فهرست آثار درباره بهرام بیضایی

کار و زندگیِ بهرام بیضایی (۱۳۱۷) موضوعِ آثار و تأمّلاتِ بسیاری بوده است. برگزیده‌ای از شناخته‌ترین‌های این‌ها اینجا فهرست می‌شود.

بیضایی با مژده شمسایی و محمّدرضا درویشی در نشستِ خبریِ وقتی همه خوابیم در جشنوارهٔ فیلم فجر ۱۳۸۷
«به نظر من مقوله‌ای به نام بیضایی‌شناسی، بیضایی‌خوانی، خودش یک پژوهش است.»

سرآغازِ نگارش دربارهٔ بهرام بیضایی و کارش کمابیش به سرآغازِ کارِ نویسندگیِ خودِ بیضایی برمی‌گردد. بعضی از کسانی که نخستین بار در آغازِ دههٔ ۱۳۴۰ در نوشته به بیضایی و کارش اشاره کردند یا درباره‌اش مقاله نوشتند عبارتند از یحیی ذکاء، ژان-ژاک گوتیه، ایرج افشار، اکبر رادی و جلال آل احمد. (شاید نخستین بار که جایی مکتوب به نامِ بیضایی اشاره شده و منتشر شده باشد مجلّهٔ پُست تهران در خردادِ ۱۳۳۳ باشد. برخی گزارش‌های ساواک را نیز می‌توان از نخستین نوشته‌ها دربارهٔ بیضایی به شمار آورد.) سپس‌تر آوازهٔ بیضایی سبب شد تا موضوعِ نوشته‌ها و نقّاشی‌ها و شعرها و فستیوال‌ها و سخنرانی‌های فراوان شود. دانشگاهیان نیز اغلب در مملکت‌های فارسی‌زبان پژوهش‌های فراوانی دربارهٔ بیضایی نوشتند که گاه به صورتِ کتاب نیز چاپ شده. با این همه، روی هم رفته بیشترِ آنچه دربارهٔ کار و زندگیِ بیضایی در زمانِ زندگیش گفته شده بیش و کم برگرفته از گفته‌های خودش بوده است.[پانویس ۱] خاطراتِ مکتوب و ضبط‌شده نیز از منابعِ شناختِ بیضایی به شمار می‌رود، از راهِ نمونه خاطراتِ زین‌العابدین مؤتمن[۲] و عبّاس جوانمرد[۳] و عزّت‌الله انتظامی و پرویز ممنون[۴] و حمید سمندریان[۵] و هما روستا[۶] و جمشید لایق[۷] و ایرج زهری[۸] و محمّد متوسلانی[۹] و ایرج پارسی‌نژاد[۱۰] و احمدرضا احمدی[۱۱] و شیدا قره‌چه‌داغی و عنایت‌الله بخشی و رضا کرم‌رضایی[۱۲] و علیرضا خمسه[۱۳] و داریوش فرهنگ[۱۴] و محمّدعلی همایون کاتوزیان[۱۵] و امیر نادری[پانویس ۲] و سوسن تسلیمی[۱۶] و غزاله علیزاده و بهروز غریب‌پور[۱۷] و پرویز پورحسینی و اسماعیل جمشیدی[۱۸] و زاون قوکاسیان[۱۹] و سیّد محمّد بهشتی شیرازی[۲۰] و فرشیده نسرین[۲۱] و آناهید آباد و بهاره رهنما. و همچنین است دانشنامه‌ها و تواریخِ نمایشِ نوین و سینما و ادبیات در ایران، از فرهنگ سینمای ایرانِ حمید شعاعی تا نمایش‌های ایرانی کارِ صادق عاشورپور و تاریخ سینمای ایران کارِ جمال امید و A History of Persian Literature زیرِ نظرِ احسان یارشاطر.

