باز کردن منو اصلی

منابع و تحقیقاتی که دربارهٔ جنگ‌های صلیبی که شامل مناطق وسیعی از شام، اروپا، ترکیه و مصر و شمال آفریقا بود، صورت گرفته به دلیل تنوع قومیتی و در نتیجهٔ آن گوناگونی زبانی، فکری و عقیدتی در این منطقه بسیار زیاد متنوع است. در یک تقسیم‌بندی می‌توان منابع جنگ‌های صلیبی را به دو بخش اسلامی و غربی و دو گروه قدیمی و جدید خلاصه کرد؛ و تحلیل‌های هرکدام از منابع متأثر دیدگاه‌های مورخ و نویسنده آنهاست که مورخین غربی و کشیشان، این جنگ را نوعی جهاد مقدس و مورخین مسلمان آن را نوعی تجاوز به سرزمین‌های خود تلقی می‌کردند.[۱]

بیشتر نوشته‌های مربوط به جنگ‌های صلیبی در غرب و به زبان‌های یونانی، لاتین، ارمنی و سریانی نوشته شده‌است در حالی‌که منابع اسلامی بیشتر عربی هستند و در نسبت با منابع غربی، مقدار آن‌ها اندک است؛ و می‌توان گفت که مورخین مسلمان در زمینهٔ منابع دستهٔ اول در قیاس با غربی‌ها ضعیف‌ترند که شاید علل آن، غافل‌گیری مسلمانان در این حملات و هجوم ناگهانی صلیبیون به سمت شرق باشد و دوم بی‌توجهی مورخین مسلمان به تاریخ‌نگاری موضوعات نظیر ابن شداد باشد، در حالی که اروپاییان از قرن ۱۱ میلادی و آغاز تجدید حیات فکری در اروپا، به موضوع‌نگاری بیشتر از زمان‌نگاری توجه می‌کردند.[۲]

محتویات

منابع اسلامیویرایش

منابع اولیهویرایش

سفرنامه‌ها و کتب جغرافیاییویرایش

  • ابن جبیر؛ سیاح، نویسنده و شاعر عرب اندلسی است. سفرنامه او به نام رحله که شرح سفر او به برخی از سرزمین‌های اسلامی است مشهور است. این اثر علاوه بر محتوا از نظر ادبی نیز حائز اهمیت است. وی، در این کتاب ماجرای سفر خود را به صورتی دقیق با ذکر تواریخ هجری قمری، مسیحی و گاه سریانی نوشته‌است. این کتاب، مطالب بسیار ارزنده‌ای دربارهٔ مکه، مدینه، عراق، مصر و سوریه به ویژه در نخستین دوره جنگ‌های صلیبی و حکومت‌های تحت حاکمیت نورالدین زنگی و صلاح‌الدین ایوبی ارائه کرده‌است.[۲۳]
  • ابن بطوطه؛ کتاب تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار که به سفرنامه ابن بطوطه نیز مشهور است، نتیجه سفر سی ساله ابن بطوطه در بخشی گسترده از جهان در سده هشتم قمری و منبعی مهم در تاریخ و جغرافیای این سرزمین‌ها است. وی طی این سفرها مناطقی همچون مراکش و شهرهای آن، سپس موریتانی، الجزایر، تونس، لیبی، مصر، شهر قاهره، دریای سرخ، صحرای شرقی مصر، سینا، فلسطین و شهرهای بزرگ آن بیروت، طرابلس، بعلبک، دمشق، حمص، حماه، معره النعمان، حلب، حجاز، اردن که محل بروز جنگ‌های صلیبی بودند، شرح داده‌است.[۲۴][۲۵]
  • شریف ادریسی؛ در کتاب نُزهة المشتاق فی اختراق الآفاق که بزرگترین دائرة المعارف جغرافیایی در قرون وسطی است. نویسنده برای تالیف، کتاب پانزده سال تلاش کرد و پس از اتمام در سال ۱۱۵۴ میلادی، آن را به راجر پادشاه سیسیل، هدیه داد. این کتاب در غرب به نام کتاب راجر معروف است. وی نقشه‌ای از اقلیم‌های هفت گانه نیز رسم و ضمیمه نمود و هم زمان با کتاب تقدیم به پادشاه کرد.[۲۶][۲۷]

