکتوب منطقه دارد.

کلمهٔ برده مافوره در زبان رایج کردی ترکیبی از دو واژهٔ (برد) به معنای سنگ و (مافوره) به معنای قالی و قالیچه است، با ابعاد مشخص و تعین شده چون نامگذاری آن براساس این کتیبه با ابعاد مشخص و مستطیل شکل بوده، بنابراین وجه تسمیهٔ مناسبی می‌تواند باشد، امید است در آینده پرده از رازهای تاریخ تاریک اینگونه اماکن برداشته شده و چراغی روشن، فرا راه تمدن منطقه باشد.

تپه‌های تاریخی ویرایش

تا كنون بيش از 250 محدوده تاريخي توسط كارشناسان ميراث فرهنگي شهرستان كشف و شناسايي و در ليست آثار ملي ايران ثبت گرديده است که این امر حاکی از تاریخی بودن منطقه و شکل‌گیری و وجود تمدن‌های نیرومند و درخشان قبل از اسلام مانند تمدن ماننا، پارسوا، اورارتو، مادها، زاموا و تمدن اسلامی می‌باشد.

آثار  مدنيت و شهرنشيني در منطقه پیرانشهر ريشه در هزاره هاي دوم و سوم و حتي پنجم قبل از ميلاد دارد و بررسي آثار سفالي و فلزي و پيكركها و سكه هاي مكشوفه از وجود تمدنها و فرهنگهاي درخشاني چون (اورارتو، زاموا، ماننا، آشور، كوتي، كاسي، هيتي، ماد، هخامنشي، پارتي، ساساني و دوره هاي متنوع اسلامي) حكايت دارد.

آغاز استقرار در منطقه پیرانشهر به دوره نو‌سنگی‌ جدید و سپس مس و سنگ قدیم بر می‌‌گردد. با پایان هزاره ششم و آغاز هزره پنجم  ق.م منطقه به طور متراکم مورد سکونت جوامع انسانی‌ قرار گرفته است.

تاثیر عوامل محیطی‌ در شکل‌گیری استقرار‌ها در منطقه پیرانشهر حائز اهمیت می‌‌باشند. محوطه‌های مس و سنگ به‌ترتیب معرف دوره دالما در شما‌غرب است. مطالعه سنت‌های سفالین مس و سنگ قدیم نشانگر مناسبات فرهنگی‌ با دیگر مناطق شمال‌غرب ایران و زاگرس مرکزی از یک سو و در عصر مس و سنگ جدید نشانگر روابط فرهنگی‌ با شمال بین‌النهرین، مناطق آذربایجان و شرق آناتولی است

(گنجینه سکه‌های ساسانی پیرانشهر) ویرایش

در سال ۱۳۸۵ و به دنبال فعالیت‌های خاکبرداری در قصبه کهنه‌لاهیجان (کهنه لاجان) در (شهرستان پیرانشهر)، کوزه ای حاوی سکه‌های نقره ساسانی کشف و یکهزار و ۲۶۷ سکه به اداره میراث فرهنگی پیرانشهر تحویل شد که این گنجینه ارزشمند اکنون در موزه ارومیه نگهداری می‌شود.[۴۳][۴۳][۴۴][۴۵]

تعداد سکه‌ها یکهزار و ۲۶۷ سکه مربوط به پادشاهان دوره ساسانی از جمله خسرو انوشیروان و خسرو پرویز است. همچنین این سکه‌ها بزرگ‌ترین گنجینه سکه خسرو دوم (خسرو پرویز) برای شناخت جغرافیای اداری روزگار ساسانی در جهان تا به امروز به‌شمار می‌رود.[۴۵]

پس‌منظر تاریخی ویرایش

فرنود نام‌نهادی (ردیابی توپونیمیکی) ویرایش

نام پیرانشهر از ایل پیران اخذ شده که رؤسای این قبیلهٔ، نسب خود را به پیران، شخصیت اسطوره‌ای نیکنام تورانی می‌رساندند.

بنا بر آنچه از تاریخ و نوشته‌های محققین بر می‌آید، نام پیرانشهر از پیران، یکی از شخصیت‌های شاهنامه و سپهسالار افراسیاب اخذ شده‌است. پیران وزیر، سپهسالار، مشاور، فرمانروای ختن و بعد از افراسیاب بزرگ‌ترین شخصیت توران زمین است. نام وی را فیران (طبری) و بیران (ثعالبی) نیز ذکر کرده‌اند.[۴۶][۴۷] پیران در میان پهلوانان تورانی، تنها کسی است که از جهت صفات اخلاقی همتراز شخصیت‌های برجسته ایرانی است، زیرا تلاش او همیشه در تفاهم و همدلی ایرانیان و تورانیان در راه صلح بود. او در اغلب نبردهای ایران و توران، در کمال خرد و مردانگی، حضوری فعّال داشت و نمایندة سیاسی و نظامی افراسیاب بود.

حکیم فردوسی، پیران را با اینکه سپهسالار تورانیان است، به خردمندی و دوراندیشی و مداراجویی و پاکدلی و آزادگی و مردانگی و جوانمردی و میهن‌دوستی می‌ستاید.

فردوسی در شاهنامه چنان تصویری از پیران ویسه در پیش چشم خواننده می‌نهد که گویی دلیری رستم و کفایت و تدبیر و لشکرآرایی گودرز و خرد و حکمت بزرگمهر را یکجا در وجود خود جمع کرده‌است.

روایات تاریخی ویرایش

منطقه مکریان که پیرانشهر جزئی از آن است در محدودهٔ سرزمینی ماننا قرار داشته‌ است در زمان زمامداری اوللوسونو واقعه مهم در مورد منطقه و ماننا، لشکرکشی هشتم سارگون دوم پادشاه آشور به ماننا و اورارتو بود.

اوللو سونو در نزدیکی پسوه به حضور سارگون رسید و اظهار اطاعت و وابستگی نمود. شاید بهترین مرجع برای این رویداد هزارهٔ اول پیش از میلاد کتاب ادوین رایت، تاریخ آذربایجان است. «وحدت قومی کرد و ماد، چاپ اول ۱۳۸۴ ص ۱۴۴».

بعد از تأسیس اتحادیه مادها و امپراتوری هخامنشی، اشکانی و ساسانی، پیرانشهر بخشی از سرزمین آن‌ها بوده‌ است. با آغاز حملات اعراب مسلمان مردم منطقه پیرانشهر در بر ابر آنان ایستادگی کرده، که وجود گورستان اصحاب صدر اسلام در منطقه همچون چهل شهیدان شاهد این مدعاست.

روایات سامی که در قرآن هم متجلّی شده نام کوتیان و کوه آنان یعنی جودی را در این منطقه و حوالی آن جستجو می‌کرده‌اند. کوهی که اکنون به نام جودی نامیده می‌شود کمی دورتر از این منطقه و در غرب آنجا، در شمال موصل واقع شده‌ است. این کوه اساطیری در اسطورهً بابلی اوتناپیشتیم نیسیر نامیده شده و آشوریان آن را با کوه شیخان یا کندی شیخان در جنوب پیرانشهر مطابق می‌دانسته‌اند

برخی از محققان، نام پسوه امروزی را برگرفته از «پارسوآ» که در اقصای غربی خاک ماد قرار داشته‌ است، می‌دانند. احتمالاً شهر بَسْوی که یاقوت حموی در سدهٔ ۷ق آن را در نزدیکی خان خاصبک و در زمرهٔ شهرهای آذربایجان یاد کرده، و حمدالله مستوفی در سدهٔ ۸ق آن را یکی از ۴ شهرِ تومانِ مراغه برشمرده، همان پسوهٔ امروزی باشد. به گزارش همو بسوی شهری با حقوق دیوانی ۲۵ هزار دینار بوده، و در آن غله و انگور و اندک میوه‌ای به عمل می‌آمده‌است. ظاهراً خان خاصبکی که یاقوت حموی همان‌جا بسوی را در نزدیکی آن یاد کرده‌است، همان پیرانشهر امروزی باشد.[۴۸][۴۹]

در کتاب جغرافیای تاریخی، سرزمین خلافت شرقی به نقل از یاقوت حموی (قرن هفتم هجری قمری) و حمدالله مستوفی از شهر پسوا یاد شده‌ است که در بیست کیلومتری پیرانشهر قرار دارد و از باغستان‌های پرمیوه آن تمجید شده‌ است (لسترج). در اسناد و کتب تاریخی بعد از دوره صفویه، به کرات از جنگ‌ها و منازعات سیاسی نظامی و دست به دست شدن منطقه پیرانشهر با اسم «لاهیجان» که محل اسکان و قلمرو اتحادیه ایلی بلباس است نقل کرده‌اند.

کتاب شرفنامه بدلیسی از دوره صفویه اسم بلباس را ضبط کرده و از آن به عنوان یکی از طوائف روژکی یاد کرده‌است (بدلیسی). طبق کتاب شرفنامه بدلیسی قدرت و جمعیت بلبس‌ها در حدی بوده‌است که شاه سلیمان قانونی، پادشاه مقتدر عثمانی توان مقابله با آن‌ها را نداشته و برای تصرف منطقه بدلیس، مجبور به سازش با بلبس‌ها می‌شود (همان). از جمله مهم‌ترین این اسناد می‌توان به کتاب تاریخ عباسی اشاره نمود که در عهد «شاه عباس اول» نگاشته شده‌است. در این کتاب در ذیل عنوان «اما برخی وقایع در کردستان» به شرح حمله نیروهای اتحادیه ایلی بلباس پرداخته شده و در این کتاب از واژه «بلیان» استفاده شده و بیان کرده که با ریاست یک بیگ به قلعهٔ دم دم ارومیه و تلاش نیروهای قزلباش و حاکم ساوجبلاغ مکری در جهت انتقام‌گیری از آنها می‌پردازد (منجم یزدی).