کتابویرایش

به تفکیکِ کارویرایش

دربارهٔ کتاب‌هاویرایش

آرش
پهلوان اکبر می‌میرد
نمایش در ژاپن
نمایش در ایران
دیوان بلخ
نمایش در چین
اشغال
روز واقعه
فتحنامه‌ی کلات
دیباچه‌ی نوین شاهنامه
پرده‌ی نئی
فیلم در فیلم
هیچکاک در قاب
چشم‌انداز
مقصد
افرا، یا روز می‌گذرد
ایستگاه سلجوق
شبِ هزارویکُم
ریشه‌یابیِ درخت کهن
هِزاراَفسان کجاست؟
چهارراه
ماهی

دربارهٔ فیلم‌هاویرایش

 
زاون قوکاسیان (۱۳۹۳−۱۳۲۹)، از پُرکارترین بیضایی‌شناسانِ هم‌روزگارِ بیضایی. قوکاسیان پنج کتابِ مشترکِ عمدتاً سینمایی با بیضایی منتشر کرد.[۲۲] بیضایی در سوگِ مرگش دو شعر سرود.
  • رگبار
  • سفر
  • غریبه و مه
  • کلاغ
  • چریکه‌ی تارا
  • مرگ یزدگرد
  • باشو، غریبه‌ی کوچک
  • شاید وقتی دیگر
  • مسافران
  • گفتگو با باد
  • سگ‌کُشی
  • وقتی همه خوابیم

دربارهٔ سخنرانی‌هاویرایش

  • «در موقعیت تئاتر و سینما»

عمومیویرایش

دفترویرایش

  • پویا، پروین. دستور بیضائی.
  • نظرزاده، رسول. تن‌پوشی از آینه: ساختمایه‌ی نمایش‌های ایرانی در آثار بهرام بیضایی (۱۳۸۴)
  • جعفری‌نژاد، شهرام (۱۳۷۹). بهرام بیضائی. تهران: نشر قصه. شابک ۹۶۴-۵۷۷۶-۰۷-۴.
  • لاهیجی، شهلا. سیمای زن در آثار بهرام بیضایی. تهران: انتشارات روشنگران.
  • زارع، نیلوفر (۱۳۹۷). رند حافظ، رند بیضایی: رندگونگی در نمایشنامه‌های بهرام بیضایی. تهران: آیندگان. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۳۹۸-۰۶۴-۸.
  • عبدی، محمد. غریبهٔ بزرگ: زندگی و سینمای بهرام بیضائی. تهران: نشر ثالث.
  • یاری، منوچهر. ح‍م‍اس‍ه‌س‍رای‌ پ‍اک‌ب‍اخ‍ت‍گ‍ان‌: ت‍ح‍ل‍ی‍ل‌ و ت‍ف‍س‍ی‍ر آث‍ار ن‍م‍ای‍ش‍ی‌−س‍ی‍ن‍م‍ای‍ی‌ ب‍ه‍رام‌ ب‍ی‍ض‍ای‍ی. کاراکتر zero width joiner character در |عنوان= در موقعیت 2 (کمک)
یادنامه
  • قوکاسیان، زاون (گردآورنده). مجموعهٔ مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی.
  • تواضعی، جابر (گردآورنده). سر زدن به خانه‌ی پدری.

نویسندگانِ کم‌شناخته‌ای چون سهیلا نجم[۲۳] و مصطفی زمانی‌نیا[۲۴] و ایرج افشاری اصل[۲۵] و آذر مهرابی[۲۶] و رضا ترنیان[۲۷] و شمیم شهلا[۲۸] و مریم افشار[۲۹] و الهام باقری[۳۰] و فرشید قلی‌پور[۳۱] و محمود صباحی[۳۲] و سعید رضوی[۳۳] و حسن امیرخانی[۳۴] و آزاده سعیدی مقدم[۳۵] و فاطمه شفیع خانی[۳۶] و منیر کی‌احمدی[۳۷] و دیگرانی نیز کتاب‌هایی دربارهٔ بیضایی منتشر کرده‌اند. منصور خلج[۳۸] و اسدالله غلامعلی[۳۹] و فرشید ابراهیمیان[۴۰] و سروش طاهری اول[۴۱] و صمد رستمی و محمّد بقایی[۴۲] و حسین فرّخی[۴۳] هم از نویسندگانی هستند که در بخش‌هایی از کتاب‌هاشان به بیضایی و کارش پرداخته‌اند.