منابع ثانویهویرایش

علاوه بر منابع مذکور، تاریخ‌های محلی عراق، موصل، جزیره، حلب، و دمشق و نیز تاریخ‌های عمومی و محلی مصر که سال‌ها بعد از سقوط دولت ایوبیان و در عصر ممالیک نوشته شده‌اند. فرهنگنامه‌های تاریخی همچون وفیات‌الاعیان ابن خلکان، وافی بالوفیات صفدی، نیز اطلاعات پراکنده‌ای در این باره شامل‌اند. اما ویژگی‌های منابع اسلامی در این دوره برای شناسایی آن، شامل؛

  1. اختصاصی نبودن تواریخ: بجز الاعلام و التبیین و تا حدودی الفتح القسی فی الفتح القدسی و النوادر السلطانیه __ که بیشتر سیرهٔ صلاح‌الدین ایوبی‌ست __ و التاریخ الباهر که در مورد اتابکان موصل است، بقیه منابع تا حدود زیادی تاریخ عمومی هستند.
  2. دسته اول نبودن عموم منابع: بجز کتاب ذیل تاریخ دمشق، نوشته ابن قلانسی و تاریخ عظیمی، سایر منابع که به موضوع جنگ‌های صلیبی پرداخته‌اند، با دوران جنگ‌های صلیبی و هجوم صلیبیون فاصله دارند.[۵۸][۵۹]
  3. اقتباس منابع از یکدیگر: و اینکه منابع تاریخی اسلامی، مشترکات فراوانی دارند و بسیاری از آن‌ها برگرفته از کتاب دیگری است.[۶۰][۶۱][۶۲]

منابع اروپاییویرایش

ژوئنویل در آغاز کتاب شرح می‌دهد که کتاب را به دو بخش کرده‌است:

  1. چگونگی ملکداری و سیاست لوئی؛
  2. کردار نظامی و فعالیتهای لوئی در میدان جنگ.
  • فتح قسطنطنیه تألیف ویل آردوئن که در آغاز جنگ صلیبی چهارم، مسیحیان که قصد اشغال مصر را داشتند، خود را محتاج کشتی و نیروی دریایی دیدند. در آن زمان دریای مدیترانه در دست ونیزیان بود. گروهی به نمایندگی از صلیبیون روانه ونیز شدند تا در باب کرایه کشتی گفتگو کنند. ویل آردوئن، اهل شامپانی، در زمره این گروه بود. او تاریخ جنگ چهارم صلیبی را به دور از هر ژرفنگری و تعلیل نوشته و فقط به ذکر حوادث پرداخته‌است. او به تفصیل نقش جمهوری‌های ونیز، پیزا و سایر شهرهای ایتالیا را در جنگ چهارم بازگو کرده‌است.[۱۰۷][۱۰۸]
  • فتح قسطنطنیه نوشته روبرت کلماری، که از شرکت کنندگان در جنگ چهارم صلیبی بوده، کتابی همانند با ویل آردوئن در باب حوادث جنگ صلیبی چهارم نوشته‌است.[۱۰۹]
  • تاریخ اورشلیم تألیف یعقوب دی ویتری که وی که اسقف شهر عکا و اورشلیم بوده، در قرن سیزدهم میلادی با اعتماد بر کتاب ویلیام صوری تاریخ خود را نوشته‌است.[۱۱۰]
  • توصیف سرزمین مقدس تألیف برکارد که وی جهانگردی آلمانی بود که در سال ۱۲۸۰ م مناطق مصر و شام را درنوردید و مدت ده سال در فلسطین اقامت کرد. وی در این کتاب از ثروت مناطق اشغال شده توسط صلیبی و اهتمام بازرگانان ایتالیایی نسبت به آنها سخن گفت.[۱۱۱]
  • توصیف سرزمین مقدس نوشته جهانگرد دیگر آلمانی به نام لادولف که وی در سال ۱۳۵۰ م کتابی همانند کتاب برکارد نوشت.[۱۱۲]
  • نوشته‌های کشیش کارپینی که از سوی اینوسنت چهارم در سال ۱۲۴۵ م به دربار خان مغول رفت.[۱۱۳]
  • تاریخ بیزانس نوشته نقفور گریگوری که او در این کتاب، تاریخ بیزانس را از سال ۱۲۰۴ تا ۱۳۵۹ م تحریر کرده و به اشغال بیزانس (قسطنطنیه) از سوی صلیبیون، تاریخ امپراتور روم شرقی و فعالیت‌های اقتصادی صلیبی‌ها در مشرق زمین اشاره کرده‌است.[۱۱۴][۱۱۵]