کتاب مهم دیگر در مورد مسائل و اتفاقات شمال غرب ایران از دوره صفوی به بعد، کتاب تاریخ افشار است. در این کتاب وقایع و منازعات بسیاری که پس از ورود ایل افشار به ناحیه ارومیه و شمال غرب ایران رخ می‌دهد، شرح داده شده‌است. کتاب تاریخ افشار در موارد متعددی به شرح احوال و جنگ‌های رخ داده در منطقه شهرستان پیرانشهر به اسم منطقه «لاهیجان» و شهری که اتحادیه بلباس در آن سکونت داشته‌اند، پرداخته شده‌است (ادیب الشعرا).[۵۰]

زاب صغیر ویرایش

رود زاب کوچک رودی است که در ناحیه کردستان و شهرستان پیرانشهر جاری است و یونانیان آن را لیکوس می‌گفته‌اند. جنگ ابومسلم و مروان بن محمد آخرین خلیفه اموی در همین منطقه رخ داد و مروان بن محمد بعد از سنگر در زاب با نیروهای عباسی در افتاد و یک نبرد یازده روزه را انجام دادند که مروان شکست خورد.[۳۳]

این جنگ که به جنگ زاب معروف است دولت امویان را خاتمه داد و جنگ زاب نقطه مقابل جنگ قادسیه بود و ایرانیان قدرتی را که درآنجا باخته بودند در اینجا بدست آوردند و در این نبرد دسته دیگر از سپاهیان عباسیان به فرماندهی ابوعون بر سپاهیان مروان پیروز شدند.

در منابع مکتوب و اسناد تاریخی دوران اسلامی، جغرافی‌دانان و سیاحان به صورت متعدد از رودخانه زاب کوچک و محل قرارگیری آن به عنوان سرشاخه‌های رودخانه فرات یاد کرده‌اند. از جمله این جغرافی‌دانان «ابن خردادبه» (قرن سوم هجری‌قمری) در کتاب المسالک و الممالک و «ابن رسته» (قرن سوم هجری‌قمری) در کتاب العلاق نفیسه است. مؤلف اشکال العالم بدون آنکه در متن به زاب اشاره کند، در کروکی ترسیمی خود تحت عنوان جزیره، رود زاب کوچک را به صورت خطی ترسیم نموده‌است. «ابن حوقل» (قرن چهارم هجری قمری) ضمن آوردن اسمهای شهرزور و سهرودار، اسم زاب کوچک را مطرح می‌کند. «یاقوت حموی» در معجم البلدان در باب زاب کوچک توضیحاتی آمده‌است (حموی بغدادی). «حمدالله مستوفی» آورده‌است: باب دهم ذکر بقاع کردستان و آن شانزده ولایت است و حدودش به ولایت عراق عرب و خوزستان و عراق عجم و آذربایجان و دیاربکر پیوسته‌است. خفتیان قلعه‌ای است محکم و بر کنار آب زاب و چند پاره دیه است (مستوفی). صاحب تقویم البلدان (قرن هفتم هجری قمری) در ذیل سخنی از رودها آورده‌است: زاب اصغر، سرچشمه آن کوه‌های شهرزور است میان اربیل و دقوقا جاری است و دجله می‌ریزد (ابوالفدا).

وقایع تاریخی ویرایش

از رویدادهای مهم منطقه پیرانشهر در دهه‌های اخیر، اشغال آن در جنگ جهانی اول، توسط نیروهای عثمانی است. عثمانی‌ها با تحریک عشایر کرد منطقه پیرانشهر ضد حکومت مرکزی، به تثبیت وضع خود پرداختند، اما با شکست نیروهای متحدین در جنگ، عثمانی‌ها به ناچار پیرانشهر و دیگر مناطق اشغالی ایران را تخلیه کردند. همچنین استقرار واحدهایی از لشکر ارومیه در پیرانشهر پس از شهریور ۱۳۲۰ در جریان هجوم ارتش شوروی به ایران بود.[۴۸]

جنگ ایران-عراق ویرایش

این شهر به دلیل همجواری با کشور عراق و نیز به دلیل بزرگی و جمعیت نسبتاً زیاد (بیش از یک‌صد هزار نفر)، در طول دفاع مقدس مورد توجه دو طرف مناقشه یعنی ایران و عراق قرار داشت. کمااینکه منطقه عمومی این شهر، در جنگ تحمیلی شاهد انجام عملیاتی، چون والفجر ۲، کربلای ۷، نصر ۹ و کربلای ۲ بود. به علت اهمیتی که پیرانشهر در جبهه شمالغرب داشت، در طول دفاع مقدس پادگان این شهر به عنوان مرکز کنترل کلیه عملیات‌های منظم و نامنظم آذربایجان‌غربی با استقرار قرارگاه اصلی فرماندهی لشکر در پادگان پیرانشهر و قرارگاه تاکتیکی در ارتفاعات موجود در منطقه عملاً در طرح‌ریزی و نظارت بر اجرای کلیه عملیات‌ها بود. همین موضوع باعث می‌شد تا دشمن از همان ماه‌های اول شروع جنگ تا پایان دفاع مقدس، بارها و بارها پیرانشهر را مورد حمله هوایی و توپخانه‌ای خود قرار دهد.

موقعیت پیرانشهر در استان آذربایجان‌غربی و در کل خطه کردستانات، نظیر موقعیتی بود که شهر دزفول در استان خوزستان داشت. بر همین اساس از سال ۱۳۵۹ یعنی از همان سال شروع جنگ، پیرانشهر مورد حمله هوایی دشمن قرار گرفت. در شهریور ۵۹ که جنگ شروع شد، عراق چند بار پیرانشهر را مورد حمله هوایی قرار داد، اما در حمله یگان‌های زمینی این کشور به خاک کشورمان، پیرانشهر مورد هجوم مستقیم نیروهای نظامی دشمن قرار نگرفت. در بین سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۷ که جنگ تحمیلی به اتمام رسید، پیرانشهر ۶۵ بار هدف حملات هواپیماهای عراق قرار گرفت و بارها توپخانه‌های ارتش بعث نقاط مسکونی این شهر را مورد هدف قرار دادند. در جریان این حملات ۶۶۳ نفر از اهالی این شهر شهید و ۳۹۴ نفر نیز مجروح شدند. همچنین منطقه عمومی پیرانشهر در تابستان سال ۶۲ مقارن با عملیات والفجر ۲ مورد هجوم بمب‌های شیمیایی دشمن قرار گرفت. بین تیرماه تا پایان پاییز ۱۳۶۲ منطقه پیرانشهر چند بار توسط توپخانه دشمن مورد حمله شیمیایی قرار گرفت که این حملات تا چهارم آذر ۱۳۶۲ ادامه پیدا کرد.[۵۱]

۱۷ اسفند ۱۳۶۳، ۹ فروند جنگنده بعثی به شهر مرزی پیرانشهر حمله کردند و با مورد اصابت قرار دادن ۵۰ نقطه مسکونی این شهر، ۹۰ نفر از مردم غیرنظامی را به شهادت رساندند و همین تعداد را نیز مجروح کردند. واقعه ۱۷ اسفند ۱۳۶۳ پیرانشهر یکی از بزرگ‌ترین فجایعی است که جنگنده‌های بعثی در طول دفاع مقدس و در جریان بمباران مناطق غیرنظامی کشورمان رقم زده‌اند. از همین رو ۱۷ اسفند در دیباچه دفاع مقدس به عنوان روز مقاومت و ایثار مردم پیرانشهر نامگذاری شده‌است.[۵۲][۵۳]

خصوصیات دموگرافیک (ویژگی‌های جمعیت‌نگاشتی) ویرایش

اهلیت‌نام ویرایش

برای نامیدن اهالی شهر پیرانشهر از اهلیت‌نام «پیرانشهری» استفاده می‌شود، اگرچه این اهلیت‌نام‌ گاهی جهت نامیدن افراد باشنده در روستاهای تابعه و قصبه‌های اقماری و انتساب آنها به مرکز شهرستان نیز استعمال می‌شود.

تعداد جمعیت ویرایش

بر وفق سرشماری نفوس و مسکن سال ٬۱۳۹۵ جمعیت شهر پیرانشهر برابر با ۹۱٬۵۱۵ نفر بوده‌است.[۲][۳] ناحیه ۱ با جمعیت ۲۵۰۷۹ نفر دارای بیشترین میزان جمعیت است.

مقارنه بین‌شهری ویرایش

شهر پیرانشهر از شهرهایی مانند اسلام‌آباد غرب، بناب، الیگودرز، میبد، نهاوند، رامهرمز، خمین، گلپایگان، اسدآباد، کنگاور و فومن بزرگتر و پرجمعیت‌تر است.

پارس آباد، پیرانشهر، مشگین‌شهر، سلماس، اهر و میانه ۶ شهری هستند که با تحولات جمعیتی بعد از سرشماری ۲۰۱۶ به جمع شهرهای بزرگ بالای ۱۰۰ هزار نفر در منطقه آذربایجان پیوسته‌اند. 

