آیهٔ مودت بخشی از آیه ۲۳ سوره شوری است. شیعیان این آیه را دلالت بر فضیلت اهل بیت پیامبر می‌دانند و آن را پاداش رسالت محمد فرض می‌کنند. مصادیق قربی در آیه و مکی یا مدنی بودن سوره از مهمترین اختلاف نظرات میان مفسران می‌باشد.

آیه مودت
Quran - year 1874 - Page 102.jpg
آیه مودت در نسخه خطی قران مربوط به قرن هجدهم میلادی
مشخصات قرآنی
نام آیهآیه مودت
نام سورهشوری
شماره آیه۲۳
محل نزولمدینه
شأن نزولدارد
شماره جزء۲۵
شماره حزب۴۹
اختلاف درشأن نزول
اطلاعات دیگر
شماره کلمه۲۹
شماره حرف۱۴۶
حروف مقطعهندارد

متن آیه مودتویرایش

ذَلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی وَمَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ؛ این همان [پاداشی] است که خدا بندگان خود را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند [بدان] مژده داده‌است بگو به ازای آن [رسالت] پاداشی از شما خواستار نیستم مگر دوستی درباره خویشاوندان و هر کس نیکی به جای آورد [و طاعتی اندوزد] برای او در ثواب آن خواهیم افزود قطعاً خدا آمرزنده و قدرشناس است.

معنای واژگانویرایش

مودّت به معنای محبت داشتن و دوست داشتن است.[۱] به نظر برخی از لغتدانان مصدر[۲] و به نظر گروهی از آنان اسم مصدر است.[۳]

راغب نیز در المفردات در معنای ودّ و مودّت می‌گوید: مَحَبَّةُ الشَیءِ و تَمَنّی کَونِهِ (دوست داشتن چیزی و آرزوی بقا و بودن بودن آن)[۴]

اجر: مزد، ثواب و پاداش که در مقابل عمل نیک به انسان می‌رسد. در مفردات آمده اجر فقط در مزد عمل خوب گفته می‌شود برخلاف جزا که در عمل خوب و بد هر دو استفاده می‌شود.[۵]

قربی نزدیکی در نسب و خویشاوندی رحمی است.[۶] فیومی در مصباح المنیر قربی و قرابت را مصدر قرب می‌داند و در فرق میان آنها بیان کرده که قرب در مورد مکان است و قربی دربارهٔ رحم و خویشاوند به کار می‌رود.[۷]

جمهره اللّغه نیز قربی را همان نزدیکی شخص به لحاظ نسب مادری یا پدری می‌داند.[۸]

یقترف (قَرف، اِقتِراف) معنای اصلی آن کندن پوست درخت، کندن پوست روی زخم. اقتراف را به صورت استعاره اکتساب گفته‌اند که هم کار خوب و هم کار بد را شامل می‌شود.[۹]

حسنة هر نعمت خوشایند و شادکننده ای است که به انسان می‌رسد. نعمتهای دنیا و آخرت را هم در برمیگیرد. ضدّ آن سیئّه است.[۱۰]

شان نزولویرایش

۱)دسته ای از مفسران معتقدند که این آیه مکی است و درباره شان نزولش هم سه نظر عمده مطرح کرده اند.۱-عده ای از مشرکان در محافلشان میگفتند نمی‌بینید که چگونه محمد در مقابل کارهایش اجرت میگیرد؟ این آیه برای رد سخنان آنها نازل شد. واحدی نیشابوری به نقل از قتاده این شان نزول را آورده است. ۲- برخی مفسران نیز روایاتی که مخاطب آیات را انصار مدینه میدانند، ضعیف شمرده و میگویند خطاب آیه به قریش یا همه عرب است و قربی خویشاوندان پیامبرند.۳-دیدگاه سوم بیان میکند که بر طبق سیاق سوره های مکی تمام آیات آن در مکه و در شان مومنان مستضعف نازل شده است.