منابع بیزانسیویرایش

جنگ‌های صلیبی (بجز جنگ صلیبی چهارم)، به علت حملات و پیروزی کلیسای روم اهمیت بسزایی برای صلیبیون داشته‌است، بیشتر منابع دربارهٔ آن از جانب وابستگان به کلیسای غرب نوشته شده‌است و کمتر اصحاب کلیسای شرق و مسیحیان ساکن شرق مدیترانه به تألیف در مورد آن دست زده‌اند. آنچه از آثار بیزانس می‌توان برشمرد:

از دیگر کتب به زبان بیزانس که اشاراتی جنگ‌های صلیبی داشته‌اند می‌توان به کتب تاریخ میشل گلیکاس، جان کیناموس (۱۱۴۳-۱۱۸۵)، کنستانتین مانساس (۱۱۳۰-۱۱۸۷) و جوناس زوناراس اشاره کرد.[۱۲۶][۱۲۷]

منابع ارمنیویرایش

منابع عبریویرایش

سفرنامه‌هاویرایش

  • سایولف؛ وی که از جهانگردان انگلیسی و احتمالاً از مردان کنیسه است در دهه اول قرن دوازدهم به صفحات شرق مدیترانه آمد و طی دو سال (۱۱۰۲ و ۱۱۰۳ م) در روزگار پادشاهی بالدوین اول آنچه را به عیان دید، نوشت. از خواندنی‌های این سفرنامه، نزاع فاطمی‌ها و صلیبیون در شهرهای ساحلی و برتری نیروی دریای فاطمی نسبت به دشمن است.[۱۳۷][۱۳۸]
  • فتیلوس؛ او رئیس خادمان کلیساهای انطاکیه در سال ۱۲۰۰ م بود. در سفرنامه او به روابط سیاسی و نظامی دولت صلیبی اورشلیم با نیروهای اسلامی، خصوصاً اتابکان دمشق، به تفصیل اشاره شده‌است. سفرنامه او از سال ۱۱۱۸ تا ۱۱۳۰ م را شامل می‌شود.[۱۳۹][۱۴۰]
  • ژوآن ویرزبورگن؛ او جهانگرد آلمانی بود که در فاصله سال‌های ۱۱۶۰ و ۱۱۷۰ به اورشلیم رفت و در سفرنامه خود اوضاع سیاسی، اقتصادی، نظامی، پزشکی و دینی دولت صلیبی اورشلیم را مورد بررسی قرار داد و به تفصیل از دو گروه شوالیه‌های معبد (سواران هیکل) و شهسواران مهمان نواز (سواران قدیس یوحنا) سخن گفته‌است.[۱۴۱][۱۴۲]
  • بنیامین تطیلی؛ او از جهانگردان اسپانیولی و یهودی بود که از سال ۱۱۶۳ تا ۱۱۷۰ م در اورشلیم حضور داشت. از ویژگی‌های سفرنامه او بررسی وضع یهودیان در شام و فعالیت‌های بازرگانی آنان است، که تا حدودی از چشم سیاحان مسیحی آن روزگار دور مانده بود. توضیح مفصل دربارهٔ اسماعیلیان و دروزیان لبنانی در آن روزگار و شکوفایی اقتصادی شهرهای ساحلی شام، خصوصاً شهر صور، از برجستگیهای سفرنامه اوست.[۱۴۳][۱۴۴]
  • یوحنافوکاس؛ این سیاح که در حوالی سال ۱۱۸۵ م به اورشلیم رفت، در جزیره کریت و در یک خانواده مذهبی به دنیا آمد.[۱۴۵][۱۴۶]