رشد جمعیت ویرایش

شهر پیرانشهر بر اساس احصائیه نفوس سال ۱۳۴۵ دارای ۴۸۴۸ نفر جمعیت بوده که با نرخ رشد ۸/۱ به ۱۰۵۷۲ نفر در سال ۱۳۵۵ افزایش یافته‌است. بررسی نرخ رشد جمعیت طی سال‌های مختلف ۹۰–۱۳۴۵ نشان می‌دهد این شهر همواره دارای رشد جمعیت مثبت بوده‌است. همچنین طی سال‌های ۹۵–۱۳۶۵ بیشترین نرخ رشد جمعیتی را تجربه کرده‌است.[۵۴]

شهر پیرانشهر با میانگین رشد ۵/۸ درصدی بیشترین رشد جمعیت در سطح استان را دارا است.[۵] همچنین مطابق سرشماری ۱۳۹۵، پیرانشهر یکی از پنج شهر کل کشور بوده که بالاترین نرخ رشد جمعیت را به خود اختصاص داده‌است.[۵۵][۵۶]

پیش‌بینی می‌شود روند افزایش جمعیت این شهر با توجه به ظرفیت‌های این شهرستان ادامه داشته باشد و همچنین پیش‌بینی می‌شود که شهر پیرانشهر در آینده به پرجمعیت‌ترین شهر جنوب استان تبدیل گردد.[۵][۵۷][۵۸]

ساختار جنسیتی ویرایش

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، از ۹۱٬۵۱۵ جمعیت شهر پیرانشهر تعداد ۴۵٬۹۷۹ نفر مرد و ۴۵٬۵۳۶ نفر زن بوده‌اند.

نسبت جنسیتی ویرایش

نسبت مردان بیشتر از زنان است، در مقایسه با کل کشور، نسبت مردان در پیرانشهر ۵۱/۱۳ درصد است ولی در کل کشور معادل ۵۰/۸۷ درصد است.[۵۹]

توزیع سنی ویرایش

به لحاظ توزیع سنی ۳۰،۳۵۳ نفر در گروه سنی‌ ۹-۰ سال، ۲۳،۳۲۲ نفر در گروه ۱۹-۱۰ سال، ۲۷،۸۹۱ نفر در گروه ۲۹-۲۰ سال، ۲۴،۹۸۷ در گروه ۳۹-۳۰ سال، ۱۴،۹۲۶ نفر در گروه ۴۹-۴۰ سال، ۹،۲۰۱ نفر در گروه ۵۹-۵۰ سال، ۴،۳۷۶ نفر در گروه ۶۹-۶۰ سال، ۲،۱۷۴ نفر در گروه ۷۹-۷۰ سال، ۱،۳۸۲ نفر در گروه ۸۹-۸۰ سال و ۲۵۲ نفر در گروه بالای ۹۰ سال قرار دارند.[۶۰]

از نظر گروه‌های سنی‌ ۳۰،۸ درصد در گروه بین ۱۴-۰ ساله و ۶۵،۲ درصد در گروه بین ۶۴-۱۵ ساله و ۴ درصد در گروه ۶۵ ساله به بالا قرار دارند. [۶۱]

تعداد خانوار ویرایش

بر مبنای واپسین مردم‌شماری که در سال ۱۳۹۵ صورت گرفته، تعداد کل خانوارهای شهر پیرانشهر ۱۶٬۴۰۷ بوده‌است.[۶۲]

بُعد خانوار ویرایش

از نظر بُعد خانوار در مراکز شهرستان بیستگانه استان، پیرانشهر با ۳٬۹ و میاندوآب با ۳٬۳ نفر در رده اول و دوم قرار دارند.[۶۳][۶۴]

تراکم خانوار ویرایش

شاخص تراکم خانوار بر واحد مسکونی برای کل پیرانشهر ۱/۲۱ می‌باشد.

تراکم جمعیت ویرایش

متوسط تراکم جمعیتی در شهر برابر ۹۷ نفر در هکتار است که در این بین بیشترین آن در محلهٔ کهنه‌خانه واقع در جنوب غرب شهر و در جنوب بلوار ساحلی (۱۶۳ نفر در هکتار) و کمترین آن ۹ نفر در هکتار در محله شین‌آباد مشاهده می‌گردد که علت آن وجود اراضی خالی نسبتاً وسیع در محله است.[۶۵]

سواد و آموزش ویرایش

بر اساس آمار منتشره سال ۱۳۹۵، درصد باسوادی مردم پیرانشهر حدود ۷۹٬۷ درصد بوده است.[۶۶]

سواد دانش‌ورانه ویرایش

تا چند دهه پیش در شهرهایی مانند پیرانشهر و نقده تعداد کمی بودند که لیسانس داشتند و تحصیل کرده بودند اما الان همه تحصیل کرده‌اند و در همه شرایط اصلاً قابل مقایسه با آن زمان نیست.

نرخ مشارکت اقتصادی و نرخ بیکاری ویرایش

نرخ مشارکت اقتصادی و نرخ بیکاری در پیرانشهر بترتیب حدود ۴۱٬۷ و ۱۴٬۳ درصد بوده‌است.

اشتغال ویرایش

به لحاظ اشتغال پس از مشاغل خدماتی اداری و کشاورزی بیشتر مردم شهر پیرانشهر در بازارچه مرزی حاج عمران و همچنین بازارچه فروش اجناس خارجی که در شهر واقع شده‌است مشغول به کار هستند.

مهاجرت ویرایش

طی دوره ۹۰–۱۳۸۵، ۴۷۴۰ نفر در داخل شهرستان جابجا شده‌اند. ۵۸۴۳ نفر از دیگر نقاط کشور به شهر پیرانشهر یا دیگر نقاط شهرستان مهاجرت کرده‌اند و ۵۴ نفر از خارج کشور به شهر یا دیگر نقاط شهرستان وارد شده‌اند. مبدأ مهاجرت ۴۲۱ نفر از مهاجران وارد شده اظهار نشده بوده‌است. بر اساس همین آمار ۴۷۷۵ نفر از شهر یا دیگر نقاط شهرستان خارج شده‌اند.[۶۷] تعداد خالص مهاجران ۱۰۶۸ نفر بوده‌است.

در استان آذربایجان غربی، تنها شهر پیرانشهر و شهرهای ارومیه، خوی، میاندوآب و بوکان هستند که دارای خالص مهاجرتی مثبت بوده و شهرهای مهاجرپذیر به‌شمار می‌روند.

حاشیه‌نشینی ویرایش

جمعیتی که در بافت فرسوده این شهر سکونت دارند، معادل ۲۱۳۷۴ نفر می‌باشد که در مقایسه با جمعیت کل ۳۶/۷۳ درصد را شامل می‌شود.

وضعیت مسکن ویرایش

بر اساس سرشماری صورت‌گرفته در سال ۱۳۹۵، وضعیت مسکن در شهر پیرانشهر ۵۸ درصد جمعیت به صورت تملکی و حدود ۴۲ درصد به صورت رهن یا استیجاری بوده‌است.[۶۸]

ویژگی‌های چپیره‌شناختی‌ ویرایش

شناخت اجتماعی ویرایش

کُردان از نظر تعداد در شمار مهمترین اتنیک های ایران به شمار می روند شامل اقوامی معتبر مانند جلالی، حیدرانلو، شکاک، بیگزاده، زرزا، هرکی، مکری، منگور، دهبکری، فیض ا... بیگی، ملکاری، بریاجی، گورک، سوسنی، پیران، مامش، تیله کویی، اردلان، کماسی، کمانگر، گلباغی، چرداولی، کبودوند، اورامی، قبادی، ولدبیگی، باجلان، کلهر، سنجابی، زنگنه، کاکاوند، ترکاشوند، گتوند، شوهانی، ملکشاهی، ارکوازی، بیرانوند، حسنوند، شادلو، زعفرانلو، مدانلو، جهانبیگلو، خواجه وند، عبدالملکی، عمارلو، جلالوند، رشوند، سیلاخوری، سپانلو، عقیلی، پازوکی، خزایی، سلگی و غیاثوند می‌‌باشند که قسمت اعظم آنان در منطقه وسیعی از شمال غرب و غرب ایران در سرحدات ترکیه و عراق از جنوب ماکو تا شمال لرستان الی خوزستان سکونت دارند و مراکز عمده شهری مانند تمامی‌ کُردستان و کرمانشاهان و غرب و جنوب دریاچه رضائیه در قلمرو اقوام کُرد قرار دارد.

کُردهای ایران همه از یک ریشه و نژادند و از آریاییان اصل هستند. از حیث نژادی کُردها را می‌توان خالص تر از سایر گروه‌های زبانی دانست و پاره‌ای از خصوصیات قدیم جسمانی ایرانیان را در آنها می‌توان یافت. زبان آنها از بازمانده زبانهای اصیل کهن ایرانی‌ است و در بخشهای مختلف فرق می‌کند. اما دو لهجه کُردی اردلانی که در سنندج و اطراف رایج است و لهجه کُردی مکریانی که در مه‌آباد و اطراف رایج است دو لهجه اصلی‌ زبان کُردی گویش کُردی مرکزی محسوب می شوند.

کُردان مردمی هستند زیبا با قد متوسط و شانه عریض و سینه سنگین برآمده دارای اندامی متناسب و کله‌ای متوسط، موهایشان سیاه کمی‌ مجعد، پیشانی بلند، بینی‌ عقابی، چشم‌های درشت به رنگ سیاه تند، با ابروهای پرپشت و گونه‌های برجسته و گلگون، این مردم بشره‌ای غالباً گندمگون و ریشی سیاه و کم پشت دارند.

پوشاک مردم کُرد را نیم تنه پنبه‌ای با شلواری بسیار گشاد و پیراهنی با آستین فراخ و بلند تشکیل میدهد. روی کت آنها ملیله دوزی شده مندیلی به سر می‌‌نهند. زنان کُرد با دامنی کوتاه و نیم تنه ملیله دوزی شده و شب کلاه ظریف از خوش پوشترین زنان اقوام ایران به شمار می آیند.