۲)دسته دوم مفسرانی که اعتقاد به مدنی بودن آیه دارند،آن را خطاب به انصار مدینه میدانند و استناد به روایات ابن عباس کرده اند. از ابن عباس دو روایت مختلف نقل شده: ۱-طبری، ابن عطیه اندلسی و قرطبی در یک روایت از ابن عباس آورده اند: انصار نسبت به مهاجران فخر فروشی کردند. زمانی که این خبر به محمد رسید، در مجلس آنان حاضر شده و گفت: ای گروه انصار آیا ذلیل نبودید و خداوند به وسیله من به شما عزت نداد؟ پاسخ دادند: آری، بار دیگر گفت: آیا گمراه نبودید و خداوند به وسیله من شما را هدایت نکرد؟ پاسخ دادند آری؛سپس گفت:چرا میگویید که قومش او را بیرون کردند و ما به او پناه دادیم یا او را تکذیب کردند و ما او را تصدیق نمودیم یا او را خوار کردند و ما او را یاری کردیم؟ در این لحظه انصار گفتند: اموالمان و آنچه در اختیار داریم برای خدا و رسولش میبخشیم. این آیه در پاسخ آنها نازل شد.[۱۱]

۲- تمام مفسران شیعه و بسیاری از مفسران اهل سنت همچون ابن عطیه اندلسی، فخررازی، طبرانی، قرطبی، دروزة از ابن‌عباس نقل کرده‌اند که پس از هجرت پیامبر به مدینه، انصار دربارهٔ اداره نظام اسلامی گفتگو کردند. آنان تصمیم گرفتند نزد محمد بروند و بگویند: اگر برای پیشرفت اسلام و اداره جامعه نو بنیاد خویش نیاز اقتصادی و مالی داشته باشید، همه ثروت و امکانات ناچیز ما در اختیار شماست. هرگونه مصلحت بدانید و در آن تصرف کنید که سبب افتخار ما است. در اینجا بود که آیه مودت بر محمد نازل شد.[۱۲]

دیدگاه تفسیری اهل سنتویرایش

نظرات اهل سنت درباره تفسیر آیه مودت در بخشهای مختلفی قابل بررسی است.یکی از این مباحث مربوط به مکان نزول آیه میباشد.عده ای از مفسران آنها قائل به مکی بودن سوره هستند و بنابراین تفسیر مصداق قربی در آیه را خویشاوند نزدیک پیامبر اسلام نمیدانند.دلیلشان هم این است که در مکه علی بن ابی طالب با دختر محمد ازدواج نکرده بود و هنوز حسن بن علی و حسین بن علی به دنیا نیامده بودند. به اعتقاد برخی از اهل سنت استثناء در آیه استثنای منقطع است نه متصل. پس از این جهت ،مودت فی القربی اجر رسالت نیست و از این آیه لزوم مودت قربی حاصل نمیشود. سومین دیدگاه دراین باره این است که عده از اهل سنت میگویند چون رسالت یک منصب الهی است و پاداش آن بر عهده خداوند است، پس پیامبر هرگز مزد و اجر تبلیغ خود را از مردم طلب نمیکند همانگونه که سایر پیامبران قبلی نیز در مقابل کار خویش پاداشی نخواسته اند و آیات قرآن هم در این رابطه سخنانی را از قول آنها بیان میدارد.[۱۳]

دیدگاه تفسیری شیعهویرایش

روش تفسیری شیعیان مراجعه به روایات منقول از اهل بیت است که بر اساس روایاتی که از اهل بیت رسیده، چهار آیه این سوره را مدنی دانسته و معنای قربی را خویشاوند میگیرند.در یک نگاه کلی چهار تفسیر گوناگون از این آیه موجود است:۱-منظور ازمودت قربی و پاداش رسالت، قرب به خداست که از طریق دوست داشتن و اطاعت و انجام فرامین الهی به دست میاید.۲-پاداش رسالت این است که هر یک از مومنان نزدیکان و خویشاوندان خود را دوست بدارد و صله رحم بکند.۳- رابطه خویشاوندی پیامبر را نسبت به خود حفظ کنندو او را آزار ندهند.چرا که پیامبر از راه سبب و نسب خویشاوند مسلمانان به حساب میاید.۴- قربای در آیه نزدیکان پیامبر(اهل بیت) هستند و محبت آنها و قبول رهبریشان اجر و مزد رسالت و پیامبری است.[۱۴]