منابع ثانویهویرایش

منابع پژوهشی جدیدویرایش

  • استیون رانسیمان؛ پژوهشگر مطالعات قرون وسطا و تاریخ‌نگار اهل بریتانیا بود که به واسطهٔ کتاب سه‌جلدی‌اش در باب جنگ‌های صلیبی به نام تاریخ صلیبی شهرت دارد.[۱۷۱]
  • جاناتان ریلی-اسمیت؛ مورخ تاریخ جنگ‌های صلیبی و استاد دانشگاه کمبریج در بین سال‌های ۱۹۹۴ تا ۲۰۰۵ بود که سرانجام در سال ۲۰۱۶ درگذشت. از آثار وی در زمینه جنگ‌های صلیبی می‌توان به شوالیه‌های سنت جان در اورشلیم و قبرس، نجبای فئودال و پادشاهی اورشلیم، جنگ‌های صلیبی: تاریخ کوتاه، اطلس جنگ‌های صلیبی، جنگ صلیبی اول و … اشاره کرد.[۱۷۲]
  • جان فرانس؛ نویسنده و مورخ معاصر که در زمینه جنگ و جنگ‌های صلیبی پژوهش می‌کند. از آثار وی می‌توان به حطین: بزرگترین نبردها، پیروزی در شرق، جنگ‌های صلیبی و گسترش کلیسای کاتولیک، جنگ‌های صلیبی و منابع آن و … اشاره کرد.[۱۷۳]
  • رنه گروسه؛ نویسنده و مورخ معاصر فرانسوی که در حوزه مطالعات تاریخی فعالیت می‌کند. یکی از آثار وی در زمینه جنگ‌های صلیبی، تاریخ جنگ‌های صلیبی نام دارد که در ۳ جلد به چاپ رسیده‌است. از دیگر آثار مشهور وی می‌توان به، امپراتوری صحرانوردان و چهره آسیا اشاره کرد.[۱۷۴]
  • سهیل زکار؛ نویسنده، مورخ، مترجم، محقق معاصر سوری که در زمینه انواع مختلف کتب تاریخی، قوم‌گرایی و هستی‌گرایی به مطالعه پرداخته‌است. یکی از آثار مشهور وی در باب جنگ‌های صلیبی به نام، موسوعة الحروب الصلیبیة است. از دیگر آثار مشهور وی می‌توان به تاریخ دمشق و مدخل إلی تاریخ الحرب الصلیبیة اشاره کرد.[۱۷۵]
  • جوزف نسیم یوسف؛ نویسنده و مورخ معاصر لبنانی که همچون سهیل زکار به مطالعات تاریخی پرداخته‌است. کتاب مشهور وی در باب تاریخ جنگ‌های صلیبی، مکتبة الحروب الصلیبیة نام دارد که در ۴ جلد تألیف شده‌است.[۱۷۶]