پیوستگی نژادی ویرایش

مردم پیرانشهر منسوب به قوم باستانی ماد و آریایی‌نژادند و چون پیرانشهر مدت زیادی در تصرف بیگانگان نبوده ساختار قومی و نژادی آن یک‌نواخت و تکدیس باقی مانده‌است.[۶۹][۷۰]

کردها مردمانی بومی هستند که امروز وارثان امپراتوری مادها می‌باشند کردستان بر اساس متون تاریخی و کاوش‌های باستان‌شناسی نخستین اقامتگاه اقوام بومی بوده که پیشینیهٔ آن‌ها به هزارهٔ سوم قبل از میلاد می‌رسد. بخشی از این اقوام (نیاکان کردهای امروزی) در منطقهٔ شرق و جنوب دریاچهٔ ارومیه ساکن شدند و نخستین دولت آریایی را به نام «ماد» در سرزمین ایران به وجود آوردند.

منسوبیت اثنیکی ویرایش

قاطبه اهالی شهر پیرانشهر را کردها که از اقوام اصیل آریایی هستند، تشکیل می‌دهند.[۷۱]

انتمای زبانی ویرایش

مردم این شهرستان به زبان کردی (گویش کردی مرکزی با لهجه مکریانی) تکلم می‌نمایند، ولی در مدارس و دانشگاه‌ها به زبان رسمی کشور ایران (فارسی) تحصیل می‌کنند، با این حال توضیح درس و شرح مطالب کتاب به زبان مادری است.[۷۲][۷۳][۷۴]

در مدارس و دانش‌گاه‌های این شهرستان، همانند دیگر مناطق اتنیکی کشور، آموزش نصف نصف به صورت برابر به دو‌ زبان صورت می‌پذیرد. در این شهرستان نصف آموزش به زبان فارسی (متن کتاب) و نصف دیگر به زبان کردی (توضیح درس) صورت می‌گیرد.

مردم ترک آذربایجانی در پیرانشهر امروزه از عناصر استحاله‌یافته در جمعیت شهر و شهرستان پیرانشهر محسوب می شوند. آنها امروزه زبان ترکی آذربایجانی را بر طاق نسیان نهاده، زبان کردی را به عنوان زبان اول پذیرفته و با داشتن آگاهی از اسلاف و افتخار ورزیدن به ریشه‌ی آذربایجانی خود، به هویت اتنیکی-اجتماعی خود موجودیت می بخشند.

زبان مردم کردستان، کُردی و یکی از شاخه‌های زبان مادی است که خود جزء خانوادهٔ زبان‌های هند و اروپایی به حساب می‌آید. به علت وسعت زیاد مناطق کردنشین، این زبان دارای شاخه‌های اصلی و گونه‌های فرعی متعددی است. این تنوع زبانی موجب غنای شعر، ادبیات و موسیقی کُردی شده‌است؛ به طوری که بسیاری از منظومه‌های کُردی از حدود یک صد سال پیش به زبان‌های مختلف ترجمه شده‌است.

در کردستان ایران از دیرباز، ادبیات کُردی با زبان سورانی رایج بوده و انتخاب آن به عنوان زبان نوشتاری کُردی علل فراوانی دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت اند از:

  • ۱ کثرت تعداد کردهایی که در ایران به این لهجه سخن می‌گویند
  • ۲ آسان بودن، روانی و پختگی این لهجه نسبت به سایر لهجه‌ها
  • ۳ آشنایی سایر کردها با این لهجه و تدریس و کتابت آن از دیر باز

گفتنی است که جهت نگارش زبان کردی در ایران از رسم‌الخط فارسی با تعدادی علائم قراردادی خاص استفاده می‌شود.

بافت دینی و مذهبی ویرایش

پس از چیرگی عرب‌ها بر ایران مسلمان شدن مردم بومی پیرانشهر در آغاز به کندی صورت پذیرفت و در دهکده‌های پیرانشهر یا بخش‌های آن به دین اسلام گرویدند و امروزه مردم این سامان سنی شافعی هستند.[۷۵][۷۶] امروزه بنا به آماری که به دست داده‌اند در شهر پیرانشهر جمعیت یهودی معتنابهی وجود ندارد.

دین کُردها چه قبل از اسلام و چه در دوره‌های اسلامی با سایر اقوام ایرانی مشترک بوده‌است. طبق اسناد و آثار به دست آمده قبل از اسلام بیشتر مردم کردستان زردشتی بوده‌اند و امروزه اکثریت مردم این استان، مسلمان و سنی مذهب بوده و در انجام آداب و مناسک دینی از فقه امام شافعی پیروی می‌کنند.

پیرانشهر یک شهرستان مذهبی است یعنی زنان و مردان اینجا از عمق دل به آیین و دین و ارزش‌های معنوی پایبندند و همین مشترکات، آنان را با همه تنوع و چندگانگی به صورت یک جامعه متحد، یکدل و هم سو درآورده است که همواره از دین، استقلال و آزادی و سربلندی خود، دفاع کرده‌اند.

مساجد شیعیان ویرایش

پیرانشهر دارای دو مسجد مخصوص شیعیان به نام‌های مسجد امام حسین و مسجد صاحب الزمان است که در مراسم‌های مذهبی مورد استفادهٔ شیعیان ساکن در پیرانشهر مانند نیروهای نظامی و انتظامی و کارمندان غیر بومی شیعه مذهب افرادی که محل کارشان در پیرانشهر است قرار می‌گیرد. مسجد صاحب الزمان فقط در ایام محرم باز می‌شود.

فرهنگ ویرایش

آداب و رسوم ویرایش

آداب و رسوم و فرهنگ مردم شهرستان برگرفته از آداب و فرهنگ آریائی‌ها بوده و هماهنگ با سایر ملت ایران مراسمات ملی و مذهبی را نیز برگزار می‌نمایند.

آیین‌هایی که در میان مردم پیرانشهر مرسوم است، در برگیرندهٔ جشن‌ها و اعیاد مذهبی، قومی و باستانی است که ریشه در باورهای مذهبی و تاریخی این مردم دارند. این جشن‌ها و اعیاد در بین مردم کردستان به عنوان پدیده ای اجتماعی و فرهنگی دارای سابقه ای تاریخی است که موجبات همبستگی و همیاری اجتماعی را در بین مردم فراهم آورده‌است. کردها در هر یک از جشن‌های ملی و مذهبی، فعالیت‌های زندگی، کارهای تولیدی، زراعت، دامداری، کوچ و مراسم و مناسک خاصی دارند. برخی از این مراسم تقریباً همانند سایر مناطق ایران برگزار می‌شود. از مهم‌ترین آیین‌های مذهبی نیز می‌توان به اعیاد فطر و قربان که دارای اهمیت خاصی اند، اشاره کرد.

جشن نوروز  ویرایش

مهم‌ترین و عمومی‌ترین جشنی که در میان مردم کردستان مرسوم است، برگزاری جشن نوروز است. جشن نوروز که یک مراسم سنتی و باستانی است، در اقصی نقاط کردستان به صورت خودجوش همراه با مراسم موسیقی حماسی و برپایی آتش برگزار می‌گردد.

سال نو با این عید شروع می شود. مراسم چهارشنبه سوری با برپا کردن آتش و از روی آن پریدن در آخرین چهارشنبه سال نیز معمول است سیزدهم فروردین نیز همچون نیز همچون سایر اقوام ایرانی بعنوان رو طبیعت و سیزده بدر مردم به خارج شهر و تفریحگاهها می روند. یکی از رسم های دیگر که در ایام نوروز دیده می شود عیدی نوروزی یا نوروزانه است که اغلب کودکان و جوانان به در خانه ی مردم و اقوام رفته و طلب عیدی نوروزی می کنند.

سایر اعیاد در بین مردم پیرانشهر از وجه دینی ایشان سرچشمه گرفته، بمانند عیدهای مولود ، قربان ، رمضان که در این عیدها هم مردم با نشاط و پوشیدن البسه مرتب به دید و بازدید نزدیکان برای تبریک و تهنیت می روند.

رقص ویرایش

رقص کردی در صور مختلف و بسیار زیبا اجرا می شود . زن و مرد دست در دست همدیگر قرار می گیرند و انواع رقص ها را اجرا می کنند که این نوع رقص مختلط را روش ره‌ش به‌له‌ک و خود رقص را هه‌‌ل په‌رین می گویند.

لباس ویرایش

لباس بارزترین نماد فرهنگی و از نیازهای نخستین انسان در طول تاریخ بوده‌است و نوع و مدل آن در کشورهای مختلف دنیا با یکدیگر تفاوت دارد. لباس کردی که تابع مقتضیات محیط و شیوهٔ زندگی مردم منطقه است، از تنوع بسیار زیادی برخوردار است. این لباس از عناصر بسیاری تشکیل یافته‌است که بعضی از اجزای آن با لباس اقوام مجاورشان مشترکند و برخی دیگر مشخصاً کُردی اند. اجزای پوشاک زنان و مردان کرد شامل تن‌پوش، سرپوش و پای‌افزار است.

نوع پوشش مردم پیرانشهر مانند سایر کردها خصوصیات منطقه مکریان است. لباس مردها دو تکه شامل شلواری بالا را گشاد و دم پای تنگ که در اصطلاح مردم منطقه آنرا پاتول می گویند و پیراهنی از جنس و رنگ شلوار که آنرا نیز که وا می نامند، می باشد ضمنا کمربندی پارچه ای بنام پشتیند یا پشت بند نیز بروی محل بستن شلوار بسته می شود. افراد مسن اغلب کلاه و دسمال یا اصطلاحا جامعه رانی را بسر می بندند. زنان پیراهنی یکسره و از کمر چین دار و آستین های بلند به تن می کنند . زنان نیز شال به کمر می بندند روسری به سر می گذارند و شلوار به پا دارند . ضمنا جلیقه ای که در اصطلاح محلی کلیجه نامیده می شود به تن می کنند.