مقالهویرایش

  • Mottahedeh, Negar (2000). "Bahram Bayzai's Maybe . . . Some Other Time: The un-Present-able Iran". Camera Obscura. 15 (1 (43)): 163–191.
  • Stümpel-Hatami, Isabel. "Sindbads Achte Reise: Geschichte und Gegenwart im Werk Bahram Beizai's am Beispiel eines frühen Dramas" in Gesellschaftlicher Umbruch und Historie im Zeitgenossischen Drama der Islamischen Welt
  • Yarshater, Ehsan. "The Modern Literary Idiom." Critical Perspectives on Modern Persian Literature. Edited and Compiled by Thomas M. Ricks. Washington, D. C: Three Continents Press. 1984.

همچنین مقالات فراوانی اغلب بی امضا در روزنامهٔ کیهان دربارهٔ بیضایی چاپ شده است. روزنامهٔ کیهان و روزنامهٔ شرق از نشریّاتی هستند که در دوران متأخّر کار بیضایی فراوان به وی پرداخته‌اند، یا بیضایی را بهانهٔ مشاجره قلمی با همدیگر کرده‌اند.

ویژه‌نامهویرایش

  • مجلّهٔ فیلم و سینما، شمارهٔ ۲
  • مجلّهٔ بخارا، شمارهٔ ۵۷
  • مجلّهٔ سیمیا، شمارهٔ ۲
  • ماهنامهٔ آزما، شمارهٔ ۱۰۹
  • دفترهای تآتر نیلا، شمارهٔ ۱۵
  • مجلّهٔ کاج، شمارهٔ ۲ و ۳
  • مجلّهٔ فرهنگ امروز، شمارهٔ ۲۶
  • مجلّهٔ چلچراغ، شمارهٔ ۷۷۹

رسالهویرایش

  • سعیدی امجد، حمید. بررسی مبادی تجدّد و درام ایرانی همراه با طرح خوانشی از آثار بهرام بیضایی.
  • Talajooy, Saeed Reza. Mythologizing the Transition: A Comparative Study of Bahram Beyzaee and Wole Soyinka.
  • Vatanabadi, Shouleh. Gholam Hossein Sa'edi & Bahram Beyzai: Censorship in Iranian Drama in the 1960's and 1970's.

ادب جمیلویرایش

یَشتِ دِی
پَنجِ دِی نزدیک است؛
کودکِ دِی‌ماهی
در سراچه‌یْ ظُلمتِ صَد قرنِ گمگشته‌یْ جهان
زیرِ لرزان دستِ بیداران زنانِ کهنه‌سال
– «ای اَناهیتا بر این زن سهل گیر!» –
در حضیضِ پوستینش گرم و تَر
تنگ خفته‌ست این زمان؛

واندر نهان

چنگِ مرگِ آن شمالی بادِ گُرگ‌انگیزِ قحبه‌ی جان‌ستان
او شنیدار است لیک . . .

لیک آوازی به سر دارد گران!

محمود شیرزاد، ۳ دی ۱۳۹۱، برای زادروز بهرام بیضایی[۴۴]

  • م. آزاد. «عصر». (زمستانِ ۱۳۴۱)
  • م. آزاد. «مباحثات». (پاییزِ ۱۳۴۲)
  • طالبی‌نژاد، احمد (فروردین ۱۳۸۶). «ذکر بر دار کردن حسنک وزیر به روایت بهرام بیضایی». فیلم (۳۶۰): ۱۱۰-۱۱۲.
  • اسماعیلی، بشیر. «تذکره شیخنا و استادنا بهرام بیضایی» در ضمیمه طنز روزنامهٔ قانون.
  • گودرزی، شکرخدا. «استوار بر پیمان خویش».

