مسعود رجوی

سیاستمدار ایرانی

مسعود رجوی (زاده ۱۳۲۷ در طبس)، از اعضای مرکزیت سازمان مجاهدین خلق در دهه آخر حکومت پهلوی و رهبر سازمان و مسئول شورای ملی مقاومت ایران است.[۴][۵][۶] وی فارغ‌التحصیل حقوق سیاسی از دانشگاه تهران است. در سال ۱۳۴۶ به عضویت سازمان مجاهدین خلق درآمد و در شهریور ۱۳۵۰ توسط ساواک در تهران دستگیر شد و همزمان با اوجگیری انقلاب ضد سلطنتی در سی‌ام دی‌ماه ۱۳۵۷ به همراه آخرین گروه از زندانیان سیاسی از زندان آزاد شد.[۴][۷][۸][۹][۱۰][۱۱]

مسعود رجوی
MRAJAVI.jpg
رخ‌نگاره‌ای از مسعود رجوی[۱] (۱۳۷۶)
زاده۲۷ مرداد ۱۳۲۷ (۷۱ ساله)
طبس، ایران
ناپدیدشدهح. اسفند ۱۳۸۱ (۱۶ سال پیش)[۲]
قرارگاه اشرف، جمهوری عراق
وضعیت پیدایینامعلوم
ملیتایرانی
تحصیلاتحقوق
محل تحصیلدانشگاه تهران
سازمانسازمان مجاهدین خلق ایران
حزب سیاسیشورای ملی مقاومت ایران
دیناسلام
مذهبشیعه
اتهام جزاییجنایات علیه بشریت (۱۳۸۹–اکنون)[۳]
وضعیت جزاییتحت تعقیب
همسر(ها)
فرزندانمصطفی
مشاغل نظامی
وفادار به/عضوِارتش آزادی‌بخش ملی ایران
سال‌های خدمت۱۳۶۵–تاکنون
نبردها/جنگ‌هاجنگ ایران و عراق
امضاء
Rajavi, Massoud - Signature 30.05.1986.jpg

از فردای انقلاب ۱۳۵۷ مجاهدین بر شعار آزادی ایستادگی کردند. مسعود رجوی به دلیل مخالفت با اصل ولایت فقیه مورد خشم خمینی قرار گرفت و برغم اینکه هوادارانش مورد حمله حامیان خمینی قرار می‌گرفتند اما او به فعالیت سیاسی مسالمت‌آمیز ملتزم بوده و طی سخنرانی‌های مختلف روی آزادی‌های اجتماعی و سیاسی تأکید داشت و سازمان مجاهدین با هدایت وی در نهایت مدارا و خویشتن‌داری و به بهای بیش از ۷۰ کشته و هزاران زندانی آخرین قطره فضای سیاسی را تا ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ که خمینی حکومت را یک‌پایه کرد امتداد دادند.[۵][۱۲][۱۱][۱۳][۱۴][۱۵] پس از کشتار تظاهرات مسالمت آمیز مجاهدین در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ و اعدام‌های پس از آن توسط حکومت خمینی، پایان دوران فعالیت‌های سیاسی و شروع مقاومت مسلحانه رقم خورد.[۱۳][۱۶][۱۱][۱۷][۱۸]

مسعود رجوی در ۳۰ تیر ۱۳۶۰ در تهران تأسیس شورای ملی مقاومت (NCRI) را اعلام کرد و سپس به همراه ابوالحسن بنی صدر در هفتم مرداد ۱۳۶۰ طی یک پرواز از پایگاه یکم شکاری تهران به پاریس رفت و در اتحاد با او و شماری دیگر از نیروهای مخالف حکومت ایران تشکیل «شورای ملی مقاومت» را به عنوان آلترناتیو دموکراتیک حکومت ایران اعلام کردند.[۵][۱۹][۲۰][۲۱]

در ۱۷ خرداد ۱۳۶۵ مسعود رجوی به عراق رفت و در سال ۱۳۶۶ «ارتش آزادی‌بخش ملی ایران» را علیه نیروهای جنگ و سرکوب جمهوری اسلامی ایران تشکیل داد.[۵][۲۲][۹][۲۳] مسعود رجوی در تمامی این سال‌ها نقش هدایت کنندگی را در چالش‌هایی که این مقاومت با آن مواجه بوده، برعهده داشته‌است.[۲۴][۱۰][۶]