ساختار کالبدی ویرایش

نمای شهر ویرایش

سمت شرقی شهر پیرانشهر دشت گسترده‌ای بوده که زمینه گسترش شهر را در آن فراهم کرده‌است. راه‌های اصلی ارتباطی برون‌شهری از قسمت‌های شمال و جنوب شهر می‌گذرد. توسعه پیرانشهر به سمت شرق و در مسیر راه‌های اصلی برون‌شهری شمال و جنوب شهر بوده‌است، این نوع توسعه شهر، به گسترش خطی شهر در امتداد ارتفاعات غربی پایان داده‌است و گسترش شهر را به مسیر جبهه شرقی هدایت می‌کند و از آنجا که تمامی مراحل توسعه شهر در فضاهای بعدی نیز تکرار گسترش‌های طولی به‌موازات مرحله نخست است، تبعیت از آثار مرحله اول توسعه شهر را در بطن خود دارد.

پیرانشهر شهری با خیابان‌های شمالی - جنوبی خیابان‌های اصلی و خیابان‌های شرقی - غربی در اغلب موارد خیابان‌های فرعی هستند و سیستم غیرمتمرکزی را ایجاد کرده‌اند که دسترسی به همه نقاط شهر را پوشش داده‌است. شهر دارای مراکز فعالیتی متعددی است که تقریباً در مراکز محلات شهر قرار گرفته‌اند. پیرانشهر شهری با خیابان‌های شمالی - جنوبی و شرقی - غربی از الگوی شهرسازی شطرنجی پیروی کرده‌است.

مساحت شهر ویرایش

مساحت محدوده شهر طبق محاسبات تاره توسعه پیرانشهر حدود ۴۴۶۴۸۱۸ متر مربع می‌باشد و یک نوار کمربند که از شمال غرب شهر شروع شده و با گذر از شرق شهر به جنوب غربی می‌رسد آن را احاطه کرده‌است ابتدا و انتهای این نوار کمربندی به وسیله ارتفاعات غرب پیرانشهر به هم وصل شده‌است. طول نوار مذکور حدود ۱۱۵۷۲ متر می‌باشد.

کاربری اراضی ویرایش

از میزان مساحت محدوده شهر، ۳۰٬۹۸ درصد آن معادل ۲۶۱٬۵۷ هکتار به کاربری مسکونی، ۲۵٬۹۷ درصد معادل ۲۱۹٬۳۶ هکتار به شبکه معابر، و ۳۱٬۹۱ درصد، معادل ۲۶۹٬۴ هکتار به سطوح غیرشهری و اراضی بایر و متروکه اختصاص یافته‌است.

فضای سبز ویرایش

این شهرستان دارای ۵ پارک است و جمع کل فضاهای سبز این شهرستان ۰۶/۱۰۲ مترمربع می‌باشد و سرانه فضای سبز m23 (متر مربع) برای هر نفر پیش‌بینی شده‌است.

در سطح شهر پیرانشهر، فضایی معادل ۱۲/۷۷ هکتار در قالب پارک و فضای سبز، رفیوژ خیابان‌ها و سطوح سبز میدان‌ها به این کاربری اختصاص داده شده و سرانهٔ آن در وضع موجود ۱/۹متر مربع و سهم اشغال آن نسبت به سطوح خالص ۲/۴۱ درصد و نسبت به کل محدوده‌ شهر ۱/۷درصد است.

فضای سبز تجهیز شده موجود در پیرانشهر دارای مساحتی معادل ۱۲/۷۷ هکتار هستند و ۲/۴۱ درصد از کل سطوح خالص شهر را شامل می‌شوند. سرانهٔ موجود این کاربری ۱/۹ متر مربع به ازاء هر نفر است.

بافت فرسوده ویرایش

بافت فرسودهٔ پیرانشهر محدوده‌ای به وسعت ۱۱۴ هکتار از وسعت این شهر را دربر گرفته‌است که این محدوده، ۱۷ درصد از کل پیرانشهر را شامل می‌شود.

تقسیمات کالبدی ویرایش

بر اساس نقشه نظام تقسیمات کالبدی در وضع موجود، کل گستره شهر پیرانشهر (حد نهایی ساخت و سازها) به ۴ ناحیه از جمله ناحیه ۱ (۶ محله)، ناحیه ۲ (۴ محله)، ناحیه ۳ (۳ محله) و ناحیه ۴ (۲ محله) تقسیم شده و در مجموع متشکل از ۱۵ محله است. ناحیه ۱ با جمعیت ۲۵۰۷۹ نفر دارای بیشترین میزان جمعیت است.[۷۷]

ناحیه‌بندی شهر و محلات ویرایش

محله‌ها و معابر اصلی شهر پیرانشهر
پارک بزرگ شهر، خیابان خمینی، کهنه‌خانا، بازار سیگارفروشان، کمربندی، شهرک فرهنگیان ۱ و ۲ و ۳ و ۴، قدس، پاداش، کوی کارکنان دولتA, B، c، شهرک منگوری، کوی شهید عبداللهی، ایثارگران، باغ رمضان، زرگتن، محله مسجدجامع قدیم، کوی نور، کوی جیژنی، منطقه شریعتی، محله مسجد حاج شفیع، پشت آشیانه شهرداری، بالاشهر، قبرستان زرگتن و قیزقپان، حمدی میرزای، مام خلیل، منطقه پیران، منطقه منگور، شین آباد، انتظاری، آزادگان، هواشناسی، دلارآباد، نیروگاه، طه زاده، گراو، پشت فرمانداری، آزادگان، چهایارنبی، روبروی کارگاه سیدبرایم، کوی قپان، سیدقطب غربی، منطقه سیداباد، مام کریم، منطقه ۳۲ متری و کشاورز

آسیب‌پذیری محلات شهری با رویکرد پدافند غیرعامل ویرایش

محدودهٔ شهر پیرانشهر به پنج پهنهٔ آسیب‌پذیر از نظر پدافند غیرعامل تقسیم شده‌است. بر این اساس، محله‌های قسمت غرب، مرکز و جنوب غرب (محله‌های کهنه‌خانه و گراو و قسمتی محله‌های فرهنگیان یک، قدس، ایثارگران و زرگتن آسیب‌پذیرترین محله‌های شهر هستند). علت این امر وضعیت نامناسب شاخص‌های کالبدی از جمله بافت ارگانیک، بافت ریزدانه و پرتراکم واحدهای مسکونی تمرکز تأسیسات و تجهیزات شهری، هسته اولیه شکل‌گیری شهر و هسته ثانویه شکل‌گیری شهر در این محله‌ها است.

در مقابل محله‌های پارک شهر و قسمتی از محله‌های کوی‌خیام و محمدخان در حال شکل‌گیری در شمال و جنوب و جنوب شرق شهر بر اساس طرح آماده‌سازی ساخته شده‌است. چنین محله‌هایی به دلیل وضعیت مناسب شاخص‌های کالبدی و وسعت زیاد فضاهای باز در آن از لحاظ آسیب‌پذیری در شرایط بهتری قرار دارند.

معضلات شهری ویرایش

آلودگی هوا ویرایش

آلودگی هوای پیرانشهر بیشتر به‌صورت گردوغبار است و این پدیده بر اثر طوفان‌های شن و وزش باد شدید در بیابان‌های جنوب غربی کشور عراق به وجود آمده و به‌خاطر ریز بودن ماندگاری زیادی در هوا دارند.[۷۸]

ترافیک ویرایش

افزایش جمعیت پیرانشهر، موجب افزایش تعداد وسایل نقلیه، حجم جابجایی‌ها و در نتیجه حجم ترافیک شده که این مسائل موجب بروز مشکلات عدیده‌‏ای در شهر به ویژه محدوده مرکزی شده است.

در پیرانشهر، توسعه معابر و ساماندهی ترافیک شهر، به خصوص معابر محدوده‏ مرکزی شهر، مطابق با افزایش حجم ترافیک نمی‏‌باشد.[۷۹]

معضلات اجتماعی ویرایش

حاشیه نشینی ویرایش

حاشیه نشینی از معضلات اجتماعی شهرهای مختلف آذربایجان غربی من جمله پیرانشهر بوده كه حل آن با چالش های بزرگی روبرو بوده است.[۸۰]

حاشیه نشینی در شهرهای ایران به شكل حلبی آباد ابتدا در تهران، تبریز، اصفهان و سایر شهرهای صنعتی پدیدار شد اما در زمان حاضر در ارومیه، بوكان، پیرانشهر، مهاباد، میاندوآب، سردشت و خوی نیز مناطق حاشیه نشین شكل گرفته است.[۸۱]

بر اساس بررسی های بعمل آمده از سال ۱۳۹۷ در شهر پیرانشهر ۱۵ محله حاشیه نشین با مساحتی بالغ بر ۸۵ هکتار وجود دارد که بیش از هزار خانوار با جمعیتی بالغ بر ۴ هزار نفر در این مناطق ساکن هستند.[۸۲]

اقتصاد ویرایش

بازارچه مرزی ویرایش

بازارچه مرزی تمرچین در ۱۱ کیلومتری شهرستان پیرانشهر در نقطه مشترک مرزی بین ایران و عراق واقع گردیده که به دلایل جغرافیایی، اقتصادی و امنیتی، از اهمیت ویژه ای برخوردار است. این بازارچه در سال ۱۳۷۴ افتتاح گردیده و با داشتن مساحتی ۲۵ برابر هزار متر مربع دارای ۳۶ غرفه است. عمدة کالاهای صادراتی این بازارچه عبارتند از سیمان، صنایع فلزی، میلگرد، مواد غذایی، لوازم صنعتی، میوه، فرش ماشینی و کالاهای وارداتی عبارتند از: ماشین آلات سنگین و قطعات و لوازم آنها، لوازم صوتی و تصویری، لوازم خانگی، پوشاک و با توجه به آمار و ارقام از کل صادرات بازارچه‌های کشور ۱۹/۸ درصد آن مربوط به صادرات بازارچه تمرچین پیرانشهر بوده که از نظر حجم و ارزش در بین بازارچه‌های مرزی کشور رتبه نخست را به خود اختصاص داده‌است. رشد گردشگری شهر پیرانشهر بعد از تأسیس بازارچه مرزی شدت گرفت؛ در واقع تا آن موقع مبادلات تجاری رونق فراوانی نداشت اما با شروع فعالیت‌های مرزی و واردات حجم زیاد کالا بر میزان مبادلات تجاری در شهر افزوده شد.[۸۳]