مصادیق "قربیویرایش

روحانیون شیعه معتقدند که مراد از «القربی» اهل بیت که مصداق‌های بارز آن علی، فاطمه، حسن و حسین و نُه امام پس از حسین هستند که از فرزندان آنها می‌باشند.[۱۵]

همچنین علامه حلی آیه مودت را چهارمین آیه دال بر امامت علی قرار داده و در ذیل آن از ابن‌عباس نقل کرده که وقتی آیه مودت نازل شد، گفتند: ای رسول خدا، خویشانی که مودتشان بر ما واجب است چه کسانی هستند؟ پیامبر گفت: «علی و فاطمه و حسن و حسین.»[۱۶]

روایاتویرایش

از سجاد راجع به آیه مودت سؤال شد، او در این باره گفت: «مراد از آیه مودت، دوست داشتن ما ست که اهل بیت محمد می‌باشیم.»[۱۷]

از محمد باقر نقل شده‌است که امامان مصداق آیه مودت می‌باشند.[۱۸]

جعفر صادق نیز گفت: «آیه مودت در شان ما اهل بیت اصحاب کساء نازل شد.»[۱۹]

حاکم حسکانی از علمای اهل سنت، هفت روایت را در ذیل این آیه گرد آورده‌است که منظور از «القربی» را علی و فاطمه و حسن و حسین می‌داند.[۲۰]

همچنین احمد بن حنبل روایت می‌کند: هنگامی که آیه "قل لاّ اسئلکم…" نازل شد، اصحاب به پیامبر گفتند: ای رسول خدا! خویشاوندان تو که مودت آنها بر ما واجب است،کیانند؟ فرمود: علی و فاطمه و دو فرزندانشان و این سخن را سه بار تکرار کرد.[۲۱]

راویان از صحابه و تابعین و بزرگان اهل سنتویرایش

احادیث مربوط به این آیه توسط افراد فراوانی نقل شده که از میان صحابه پیامبر اسلام می‌توان به عبدالله بن عباس، عبدالله بن مسعود، جابر بن عبدالله انصاری، ابو امامه باهلی، ابوالطفیل عامر بن واثله لیثی اشاره کرد. در بین گروه تابعین نیز راویانی همچون سعید بن جبیر، مجاهد بن جبر، مقسم بن بجره، زاذان کندی، سدّی و فضّال بن جبیر این روایات را بیان کرده‌اند. نویسنده کتاب جواهر الکلام فی معرفه الامامه و الامام، ۵۶ نفر از بزرگان اهل سنت را نام می‌برد که احادیث آیه مودت را از دوره‌های مختلف تا به امروز روایت کرده‌اند. از جمله آنها:سعید بن منصور، احمد بن حنبل، محمد بن اسماعیل بخاری، مسلم بن حجاج نیشابوری، احمد بن یحیی بلاذری، حاکم نیشابوری، ابونعیم اصفهانی، ابو حیان اندلسی، فخر رازی، ابن کثیر دمشقی، نور الدین سمهودی، ابن صباغ مالکی، ابن حجر عسقلانی و… در منابع معتبر اهل سنت مانند مسند احمد، مسند عبد بن حمید، صحیح بخاری، صحیح مسلم،سنن ترمذی، مسند ابوبکر بزار نیز آمده است. [۱۳]

متن آیه تجزیه و ترکیب
ذلک الذی یبشر الله عباده الذین امنوا و عملوا الصالحات ذلک اسم اشاره، مبتدا؛ الذی یبشر الله عباده خبر، (فعل و فاعل و مفعول) و صله الذی؛

الذین موصول صفت عباد؛ آمنوا فعل ماضی و فاعل؛ و حرف عطف؛ عملوا فعل ماضی و فاعل، الصالحات

مفعول؛ جمله آمنوا وعملوا الصالحات صله الذین.