سازمان مجاهدین خلق ایران

مسعود رجوی تحصیلات ابتدایی را در دبستان فارابی به پایان رساند و از دبیرستان شاهرضا در مشهد دیپلم ریاضی گرفت. وی در سال تحصیلی ۴۶– ۱۳۴۵ در رشتهٔ حقوق سیاسی دانشکده حقوق دانشگاه تهران پذیرفته شد و در خرداد ۱۳۵۰ موفق به اخذ لیسانس گردید.[۴]
رجوی از اوائل سال ۱۳۴۶ و در سن ۱۹ سالگی به عضویت سازمان مجاهدین خلق درآمد. مسعود در مرداد ۱۳۴۹ به همراه چند تن دیگر از اعضای مجاهدین برای مذاکره با سازمان فَتْح رهسپار اردن شد. مسعود رجوی پس از بازگشت از اردن در سال ۱۳۴۹به کادر مرکزی سازمان راه یافت و در شهریور ۱۳۵۰ توسط ساواک دستگیر شد.[۴][۲۵]

دستگیری و زندان

 
مسعود رجوی

مسعود رجوی به همراه ۷ عضو دیگر مرکزیت مجاهدین و ده‌ها نفر از کادرهای آن در حمله شهریور ۱۳۵۰ ساواک به خانه‌های جمعی‌شان دستگیر شد[۲۵][۲۶][۲۷][۴] و در زندان اوین تحت بازجویی و شکنجه قرارگرفت.[۲۷]

وی و تعدادی دیگر از اعضای کادر مرکزی گروه در دادگاه‌های عادی و تجدیدنظر نظامی که رژیم شاه در بهمن ۱۳۵۰ برپا کرده بود، محاکمه و به اعدام محکوم شدند.[۲۵][۲۸][۴] سخنان و دفاعیات سیاسی-ایدئولوژیک مسعود و دیگر مجاهدین در این دادگاه‌ها مستمر مورد اعتراض رئیس دادگاه قرارمی‌گرفت.[۴][۲۸][۲۹]

همزمان با دستگیری مسعود و تهدید اعدام وی، برادرش کاظم رجوی استاد دانشگاه‌های سوئیس که بعد از انقلاب اولین سفیر ایران در مقر سازمان ملل متحد در ژنو، دست به فعالیت گسترده‌ای برای نجات جان وی زد.[۳۰][۲۷] او چند روز پس از شنیدن خبر صدور حکم مسعود؛ در ۳۰ بهمن ۱۳۵۰، هنگامی‌که کورت والدهایم دبیرکل وقت ملل متحد به سوئیس رفته بود به دیدن وی رفت و از او خواست که برای لغو حکم اعدام مجاهدین اقدام نماید.[۲۷]

علاوه بر فعالیت گستردهٌ بین‌المللی سازمان‌های طرفدار حقوق بشر در خارج از کشور،[۴] دو وکیل سوئیسی نیز برای دفاع از اعضای مجاهدین به‌ایران رفتند.[۲۷] به گونه‌ای که بدنبال ارسال انبوه خبرها و تلگرام‌ها، روزنامه سوئیسی لیبرته از سیل تلگرام‌هائی که در این مدت کوتاه به‌سوی تهران روانه شده بود اظهار تعجب نمود.[۲۷] سرانجام با وساطت شخصیت‌های برجسته سیاسی همچون کورت والدهایم دبیرکل وقت ملل متحد، پیر گرابل رئیس کنفدراسیون سوئیس و فرانسوا میتران رهبر حزب سوسیالیست فرانسه، شاه ناگزیر به عقب‌نشینی شد[۲۷][۳۱][۳۲] و در حالی‌که از ساواک می‌پرسید: «این فرد (مسعود رجوی) کیست؟!»[۲۷] حکم اعدام او را به حبس ابد با اعمال شاقه تبدیل کرد.[۲۷][۴][۳۲][۳۰] در زندان، مسعود رجوی به‌رغم مصدومیت‌های ناشی از شکنجه، در تقویت روحیه پایداری زندانیان و در مواجهه با مأموران و فشارهای زندان، نقش مؤثری ایفا می‌کرد و به همین دلیل توسط زندانبانان مورد شکنجه و آزار قرارمی‌گرفت.[۲۷][۳۰]