واحدهای صنعتی ویرایش

در مجموع ۶۳ واحد تولیدی در این شهرستان وجود دارد که در بخش های مختلف تولید سیم، کابل، مواد غذایی و سایر بخش‌ها فعالیت دارند.[۸۴]

عمده تولیدات واحدهای صنعتی این شهرستان صادراتی بوده و شهرک صنعتی این شهرستان یکی از فعال ترین شهرک های صنعتی آذربایجان غربی است.[۸۵]

کارخانه قند ویرایش

این کارخانه در سال ۱۳۴۷ توسط شرکت بلژیکی اوکماس و از طریق وزارت صنایع در ۵ کیلومتری جاده پیرانشهر-نقده واقع در استان آذربایجان غربی احداث شد، و طی سال‌های فعالیت خود، با استفاده از توانمندی‌های موجود از ظرفیت ۱۰۰۰ تن به ۲۵۰۰ تن چغندر در روز توسعه یافته‌است. محصول تولیدی این واحد ۳۰٬۰۰۰ تن شکر سفید و ۳ میلیون لیتر الکل طبی و ۱۵٬۰۰۰ تن تفاله خشک در سال می‌باشد. کارخانه قند پیرانشهر با جذب ۳۶۵ هزار تن چغندرقند، مقام دوم بیشترین چغندر تحویلی را در کشور کسب کرده‌است.[۸۶][۸۷]

گردشگری (سیاحت‌گری) ویرایش

پیرانشهر دارای ۵ منطقه نمونه گردشگری شامل تفرجگاه پردانان، آبشار خرپاپ، کانی لوسه، سد کانی سیب، سد جلدیان، سدسیلوه، آبشار خرپاپ می‌باشد و همچنین ۳ روستای هدف گردشگری از جمله کهنه‌لاهیجان و خورنج در شهرستان پیرانشهر به ثبت رسیده‌است.[۸۸][۸۹]

روستای خورنج ویرایش

روستای خورنج در پیرانشهر در فاصلهٔ ۲۰ کیلومتری شمال شرقی این شهر بر سر راه مهاباد نیز قرار دارد. این روستا در مجاورت منطقه ای قرار دارد که با سنگ‌های عظیم الجثه ای احاطه شده‌است و این سنگ‌ها به طرز شگفت‌انگیزی بر روی هم انباشته شده‌اند. در اطراف این روستا چندین تپهٔ باستانی با تاریخ قبل از اسلام و یک کتیبه و همچنین آثار یک دژ محکم کوهستانی شناسایی شده‌اند که حکایت از تاریخ کهن و پرفراز و نشیب این منطقه دارد. این سنگ‌ها بصورت تکه‌های حجیمی بر روی هم انباشت شده و منطقه گردشگری کندوان را در ذهن هر بیننده‌ای تداعی می‌کند.

سنگ‌های افسانه‌ای «خورنج» در سال ۱۳۹۹ در فهرست میراث طبیعی ملی کشور ثبت ملی شدند.[۹۰]

مراکز فرهنگی و هنری ویرایش

با استناد به گزارش اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی در سال ۱۳۸۰ مراکز فرهنگی و هنری شهرستان پیرانشهر به شرح زیرمی باشد:

۱ کتابخانه عمومی(۲۷/۲ درصد از کتابخانه‌های عمومی استان) و ۱ سالن سینما با ظرفیت ۴۸۰ صندلی (۴۷/۵ درصد از گنجایش صندلی‌های سینماهای استان) و ۲ واحد عرضه محصولات فرهنگی (۵۶/۱ درصد از واحدهای عرضه محصولات فرهنگی استان) و ۲۴ مرکز بازی‌های رایانه ای (۴۸/۸ درصد از مراکز بازی‌های رایانه ای استان) و ۱ چاپخانه (۰۴/۲ درصد از چاپخانه‌های استان)

آب شرب ویرایش

حدود ۹۹.۱ درصد از جمعیت تحت پوشش شبکه آب شرب شهری قرار دارند در حالی‌ که میانگین آمار استانی برخورداری از خدمات آب شهری ۹۹.۹۵ درصد است. پیرانشهر دارای ۲۹ هزار و ۱۴۳ فقره انشعاب آب است.

ترابری ویرایش

با استناد به آمارنامه سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان مجموعه راه‌های پیرانشهر کلاً ۹/۳۲۱ کیلومتر است که شامل ۷/۸۱ کیلومتر راه آسفالته فرعی(۶۰/۴ درصد از کل راه‌های آسفالته فرعی) و ۸ کیلومتر راه فرعی شنی (۹۴/۲ درصد از کل راه‌های فرعی شنی استان) و ۷/۴۶ کیلومتر راه آسفالته روستایی (۶/۳ درصد از کل راه‌های آسفالته روستایی) و ۵/۱۸۵ کیلومتر راه شنی روستایی(۲۲/۶ درصد از کل استان) می‌باشد.

در شهرستان پیرانشهر ۴ شرکت تعاونی مسافربری فعالیت می‌کنند، این شهرستان دارای ده‌ها دستگاه اتوبوس بین شهری (۶۷/۰ درصد از کل اتوبوس‌های بین راهی استان) وتعدادی دستگاه مینی بوس بین شهری (۴/۰ درصد از مینی بوس‌های بین شهری استان) می‌باشد. در شهرستان پیرانشهر ۶ دستگاه مینی بوس کروس هیوندای با ظرفیت هر کدام ۱۸ نفر و ۹۳ دستگاه تاکسی درون‌شهری و ۱۳ دفتر تاکسی تلفنی با ۱۹۵ دستگاه خودرو به کار حمل و نقل مسافر می‌پردازند. مطالعه در وضعیت تصادفات شهرستان پیرانشهر نشان می‌دهد که در بهمن ماه ۱۳۸۰ در ۱۳ فقره تصادفی که در سطح شهر رخ داده‌است (۵۴/۱ درصد از کل تصادفات استان) ۱۰ فقره را خسارت مالی و ۱۰ فقره را جراحت جانی در پی داشته‌است که از نظر تعداد تصادفات شهرستان پیرانشهر در رتبه نهم قرار گرفته‌است.

جاده ۲۶ ویرایش

جاده ۲۶ جاده‌ای است که شمال غرب ایران را از میاندوآب به مهاباد و پیرانشهر وصل می‌کند. قسمتی از این جاده مابین میاندوآب و میانه اتوبان ستارخان نام دارد.

راه پیرانشهر به کرکوک ارتباط برون‌مرزی این شهرستان را برقرار می‌کند.

فرودگاه ویرایش

فرودگاه خانه پیرانشهر فرودگاهی نظامی است که در شمال پیرانشهر در استان آذربایجان غربی ایران قرار دارد. طول باند این فرودگاه ۷۰۰ متر است.

مراکز آموزشی ویرایش

دانشگاه‌ها ویرایش

پیرانشهر دارای دو دانشگاه شامل دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه پیام نور است.

دانشگاه آزاد اسلامی واحد پیرانشهر ویرایش

دانشگاه آزاد اسلامی واحد پیرانشهر یک دانشگاه آزاد در شهر پیرانشهر واقع در استان آذربایجان غربی است. این مرکز در سال 1390 تأسیس و با پذیرش دانشجو در مقطع کاردانی فعالیت علمی-آموزشی خود را آغاز نمود. در حال حاضر دانشگاه آزاد پیرانشهر در 35 رشته و در مقاطع کاردانی و کارشناسی پیوسته و ناپیوسته اقدام به پذیرش دانشجو می کند. در حال حاظر در این مرکز بیش از 300 دانشجو در حال تحصیل و همچنین 4 عضو هیئت علمی در آن مشغول به فعالیت می باشند. تاکنون 60 مقاله علمی و - مقاله ISI از این مرکز در نشریات و همایشهای داخلی و خارجی منتشر شده است.[۹۱]

دانشگاه پیام نور پیرانشهر ویرایش

دانشگاه پیام نور واحد پیرانشهر در سال ۱۳۸۲ با موافقت اصولی (اولیه) سازمان مرکزی دانشگاه پیام نور کشور تاسیس گردید و تاکنون به صورت واحد به فعالیت خود ادامه داده است. این دانشگاه به عنوان تنها دانشگاه دولتی شهرستان شناخته می شود.[۹۲]

بهداشت و درمان ویرایش

شهرستان پیرانشهر دارای 2 بیمارستان است کە یکی از آنها (۱۶/۴ درصد از بیمارستان‌ها) با ۸۰ تخت (۱۵/۲ درصد از تخت‌های بیمارستانی استان) و ۱ رادیولوژی دولتی (۵ درصد از رادیولوژی‌های دولتی استان) و فاقد رادیولوژی خصوصی است. شهرستان پیرانشهر دارای ۷ مرکز بهداشتی درمانی (۷۴/۳ درصد از مراکز بهداشتی درمانی استان) که ۲ واحد آن شهری و ۵ واحد آن روستایی است می‌باشد. این شهرستان دارای ۳۸ خانه بهداشت (۵۵/۴ درصد از خانه بهداشتهای استان) و ۴ داروخانه خصوصی (۴۶/۲ درصد از داروخانه‌های خصوصی استان) و ۱ آزمایشگاه دولتی (۵ درصد از ازمایشگاه‌های دولتی استان) و ۱ آزمایشگاه خصوصی (۲۲/۲ درصد از آزمایشگاه‌های خصوصی استان) و ۱ مرکز بهداشت (۱۴/۷ درصد) می‌باشد و در این شهرستان ۲۱ پزشک عمومی(۳۷/۲ درصد از پزشکان عمومی‌های استان) و ۱۲ پزشک متخصص (۰۲/۲ درصد از پزشکان متخصص استان) و ۲ دندانپزشک (۸۵/۰ درصداز دندانپزشک استان) به ارائه خدمات بهداشتی می‌پردازند.