قل لا اسئلکم علیه اجرا الا المودة فی القربی قل فعل امر فاعل انت مستتر؛ لا نافیه؛ اسئلکم فعل و فاعل مستتر و مفعول اول؛ جمله مقول قل؛ علیه جار و مجرور متعلق به فعل؛ اجرا مفعول دوم؛ الا ادات استثناء؛ المودة مستثنی؛ فی القربی جار و مجرور متعلق به حال محذوف؛
ومن یقترف حسنة نزد له فیها حسنا من اسم شرط مبتدا؛ یقترف مضارع مجزوم فعل شرط و فاعل مستتر؛ حسنة مفعول به؛ نَزِد مضارع مجزوم جواب شرط و فاعل مستتر؛ له جار و مجرور متعلق به فعل؛ فیها جار و مجرور متعلق به فعل؛ حسنا مفعول
انّ الله غفور شکور انّ حرف مشبهه بالفعل؛ الله اسم انّ؛ غفور خبر انّ؛ شکور صفت(نعت)

کتابهای نگاشته شده با موضوع آیه مودتویرایش

  • تفسیر تطبیقی آیه مودت: فداحسین عابدی؛ به زبان عربی و فارسی؛ ناشر مرکز العالمی الدراسات الاسلامیه
  • درس‌هایی از آیه مودت: سید محمود هاشمی شاهرودی؛ فارسی؛ ناشر بنیاد فقه و معارف اهل بیت
  • مودت اهل بیت: محمد محسن حاجی حیدری؛ فارسی؛ ناشر آراسته
  • رساله مودت: سید محمدحسین حسینی طهرانی
  • تفسیر آیة المودة: سید علی حسینی میلانی؛ عربی؛ ناشر مرکز حقایق الاسلامیه
  • مهرورزی به اهل بیت از دیدگاه قرآن و سنت :سید علی حسینی میلانی؛ فارسی؛ ناشر مرکز حقایق اسلامی

منابعویرایش

  1. ابن منظور، لسان العرب، ذیل ماده "ود"
  2. فراهیدی، خلیل بن احمد؛ العین، ج ۸؛ ص۹۹.
  3. فیومی، احمد بن محمد؛ المصباح المنیر؛ ص ۶۵۳.
  4. راغب اصفهانی، ابی القاسم الحسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن؛ ص۵۱۶.
  5. قرشی، سید علی اکبر؛ قاموس قرآن؛ ج ۱؛ ص۲۵؛ دارالکتب الاسلامیه؛ شابک: ۴-۰۶۷-۴۴۰-۹۶۴.
  6. ابن منظور، لسان العرب، ذیل ماده "قرب"
  7. فیومی، احمد بن محمد؛ المصباح المنیر؛ ص۴۹.
  8. ابن درید، محمد بن حسن؛ جمهره اللغه؛ ج ۱؛ ص ۳۲۴.
  9. راغب اصفهانی؛ ابی القاسم الحسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن؛ ص ۴۰۱.
  10. قرشی، سید علی اکبر؛ قاموس قرآن؛ ج۲؛ ص۱۳۵؛ دارالکتب الاسلامیه؛ شابک:۴-۰۶۷-۴۴۰-۹۶۴.
  11. طیب‌حسینی, سید محمود; مقدمی, سپیده (2018-02-20). "بررسی تطبیقی آیۀ مودت از منظر شیعه و اهل سنت *". مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث. 96 (9): 63–84.
  12. لسان المیزان ابن حجر عسقلانی، ج۴، ص ۴۳۴
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ حسینی میلانی، سید علی؛ جواهرالکلام فی معرفة الامامة و الامام؛ ج ۴؛ صص۱۷–۱۶ ؛ انتشارات الحقایق؛ شابک: ۹-۶۹-۵۳۴۸-۶۰۰-۹۷۸.
  14. مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ ج ۲۰ ؛ ص۴۰۸-۴۰۷ .
  15. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۹، ص۱۵۸؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۹، ص۴۸
  16. علامه حلی، حسن بن یوسف، نهج الحق و کشف الصدق، ص۱۷۵
  17. فرات الکوفی، ابی القاسم فرات بن ابراهیم، ص۳۹۲
  18. کلینی، محمد یعقوب، اصول کافی، ج۱، ص۴۱۳
  19. حاکم حسکانی، عبدالله بن احمد، شواهد التنزیل، ج۲، ص۲۱۳
  20. حاکم حسکانی، عبدالله بن احمد، شواهد التنزیل، ج۲، ص۱۹۸-۱۹۶
  21. قرطبی، محمد بن احمد انصاری، احقاق الحق، ج۳، ص۲