نمایشویرایش

فیلمویرایش

  • مسافران در راه
  • پرونده‌ی کوتاهِ سگ‌کُشی
  • ریشه‌ها
  • Cinema of Fire (۲۰۰۲ میلادی)
  • زنانِ هزاراَفسان . . . (۱۳۹۲؛ فیلم در یوتیوب)
  • چریکه‌ی بهرام یا ایمان به قدرت تصویر
  • Bahram Beyzaie: A Mosaic of Metaphors (۲۰۱۹)[۴۵]
  • عیّار تنها (۲۰۲۰)
  • اعتراضِ بهرام بیضائی (۱۳۹۹؛ فیلم در یوتیوب)
  • سفری به دنبال هویت (۲۰۲۱)

عکسویرایش

 
پرترهٔ بیضایی، کارِ فخرالدّین فخرالدّینی (۱۳۸۱)

نیز نمایشگاه‌ها و کتاب‌هایی از عکس‌های پشت صحنهٔ کارهای بیضایی برگزار و منتشر شده است − از جمله نمایشگاهی از عکس‌های عزیز ساعتی و کتابی از عکس‌های جمشید بایرامی.

گفتگوویرایش

  • «از تاریخ و اسطوره خلاصی نداریم: گفت‌وگوی حمید امجد و سعید عقیقی دربارهٔ سینمای بهرام بیضایی»[۴۶]
  • «شناخت بیضایی برای جهان دشوار است». گفتگوی مجلّهٔ آزما با امید روحانی
  • «زبان بیضایی، شعر است». گفتگوی مجلّهٔ آزما با عبّاس جوانمرد
  • گفتگوی امیر پوریا و افشین هاشمی در بیست‌ویکمین برنامه آپاراتچی
  • مجموعهٔ پادکستِ ابدیت و یک روز به مناسبتِ هشتادسالگیِ بیضایی

آثارِ تجسّمیویرایش

یگانه شمایلِ بیضایی در معابرِ عمومی تا سالِ ۱۴۰۰ تصویرِ ابلقِ نیمرخی در بالای شابلونِ چهرهٔ هنرمندانِ نمایش در ایستگاه متروی تئاتر شهر تهران بوده است.

کاریکاتورهای فراوانی نیز از بیضایی کشیده شده که اغلب در مجلّات سینمایی منتشر شده، از جمله از مانا نیستانی.

فستیوال‌هاویرایش

فستیوال‌ها و جایزه‌هایی به نام بیضایی برگزار شده است، که از آن میان می‌توان جشنوارهٔ ارغنون به سال ۱۳۹۵ و جشنواره ملّی تئاتر بهرام بیضایی و مجموعه سخنرانی‌های دانشگاه سنت اندروز (۲۰۱۷) به افتخار بیضایی را نام برد.

به مناسبتِ ده سال مربّی‌گری بیضایی در دانشگاه استنفورد برنامهٔ ایران‌شناسیِ این دانشگاه کنفرانسی در ژوئیهٔ ۲۰۲۱ میلادی برگزار کرد.[۴۷]

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

توضیحاتویرایش

  1. یک نمونه از بسیار: نوروزی، تورج (تابستان ۱۳۷۴). «انگاره‌های فرهنگ بومی در سینمای ایران: نگرشی به کاربرد آیین و اسطوره در فیلمهای بهرام بیضائی». مجله ایران‌شناسی (۲۶): ۳۸۲-۳۹۷.
  2. فیلمِ گفتارِ امیر نادری در جشنِ ده‌سالگیِ حضورِ بیضایی در استنفورد، ۱۴۰۰ در یوتیوب