خدمات فنی ویرایش

شهرستان پیرانشهر دارای ۳ جایگاه عرضه سوخت (۵/۲ درصد از جایگاه‌های عرضه سوخت استان) برای عرضه سوخت‌های بنزین، گازوئیل و نفت سفید می‌باشد.

خدمات ورزشی و تفریحی ویرایش

شهرستان پیرانشهر دارای ۱ میدان فوتبال چمن و ۱ میدان فوتبال خاکی می‌باشد. هم چنین این شهرستان دارای ۲ زمین والیبال و بسکتبال سرپوشیده و فاقد زمین والیبال و بسکتبال روباز است. همچنین در مورد سایر رشته‌های ورزشی شامل ژیمناستیک، تنیس روی میز، شطرنج، بدمینتون و دارای ۱ میدان روباز و ۲ میدان سرپوشیده است.

خدمات بانکی ویرایش

شهرستان پیرانشهر در سال ۱۳۸۰ دارای ۸ شعبه بانکی (۶۷/۱ درصد از شعبات بانکی کل استان) و شعبه ارزی می‌باشد. شعبات بانکی شهرستان پیرانشهر به تفکیک زیر است:

بانک ملی ۲ شعبه، بانک ملت ۱ شعبه، بانک تجارت ۱ شعبه، بانک صادرات ۱ شعبه، بانک کشاورزی ۱ شعبه. بانک مسکن ۱ شعبه، بانک سپه ۱ شعبه و مؤسسه مالی و اعتباری بنیاد یک شعبه دارد.

خدمات ارتباطی ویرایش

شهرستان پیرانشهر دارای ۱ اداره پست (۶۶/۶ درصد از ادارت پستی استان) و ۵ نمایندگی پست می‌باشد.

در شهرستان پیرانشهر، ۶۵۱۲ تلفن نصب شده (۹۸/۱ درصد از تلفن‌های منصوبه استان) که از این تعداد ۵۷۶۹ تلفن (۹۴/۱ درصد از تلفن‌های مشغول بکار استان) مشغول بکار هستند. از تلفن‌های مشغول بکار شهرستان ۴۸۸۷ تلفن برای واحدهای مسکونی و ۵۴۸ تلفن برای واحدهای تجاری و ۳۳۴ تلفن در واحدهای دولتی مشغول بکار هستند. شهرستان پیرانشهر دارای ۵۲ تلفن همگانی داخل شهری (۹۵/۲ درصد از تلفن‌های همگانی داخل شهری استان) و ۸ تلفن همگانی راه دور (۴۹/۲ درصد از تلفن‌های همگانی راه دور استان) مشغول بکار هستند.

کشاورزی ویرایش

زمین‌های قابل کشت و دشت‌های وسیع، آب نسبتاً زیاد و بارور بودن زمین‌ها باعث شده‌است که بیشتر مردم شهرستان پیرانشهر در زمینهٔ کشاورزی کسب روزی کنند. آب کشاورزی از چشمه‌ها، رودخانه‌ها و چاه تأمین می‌شود. محصولتی چون گندم، جو، چغندر، قند، نخود، آفتابگردان و محصولات باغی چون گردو، سیب، توت، انگور و … کشت غالب در منطقه می‌باشند. استفاده از ادوات و ماشین‌های کشاورزی در کشاورزی این منطقه معمول می‌باشد. درآمد نسبتاً مناسب کشاورزی باعث شده که اغلب مردم آن را به عنوان شغل اول یا دوم اختیار کنند.

خدمات عمومی ویرایش

بنا به گزارش سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان در سال ۱۳۸۰ شهرداری شهرستان پیرانشهر دارای ۴ رفتگر (۳۷/۰ درصد از رفتگران استان) است و این افراد با ۵ ماشین از نوع کمپرسی کار نظافت و دفع زباله‌های شهری را بر عهده دارند و در این شهرستان ۷۰ زباله دان نصب شده‌است. این شهرستان دارای ۲ گرمابه عمومی با ۱۴ دوش و ۱ گرمابه خصوصی با ۱۰۰ دوش می‌باشد. بنابه همین گزارش این شهرستان دارای ۲ واحد سرویس بهداشتی در سطح شهر می‌باشد.

معادن ویرایش

پیرانشهر به دلیل داشتن سنگ‌های گرانیت دارای شهرت جهانی است. ذخایر شناخته شده سنگ‌های گرانیت (سبز، مشکی و سفید) این شهرستان چهار میلیون تن برآورد می‌شود که به لحاظ تنوع رنگ و طرح استحکام در ایران و جهان منحصر به فرد است.[۹۳][۹۴][۹۵] سینیتهای سبز پیرانشهر در نوع خود در دنیا منحصربه‌فرد هستند و تنها یک توده کوچک مشابه آن در کشور ایتالیا وجود دارد، به‌طوری‌که در موزه ایتالیا نگهداری می‌شود.[۹۶][۹۷] شهرستان پیرانشهر پس از منطقه لرستان به عنوان دومین منطقه دارای معادن سنگ گرانیت کشور شناخته شده‌است.[۹۸]

با در نظر گرفتن طبیعت بکر و دست نخورده پیرانشهر و علم به کوهستانی بودن این منطقه و نقش کوه‌ها در بروز معادن سنگ، پیرانشهر دارای معادن غنی سنگ می‌باشد. بیش از ۸۰ درصد معادن سنگ‌های گرانیت آذربایجان غربی در این شهرستان واقع شده‌اند. این شهر با داشتن ۶۵ معدن گرانیت و تولید سالانه ۳۰۰ هزار تن سنگ گرانیت یکی از قطب‌های مهم کشور در تولید سنگ گرانیت به‌شمار می‌رود. سنگ‌های تزئینی معادن پیرانشهر به‌طور عمده گرانیت رنگی با کیفیت بی‌نظیر در ایران، یکی از بزرگ‌ترین اقلام صادرات استان را تشکیل می‌دهد. علاوه بر گرانیت معادن سنگ مرمر نیز به تعداد زیاد وجود دارند. بسیاری از این معادن بعلت‌هایی چون هزینه گزاف، امنیت و مشکلات ثبتی بهره‌برداری نشده‌اند. معادن سنگ نیز در فراهم آوردن فرصت شغلی و درآمد مناسب سهمی بسزا برای مردم پیرانشهر داشته‌اند.

معدن طلا ویرایش

آذربایجان غربی رتبه نخست کشور را از نظر ذخایر و تولید طلا در اختیار دارد. سومین معدن طلای آذربایجان غربی در شهرستان پیرانشهر واقع شده‌است. این معدن با ذخیره ۱۹۶ هزار تن کان سنگ طلا با عیار طلای ۳۸ / ۱ گرم در تن در منطقه پیرانشهر شناسایی و کشف شده‌است. دو معدن دیگر طلای استان آذربایجان غربی در شهرستان تکاب، واقع شده‌اند.[۹۹]

صنایع دستی و هنرهای سنتی ویرایش

شهرستان پیرانشهر هنرمندان زیادی دارد که در جای جای این شهرستان آثاری فاخر از خود به نمایش می‌گذارند.

پیرانشهر همچون سایر مناطق ایران تعدادی از رشته های صنایع دستی را در طول سالیان متمادی در دامن خود پرورده است و صنعتگران خوش ذوق و خلاق آن مصنوعات زیبایی به علاقمندان هنر ایرانی عرضه كرده اند. در گذشته رشته های متعددی در این شهر رایج بوده اند كه به مرور زمان و با توجه به دلایل مختلف از جمله پیدایش زندگی ماشینی و جایگزینی مصنوعات صنعتی ، صنایع دستی در انزوا قرارگرفته است ولی هم اكنون نیز رشته هایی مانند نساجی سنتی ، قالیبافی ، گلیم بافی ، گیوه دوزی ، پالان دوزی ، بافتنیهای سنتی وصنایع چوبی در پیرانشهر رواج دارد.