پانویسویرایش

  1. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  2. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  3. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  4. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  5. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 83.
  6. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  7. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 83.
  8. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  9. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  10. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 83.
  11. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  12. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  13. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  14. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 83.
  15. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  16. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  17. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  18. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  19. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 84.
  20. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  21. Riley-Smith, What Were the Crusades?, 85.
  22. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  23. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  24. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  25. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 84.
  26. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  27. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  28. کنوش، مرجع‌شناسی تاریخ سلجوقیان، ۶۰–۵۹.
  29. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  30. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  31. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  32. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 85.
  33. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  34. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 85.
  35. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  36. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  37. کنوش، مرجع‌شناسی تاریخ سلجوقیان، ۷–۶۶.
  38. کنوش، مرجع‌شناسی تاریخ سلجوقیان، ۷۰–۶۹.
  39. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 85.
  40. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  41. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  42. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  43. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  44. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  45. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 86.
  46. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  47. فاتحی نژاد، «اسامة بن منقذ»، دائرةالمعارف اسلامی، ۳:‎ ۲۷۴–۲۷۵.
  48. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  49. کنوش، مرجع‌شناسی تاریخ سلجوقیان، ۳–۷۲.
  50. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  51. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 87.
  52. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  53. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 88.
  54. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  55. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  56. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  57. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 88.
  58. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  59. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 89.
  60. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  61. حاج‌تقی، «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر»، دانشنامه جهان اسلام.
  62. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 90.
  63. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  64. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 90.
  65. Constable، The Historiography of the Crusades، 4.
  66. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  67. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 90.
  68. Constable، The Historiography of the Crusades، 3.
  69. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  70. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 91.
  71. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  72. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 91.
  73. Constable، The Historiography of the Crusades، 17.
  74. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  75. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  76. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 92.
  77. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 94.
  78. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  79. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  80. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  81. Constable، The Historiography of the Crusades، 13.
  82. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  83. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 94.
  84. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  85. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  86. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 94.
  87. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  88. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  89. Constable، The Historiography of the Crusades، 10.
  90. Edbury, The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade: Sources in Translation, 153.
  91. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  92. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 94.
  93. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  94. Constable، The Historiography of the Crusades، 11.
  95. France, Hattin, 194.
  96. France, Hattin, 197.
  97. France, Hattin, 197.
  98. France, Hattin, 197.
  99. France, Hattin, 197.
  100. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  101. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  102. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 95.
  103. Constable، The Historiography of the Crusades، 10.
  104. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  105. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 95.
  106. Constable، The Historiography of the Crusades، 9.
  107. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  108. Constable، The Historiography of the Crusades، 5.
  109. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 95.
  110. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  111. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  112. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 96.
  113. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  114. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  115. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 97.
  116. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  117. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 98.
  118. Constable، The Historiography of the Crusades، 6.
  119. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  120. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 98.
  121. Constable، The Historiography of the Crusades، 2.
  122. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 98.
  123. Constable، The Historiography of the Crusades، 2.
  124. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 99.
  125. Constable، The Historiography of the Crusades، 82.
  126. Riley-Smith، What Were the Crusades?، 99.
  127. Constable، The Historiography of the Crusades، 8.
  128. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  129. Constable، The Historiography of the Crusades، 15.
  130. Constable، The Historiography of the Crusades، 14.
  131. Constable، The Historiography of the Crusades، 13.
  132. Constable، The Historiography of the Crusades، 18.
  133. Constable، The Historiography of the Crusades، 22.
  134. Constable، The Historiography of the Crusades، 22.
  135. Constable، The Historiography of the Crusades، 22.
  136. Constable، The Historiography of the Crusades، 22.
  137. Constable، The Historiography of the Crusades، 23.
  138. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  139. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  140. Constable، The Historiography of the Crusades، 24.
  141. Constable، The Historiography of the Crusades، 24.
  142. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  143. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  144. Constable، The Historiography of the Crusades، 25.
  145. Constable، The Historiography of the Crusades، 25.
  146. طاهری، «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی»، آینه پژوهش.
  147. Constable، The Historiography of the Crusades، 25.
  148. Constable، The Historiography of the Crusades، 25.
  149. Constable، The Historiography of the Crusades، 23.
  150. Constable، The Historiography of the Crusades، 20.
  151. Constable، The Historiography of the Crusades، 25.
  152. Constable، The Historiography of the Crusades، 23.
  153. Constable، The Historiography of the Crusades، 21.
  154. Constable، The Historiography of the Crusades، 21.
  155. Constable، The Historiography of the Crusades، 20.
  156. Constable، The Historiography of the Crusades، 19.
  157. Constable، The Historiography of the Crusades، 18.
  158. Constable، The Historiography of the Crusades، 24.
  159. France, Hattin, 204.
  160. France, Hattin, 204.
  161. France, Hattin, 204.
  162. France, Hattin, 204.
  163. France, Hattin, 204.
  164. France, Hattin, 204.
  165. France, Hattin, 204.
  166. France, Hattin, 205.
  167. Constable, The Historiography of the Crusades, 25.
  168. Constable, The Historiography of the Crusades, 20.
  169. Constable, The Historiography of the Crusades, 21.
  170. Constable, The Historiography of the Crusades, 19.
  171. نامشخص، «جنگ‌های صلیبی»، دانشنامه جهان اسلام.
  172. نامشخص، «جنگ‌های صلیبی»، دانشنامه جهان اسلام.
  173. نامشخص، «جنگ‌های صلیبی»، دانشنامه جهان اسلام.
  174. نامشخص، «جنگ‌های صلیبی»، دانشنامه جهان اسلام.
  175. نامشخص، «جنگ‌های صلیبی»، دانشنامه جهان اسلام.
  176. نامشخص، «جنگ‌های صلیبی»، دانشنامه جهان اسلام.

منابعویرایش

  • کنوش، فضلی (۱۳۹۵). مرجع‌شناسی تاریخ سلجوقیان. ترجمهٔ حسن حضرتی؛ آسیه رحمانی‌نژاد. تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام.
  • طاهری، عبدالله (۱۳۷۴). «ماخذشناسی جنگ‌های صلیبی». آینه پژوهش. تهران – به واسطه نورمگز.
  • حاج‌تقی، محمد (۱۳۹۱). «بررسی و نقد منابع اسلامی جنگ‌های صلیبی با تکیه بر الکامل ابن‌اثیر». دانشنامه جهان اسلام. تهران.
  • نامشخص (۱۳۹۳). «جنگ‌های صلیبی». دانشنامه جهان اسلام. تهران.
  • فاتحی نژاد، عنایت الله (۱۳۷۷). «اسامة بن منقذ، عنایت الله فاتحی نژاد». در سید محمدکاظم موسوی بجنوردی. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. سوم. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. شابک ۹۶۴-۷۰۲۵-۴۱-۶.
  • Riley-Smith، Jonathan (۱۹۹۷). What Were the Crusades?. Palgrave Macmillan.
  • Constable، Giles (۲۰۰۱). The Historiography of the Crusades. Angeliki E. Laiou.
  • France, John (2015). Hattin. Oxford University Press.