باز کردن منو اصلی

ذهبیه یکی از سلسله‌های تصوف اسلامی است که در ایران و سایر کشورها پیروانی دارد. لیکن ذهبیه به عنوان یکی از سلسله‌های تصوف شیعی شناخته می‌شود. (مقدمه دیوان شمس انتشارات انس تک تهران) قدمت سلسله دراویش ذهبیه را به قرن سوم هجری قمری و به ابو محفوظ معروف بن فیروز کرخی معروف کرخی نسبت می‌دهند. از مشایخ آن می‌توان شیخ جنید بغدادی و شیخ سری سقطی و شیخ احمد غزالی و شیخ نجم الدین کبری را نام برد. در فارس، خراسان، آذربایجان، خوزستان و برخی بلاد دیگر، پیروان این سلسله پراکنده‌اند.

محتویات

سلسله یا فرقهویرایش

در خصوص اینکه طرق (و سایر نحله‌های فکری و اجتماعی) تصوف را سلسله بنامیم یا فرقه، اختلاف نظر عمیق و مسکوتی وجود دارد.[۱] عده‌ای که عمدتاً از مخالفان تصوف هستند[۲] معتقدند که می‌بایست این طرق مختلف را فرقه خواند و در مقابل اقطاب و مشایخ و دراویش عمدتاً طریق خود را سلسله می‌نامند. البته این موضوع مطلق نبوده و حتی برخی از مخالفین تصوف نیز در نوشتار و گفتار خویش مرز دقیق این دو را مشخص نکرده‌اند و گاهی اوقات از این طرق با عنوان فرقه و گاهی با عنوان سلسله یاد کرده‌اند. عرفاً و متصوفه هر چند یک انشعاب مذهبی در اسلام تلقی نمی‌شوند و خود نیز مدعی چنین انشعابی نیستند و در همه فرق و مذاهب اسلامی حضور دارند، در عین حال یک گروه وابسته و به هم پیوسته اجتماعی هستند. یک سلسله افکار و اندیشه‌ها و حتی آداب مخصوص در معاشرتها و لباس پوشیدنها و احیاناً آرایش سر و صورت و سکونت در خانقاه‌ها و غیره، به آنها به عنوان یک فرقه مخصوص مذهبی و اجتماعی رنگ مخصوص داده و می‌دهد؛ لذا تفکیک این دو واژه از هم بسیار سخت خواهد بود.[۳]

سلسله اقطاب ذهبیهویرایش

سلسه اقطاب این سلسله بدین شرح است:[۴]

۱-معروف کرخی

۲-سری سقطی بغدادی

۳- جنید بغدادی

۴- ابوعثمان مغربی

۵- ابوعلی رودباری

۶- ابوعلی کاتب مصری

۷- ابو القاسم گورکانی

۸- ابوبکر نساج طوسی

۹- احمد غزالی

۱۰- ابوالنجیب سهروردی

۱۱- عماریاسربدلیسی

۱۲- نجم الدین کبری

۱۳- مجدالدین بغدادی

۱۴- رضی الدین علی لالا

۱۵- شیخ احمد جوزقانی (گورپانی)

۱۶- نورالدین عبدالرحمن اسفراینی

۱۷- علاءالدوله سمنانی

۱۸- محمود مزدقانی

۱۹- امیر سید علی همدانی

۲۰- ابو اسحاق ختلانی

۲۱- امیر سید عبدالله برزش آبادی

۲۲- رشید الدین محمد بیدآوازی

۲۳- شاه علی اسفراینی

۲۴- حاج محمد خبوشانی

۲۵- غلامعلی نیشابوری

۲۶- تاج الدین حسین تبادکانی

۲۷- درویش محمد کارندهی (مشهور به پیر پاره دوز)

۲۸- حاتم زراوندی خراسانی

۲۹- محمد علی مؤذن خرسانی

۳۰- نجیب‌الدین رضا تبریزی

۳۱- علی نقی اصطهباناتی

۳۲- سید قطب الدین محمد نیریزی

۳۳- آقا محمد هاشم درویش شیرازی

۳۴- آقا میرزا عبدالنبی شیرازی (شریفی)

۳۵- آقا میرزا ابوالقاسم راز شیرازی (میرزا بابا)

۳۶- آقا میرزا جلال الدین محمد (مجد الاشراف) شیرازی

۳۷- میرزا احمد تبریزی (عبدالحی مرتضوی)(وحید الاولیا الکاملین)

۳۸- میرزا محمد علی حب حیدراردبیلی (ابوالفتوح)

۳۹- دکتر عبدالحمید گنجویان (میر برنا) (سلام الاولیا)

۴۰- دکتر حسین عصاریان (صلاح الدین)

وجه تسمیهویرایش

به اینان کبرویه و رضویه نیز گفته می‌شود و مخالفان آنان را بنام ذهبیه اغتشاشیه نیز می‌شناسند. دربارهٔ وجه تسمیه آن گفتند اند به لحاظ علم کیمیا گری دانستن روسای این فرقه آن را ذهبیه نامیده‌اند و می‌گویند روسای این فقه سالک را مانند طلای بی غش می‌نمایند و تا به این رتبه نرسد اجازه دستگیری به او نمی‌دهند. وجه دیگر آن که در این فرقه سنی وجود نداشته و مشایخ و اولیای آنها امامی مذهب بوده‌اند.[۵] شمس الدین محمد بن یحیی لاهیجی مؤلف مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز در آنجا می‌نویسد:[۶]

چون سخن به مرکز دایره وجود که کامل وهادی زمانه‌است و سلسله او منجر شد، ذکر سلسله الذهب نمودن که چون زر سرخ از همه غشها پاک است و این فقیر حقیر به محض هدایت الهی دست اعتصام در او زده، به اعلا مراتب کمال که لایق استعداد خود بود رسیده‌است مناسب نمود تا تذکره اولیا باشد (وسپس سلسله خویش را تا شیخ معروف کرخی ذکر می‌کند).