غذاهای سنتی ویرایش

دیگر استعمالات ویرایش

پیوند به بیرون ویرایش

منابع ویرایش

  1. http://www.encyclopaediaislamica.com/
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «تعداد جمعیت و خانوار تا سطح آبادی براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰». مرکز آمار ایران. ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۴.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ https://www.citypopulation.de/php/iran-admin.php?adm2id=0402
  4. https://www.citypopulation.de/php/iran-azarbayjanegharbi.php
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ http://kurdpayam.com/2018/12/16/پیرانشهر-به-پرجمعیت-ترین-شهر-جنوب-استا/[پیوند مرده]
  6. «پایگاه جستجوی نامهای جغرافیایی». دریافت‌شده در ۲۰۱۴–۰۹–۲۱. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  7. https://en.climate-data.org/asia/iran/west-azerbaijan/piranshahr-19481/
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ فوریه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰.
  9. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ مارس ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۷ مارس ۲۰۱۵.
  10. «اجرای طرح هم کد سازی تلفن ثابت». وبگاه شرکت مخابرات ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۴.
  11. «شهردار پیرانشهر انتخاب شد».
  12. «تماس با شهردار پیرانشهر». پورتال شهرداری پیرانشهر. ۲۰۱۳-۱۱-۱۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ آوریل ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۰۳-۲۰.
  13. http://wisgoon.com/pin/10590357/
  14. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۸.
  15. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۸ مه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۸.
  16. https://cporoje.ir/product/2713253/
  17. https://www.citypopulation.de/en/iran/azarbayjanegharbi/0402__p%C4%ABr%C4%81nshahr/
  18. وضعیت آب و هوای
  19. پیرانشهر
  20. امکانات
  21. Khaneh Airport Map | Iran Airports
  22. Khaneh Airport (KHA) Details - Iran
  23. OITH - Piranshahr [Khaneh], IR - Location - Great Circle Mapper
  24. https://www.chtn.ir/news/1397101525/%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B4%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%86%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA
  25. https://www.isna.ir/news/95040114873/%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%A2%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA
  26. https://piranshahr-ag.ir/fa/wagov/piranshaher
  27. https://www.jstor.org/stable/4300506
  28. https://www.jstor.org/stable/609632
  29. https://www.jstor.org/stable/609632
  30. http://pircity.ir/index.php/2016-06-16-04-27-10/2016-06-16-04-28-16
  31. http://www.aftabir.com/travel/iran/westazarbayjan/geography/politic_divisions.php#piran-shahr
  32. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژوئن ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۸.
  33. ۳۳٫۰ ۳۳٫۱ «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۹ ژانویه ۲۰۱۹.
  34. https://profdoc.um.ac.ir/paper-abstract-1048290.html
  35. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۸.
  36. https://www.hanakhabar.ir/news.php?id=10BE0626&news=راه‌اندازی%20موزه%20اشیای%20مكشوفه%20از%20حوضه%20آبریز%20زاب%20پیرانشهر
  37. https://dolat.ir/detail/395522
  38. https://www.isna.ir/news/1401022718297/ثبت-۳۴۳۱-قلم-اثر-آذربایجان-غربی-در-سامانه-جامع-میراث-فرهنگی-کشور
  39. https://iranvarjavand.ir/اولین-بانک-سفال-آذربایجان-غربی-افتتاح/
  40. http://www.iribnews.ir/fa/news/1214773/قدمت-پیرانشهر-به-عصر-آهن-می‌رسد
  41. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۳ آوریل ۲۰۱۹.
  42. ۴۲٫۰ ۴۲٫۱ http://www.irna.ir/fa/News/83161138
  43. ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ https://www.thalia.de/shop/home/artikeldetails/ID80381749.html
  44. http://www.dakke.co/news_details/044IRN_82818232
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ http://www.irna.ir/wazarbaijan/fa/News/82595276
  46. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۴.
  47. http://mahabad.irib.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=15366&keyword=%20پهلوان[پیوند مرده]
  48. ۴۸٫۰ ۴۸٫۱ Encyclopaedia Islamica Foundation. بنیاد دائرةالمعارف اسلامی
  49. «دانره المعارف بزرگ اسلامی - پیرانشهر». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ دسامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۱۲.
  50. http://ensani.ir/file/download/article/1625893578-10184-15-11.pdf
  51. https://www.jahannews.com/news/756886/۱۷-اسفند-نماد-مظلومیت-مردم-پیرانشهر
  52. «گاهشمار حملات شیمیایی عراق». تبیان.
  53. «بعثی‌ها ۳۰ بار مناطق مسکونی ایران را بمباران شیمیایی کردند». تبیان.
  54. https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری
  55. «FarsNewsAgency - خبرگزاری فارس». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۰ اوت ۲۰۱۶.
  56. http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1904&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=456142513[پیوند مرده]
  57. http://www.irna.ir/wazarbaijan/fa/News/83137203
  58. https://www.citypopulation.de/en/iran/admin/āzārbāyjān_e_gharbī/0402__pīrānshahr/
  59. https://www.citypopulation.de/en/iran/admin/āzārbāyjān_e_gharbī/0402__pīrānshahr/
  60. https://www.citypopulation.de/en/iran/admin/%C4%81z%C4%81rb%C4%81yj%C4%81n_e_gharb%C4%AB/0402__p%C4%ABr%C4%81nshahr/
  61. https://www.citypopulation.de/en/iran/admin/%C4%81z%C4%81rb%C4%81yj%C4%81n_e_gharb%C4%AB/0402__p%C4%ABr%C4%81nshahr/
  62. https://www.google.com/search?as_q=پیرانشهر&as_epq=&as_oq=&as_eq=&as_nlo=&as_nhi=&lr=&cr=&as_qdr=all&as_sitesearch=https%3A%2F%2Fwww.amar.org.ir%2F&as_occt=any&safe=images&as_filetype=&tbs=#kpfb-stage=1&kpfb-tattr=&kpfb-kpid=images_universal&kpfb-ftype=3&kpfb-ftag=0
  63. https://www.citypopulation.de/en/iran/admin/āzārbāyjān_e_gharbī/0402__pīrānshahr/
  64. https://www.yjc.ir/fa/news/6312072/پیرانشهر-دارای-بیشترین-رشد-جمعیت-در-استان
  65. https://www.citypopulation.de/en/iran/admin/āzārbāyjān_e_gharbī/0402__pīrānshahr/
  66. https://www.citypopulation.de/en/iran/admin/āzārbāyjān_e_gharbī/0402__pīrānshahr/
  67. https://www.google.com/search?as_q=پیرانشهر&as_epq=&as_oq=&as_eq=&as_nlo=&as_nhi=&lr=&cr=&as_qdr=all&as_sitesearch=https%3A%2F%2Fwww.amar.org.ir%2F&as_occt=any&safe=images&as_filetype=&tbs=#kpfb-stage=1&kpfb-tattr=&kpfb-kpid=images_universal&kpfb-ftype=3&kpfb-ftag=0
  68. https://www.google.com/search?as_q=پیرانشهر&as_epq=&as_oq=&as_eq=&as_nlo=&as_nhi=&lr=&cr=&as_qdr=all&as_sitesearch=https%3A%2F%2Fwww.amar.org.ir%2F&as_occt=any&safe=images&as_filetype=&tbs=#kpfb-stage=1&kpfb-tattr=&kpfb-kpid=images_universal&kpfb-ftype=3&kpfb-ftag=0
  69. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۸.
  70. http://www.hamshahrionline.ir/photo/45130/آشنایی-با-استان-کردستان
  71. http://olympic.farsnews.com/news/13910821000146/اعلام-آماده-باش-به-سفارت-خانه-های-ایران[پیوند مرده]
  72. "بخش‌های کردنشین ایران". ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد. 2018-09-19.
  73. «پورتال-استان آذربایجان غربی-معرفی شهرستان پیرانشهر». westazar.ivo.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۲۹.[پیوند مرده]
  74. «آشنایی با آذربایجان غربی استان کردنشین ایران | ولات کرمانج». ولات کرمانج. ۲۰۱۷-۰۹-۰۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۲۹.
  75. سایت رسمی پرتال آذربایجان غربی
  76. http://www.irna.ir/fa/News/81724549
  77. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/12/24/1681848/ارومیه-طرح-کرامت-سپاه-شهدا-در-آذربایجان-غربی-اجرا-می-شود
  78. https://www.irna.ir/news/81972838/%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D9%88-%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A-%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D8%B1%D8%A7-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA
  79. https://atiesaz.com/fa/projects/%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C/
  80. https://www.irna.ir/news/82994939/%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AC%D8%B2%D9%88-10-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%8C
  81. https://www.irna.ir/news/82994939/%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AC%D8%B2%D9%88-10-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%8C
  82. https://www.kurdpress.com/news/12891/%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%86%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B7%D9%82-%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1
  83. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۹.
  84. https://www.irna.ir/news/84314536/%DB%B9%DB%B0-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%88%D8%A7%D8%AD%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D8%AA
  85. https://www.irna.ir/news/84667768/%DB%B7%DB%B3-%D9%88%D8%A7%D8%AD%D8%AF-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF
  86. http://www.isfs.ir/factory1.asp?id=10
  87. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۱۲.
  88. https://www.yjc.ir/fa/news/6847059/ثبت-۵-منطقه-نمونه-گردشگری-در-شهرستان-پیرانشهر
  89. http://www.irna.ir/wazarbaijan/fa/News/83225760
  90. https://www.irna.ir/news/83838407/پنج-اثر-طبیعی-کشور-ثبت-ملی-شد
  91. https://myreshte.ir/ShowUniversity/220/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1
  92. http://piran.az.pnu.ac.ir/portal/home/?NEWS/608330/609051/2092064/%F0%9F%94%BA-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%86%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%A7%D8%AD%D8%AF-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D8%AA%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D8%AF
  93. http://www.pana.ir/news/325081
  94. «معادن و سنگ‌های کشور». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۱۲.
  95. «سنگ‌های منحصر به فرد پیرانشهر». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۱۲.
  96. سایت خبری رکنیوز
  97. %DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D9%۸۹. %D8%A8%D8%AE%D8%B4. %D9%۸۵٪D8%B9%D8%AF%D9%۸۶. %D8%AF%D8%B1. %D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%۸۶٪D8%B4%D9%۸۷٪D8%B1. %D8%A8%D9%۸۷. %D9%۸۵٪D8%B1%D8%B2.40. %D9%۸۵٪D9%8A%D9%۸۴٪D9%8A%D8%A7%D8%B1%D8%AF. %D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%۸۴. %D8%B1%D8%B3%D9%8A%D8%AF.html موقعیت پیرانشهر[پیوند مرده]
  98. %D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA%D9%89. %D8%B3%D9%86%DA%AF. %D8%AF%D8%B1. %D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1. %D8%A7%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AB. %D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%AF. %D8%B4%D8%AF.html GSI.ir - - اخبار و رویدادها - شهرک صنعتی سنگ در پیرانشهر احداث خواهد شد[پیوند مرده]
  99. https://www.portal.gold/fa/news/12305/کشف-یک-معدن-طلا-در-خرابه-پیرانشهر[پیوند مرده]
  100. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ آوریل ۲۰۲۰.