ارجاعاتویرایش

  1. حسینی و نوری، «طی این سال‌ها در تئاتر برون‌مرزی هیچ اتفاقی نیفتاده است»، ۱۲۹.
  2. مؤتمن، زین‌العابدین؛ دهباشی، علی؛ درودیان، ولی‌الله (مهر ۱۳۸۳). «دیداری دوستانه با استاد زین‌العابدین مؤتمن و گفتگویی دوستانه‌تر». بخارا (۳۸): ۲۴-۶۳.
  3. دیدار با خویش (۱۳۹۶)
  4. ممنون، پرویز؛ علی‌نژاد، سیروس (فروردین و اردیبهشت ۱۳۹۱). «غایت بازیگری، هنر بازی نکردن». بخارا (۸۶): ۳۱۹-۳۲۷.
  5. این صحنه خانه‌ی من است (۱۳۸۸)
  6. حمیدِ هما (۱۴۰۰)
  7. میراث صحنه: زندگی تئاتری جمشید لایق
  8. یادها و بودها (۱۳۷۸)
  9. سه نفر بودیم (۱۳۹۴)
  10. یادها و دیدارها (۱۴۰۰)
  11. احمدی، احمدرضا؛ یزدانی خرم، مهدی (۵ خرداد ۱۳۸۷). «همه‌ی آن سال‌ها». شهروند امروز (۴۸): ۱۰۴-۱۰۷.
  12. همهٔ دوستان من (۱۳۸۷)
  13. مأموریت آقای شادی (۱۴۰۰)
  14. کافه آپارات، ۱۰۸
  15. کاتوزیان، همایون (خرداد و تیر ۱۳۹۸). «خاطراتی از خلیل ملکی و جلال آل احمد». بخارا (۱۳۱): ۱۰۵-۱۱۳.
  16. سوسن تسلیمی در گفت‌وگویی بلند با محمد عبدی
  17. بهروز غریب‌پور (۱۳۹۸)
  18. جمشیدی، اسماعیل (خرداد و تیر ۱۳۹۰). «ایرج انجمن کتاب تک بود». بخارا (۸۱): ۶۷۷-۶۸۶.
  19. قوکاسیان، زاون (مرداد ۱۳۷۷). «دوست دارم هزار بار بنویسم «لرتا»». بخارا (۱): ۳۱۲-۳۱۶.
  20. گفتگوهای سینمایی
  21. نسرین، فرشیده (اسفند ۱۴۰۰). «جادوی نمایش ایرانی: تجربه اجرای تعزیه زنانه». سرمشق (۵۶): ۷۷-۷۹.
  22. نجیب، ابوالفضل (۵ اسفند ۱۳۹۹). «رشگ‌برانگیز و محبوب تیره‌های گونه‌گون». اعتماد (۴۸۷۳): ۸.
  23. بیضایی از نگاهی دیگر
  24. در شبیخون نشابور
  25. زبان آرکائیک در نمایشنامه‌های بهرام بیضایی (۱۳۹۶)
  26. قدرت نوستالژی
  27. زبان، هویت و قدرت
  28. مفهوم تعزیه از نگاه بهرام بیضایی (۱۳۹۹)
  29. تحلیلی بر بازتاب اسطوره در سینمای بهرام بیضایی (۱۳۹۴)
  30. از اسطوره تا تاریخ، از تاریخ تا اسطوره در آثار بهرام بیضایی
  31. از شعر تا واگویه در آثار بهرام بیضایی و چند کتابِ دیگر
  32. یک تاریخ درام و یک درام تاریخی
  33. ثنویت در آثار بهرام بیضایی و اکبر رادی
  34. ایجاد اسطوره‌ی قهرمان نمایشی (۱۳۹۶)
  35. بررسی جایگاه زن در آثار بهرام بیضایی
  36. قهرمان زن در سینمای بیضایی (۱۴۰۰)
  37. استعارهٔ شناختی و روایت‌های استعاری
  38. نمایشنامه‌نویسان ایران: از آخوندزاده تا بیضایی (۱۳۸۱)
  39. روایت مدرن و موج نوی سینمای ایران
  40. نقد تئاتر از نظر تا عمل (۱۳۸۸)
  41. بازتاب حمله مغول در نمایش ایران
  42. چهره‌ها و ناگفته‌ها (۱۴۰۱)
  43. نمایشنامه‌نویسان ایران: ۱۳۷۸−۱۳۵۷ (۱۴۰۱)
  44. شیرزاد، «یشت دی»، دقیقهٔ ۲۳.
  45. https://kayhan.london/fa/?p=227546
  46. از تاریخ و اسطوره خلاصی نداریم گفت‌وگوی حمید امجد و سعید عقیقی دربارهٔ سینمای بهرام بیضایی.
  47. https://iranian-studies.stanford.edu/beyzaie-conference

منابعویرایش

پیوند به بیرونویرایش