شیخ فریدالدین عطار نیشابوری هم در کتاب مظهرالعجایب در ذکر شیخ و استاد خود می‌فرماید:[۷]

داشت آن یک سلسله کان را ذهب
خاص اهل البیت گویند ای عجب

جغرافیاویرایش

ذهبیه ابتدا در خراسان قدیم و منطقه ختلان (شهری نزدیک سمرقند) که مرکز قطب‌های و مشایخ طریقت کبرویه خصوصا میرسید علی همدانی و خواجه اسحاق ختلانی بوده، به وجود آمده‌اند. این منطقه در قرن‌ نهم تا یازدهم مرکز اقطاب ذهبیه بوده است. بعد از سال‌ها، مرکزیت طریقت ذهبیه به شیراز[۸] و در زمان قطب سی‌ام ذهبیه، مرکز آنها به اصفهان منتقل می‌شود.[۹] و در زمان شاه حسین صفوی در اثر فشار فقها، مرکزیتشان به شیراز منتقل می‌شود.[۱۰]

در میان سلسله‌های تصوف اسلامی، تنها سلسله‌ای که در غیر محیط ایران، پیرو و پیر طریقت و خانقاه ندارد، سلسله ذهبیه است.[۱۱] و تا امروز نیز فعالیت دارد.[۱۲]

مراسم خانقاهیویرایش

فرقه ذهبیه مانند سایر فرقه‌های صوفیه ملتزم به مراسم خانقاهی است.[۱۳] از جمله این مراسم، خرقه‌پوشی قطب‌ها است که از قطب قبلی به قطب بعدی منتقل،[۱۴] اما در سلسله ذهبیه بر خلاف سایر سلاسل سنت سماع یا رقص وجود ندارد؛[۱۴] و سومین رسم آنها، فرهنگ مراد و مریدی که در میان ذهبیه زیاد است.[۱۵]

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. [http://www.hawzah.net/Per/E/do.asp?a=EDDC3.htm عنوان = مشاهیر صوفیه نویسنده = مرتضی مطهری ناشر= حوزه http://www.hawzah.net/Per/E/do.asp?a=EDDC3.htm عنوان = مشاهیر صوفیه نویسنده = مرتضی مطهری ناشر= حوزه] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). کاراکتر line feed character در |نشانی= در موقعیت 47 (کمک); پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  2. [http://www.porseman.org/q/showq.aspx?id=11329 عنوان = فرق یا سلاسل تصوف ناشر= پرسمان http://www.porseman.org/q/showq.aspx?id=11329 عنوان = فرق یا سلاسل تصوف ناشر= پرسمان] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). کاراکتر line feed character در |نشانی= در موقعیت 46 (کمک); پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  3. [http://www.hawzah.net/Per/E/do.asp?a=EDDA4.htm ناشر= حوزه http://www.hawzah.net/Per/E/do.asp?a=EDDA4.htm ناشر= حوزه] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). کاراکتر line feed character در |نشانی= در موقعیت 47 (کمک); پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  4. س‍ب‍زواری، م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی. "ت‍ح‍ف‍ه ع‍ب‍اس‍ی/ م‍ن ت‍ال‍ی‍ف‍ات م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی ال‍س‍ب‍زواری ال‍خ‍راس‍ان‍ی" انتشارات انس تک، ۱۳۸۱
  5. خاوری، اسدالله ذهبیه (تصوف علمی، آثار ادبی) تهران: دانشگاه تهران، ۲۰۰۴، چاپ دوم
  6. لاهیجی، محمد. مفاتیح الاعجازفی شرح گلشن راز با مقدمه کیوان سمیعی. چاپ پنجم انتشارات سعدی ۱۳۷۱
  7. عطار نیشابوری، فریدالدین. مظهر العجائب" چاپ اول، انتشارات پازینه، ۱۳۸۶
  8. رفیعی، «فرقه ذهبیه»، ص۶۱.
  9. خاوری، ذهبیه، ۱۳۸۳ش، ص۲۸۷.
  10. خاوری، ذهبیه، ۱۳۸۳ش، ص۲۹۶.
  11. دزفولی، «تحلیلی از تصوف با تأکید بر فرق ذهبیه»، ص۱۲۴.
  12. مادلونگ، فرقه‌های اسلامی، ۱۳۸۱ش، ص۹۱.
  13. رفیعی، «فرقه ذهبیه»، ص۶۷.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ رفیعی، «فرقه ذهبیه»، ص۶۸.
  15. رفیعی، «فرقه ذهبیه»، ص۶۹.

منابعویرایش

  • خاوری، اسدالله، ذهبیه تصوف علمی و آثار ادبی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.
  • دزفولی، حسین، «تحلیلی از تصوف با تأکید بر فرق ذهبیه»، در فصلنامه کتاب نقد، شماره ۳۹، ۱۳۸۵ش.
  • رفیعی زابلی، حمیدالله، «فرقه ذهبیه»، در مجله کلام اسلامی، شماره۷۵، پاییز۱۳۸۹ش.
  • مادلونگ، فرقه‌های اسلامی، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ناشر: انتشارات اساطیر، چاپ دوم، ۱۳۸۱ش.