مسعود رجوی در سی‌ام دی‌ماه ۱۳۵۷ به همراه آخرین گروه از زندانیان سیاسی آزاد شد.[۷][۴][۸] آیت‌الله محمود طالقانی که تجربه همان دوران زندان را داشت، طی دیدار با رهبران مجاهدین در اولین روز آزادی شان گفت: «... وقتی اسم مجاهدین برده می‌شد بازجوها و شکنجه گرها، کنترل شان را از دست می‌دادند. … از اسم مسعود رجوی وحشت داشتند، از اسم خیابانی وحشت داشتند…».[۸][۳۳][۱۰]

پس از انقلاب ۱۳۵۷

مسعود رجوی در اولین سخنرانی خود پس از آزادی از زندان در ۴ بهمن ۱۳۵۷ در دانشگاه تهران در قبال شعار «انقلاب اسلامی» نزدیکان سید روح اله خمینی، از جانب مجاهدین بر شعار «پیروز باد انقلاب دموکراتیک ایران» تأکید کرد و «انقلاب دموکراتیک» را «انقلابی با شرکت مردم یعنی با شرکت و حاکمیت تمام طبقات و قشرها خلق که یک نظام مردمی شورایی را تداعی می‌کند» تعریف نمود.[۳۴]

رجوی در دومین سخنرانی‌اش در ۴ اسفند ۱۳۵۷ در دانشگاه تهران اولین موضع‌گیری سازمان مجاهدین را با تأکید بر آزادی بعنوان هدف اصلی انقلاب، اعلام نمود.[۳۵] وی اظهار داشت: «هیچ‌گونه تضییق نظامی و سیاسی برای انقلابیون اصیل و جان برکف که از قدیم می‌جنگیده‌اند نباید به‌وجود آید. محاکمات در دادگاه‌های علنی مردمی برگزار شود و نمایندگان قشرهای مختلف مردم و عموم قشرها و طبقات و نیروهای مبارز و انقلابی در هر موردی شاهد و قاضی محاکمات باشند. انتصاب‌های مختلف نظامی و سیاسی و اداری به‌خصوص در حد کادرهای طراح و رهبری‌کننده با نظر شوراهای مردمی صورت گیرد.»[۱۳][۳۶][۳۷] مسعود رجوی در سخنرانی ۱۴ اسفند ۱۳۵۷ بر مزار محمد مصدق در احمدآباد گفت: «این جمهوری بخصوص باید در نهایت عدل بلکه بیشتر و در نهایت قسط، تمام آزادی‌های سیاسی و اجتماعی را در مورد طبقات و نیروهای مختلف افاده کند. هم‌چنین تأکید بر نقش اجتماعی مستضعفین و طبقات محروم جامعه را در صدر برنامه خویش قرار بدهد».[۳۸][۳۹][۴۰][۴۱]

وی در سخنرانی ۲ اسفند ۱۳۵۸ در دانشگاه تهران گفت: «ما زندگی و فعالیت در یک نظام قانونی را پذیرفته‌ایم اگر بگذارند. آن قدر پذیرفته‌ایم که تا به حال از حق قانونی، شرعی و اخلاقی دفاع از خودمان هم استفاده نکرده‌ایم… این نمی‌شود که ما تا ابد هی تقاضا و استدعای آرامش بکنیم…»[۱۳]

بدنبال کشته و دستگیر شدن تعداد قابل توجهی از اعضا و هواداران مجاهدین و حملات به مراکز آن‌ها در شهرهای مختلف، در ۲۲ خرداد سال ۱۳۵۹ رجوی طی یک سخنرانی تحت عنوان چه باید کرد؟ که در استادیوم امجدیه برگزار گردید[۴۲][۴۳][۴۴] دست به افشاگری علنی در مورد نقش مقامات جمهوری اسلامی در چماقداری‌ها و سرکوب آزادی‌ها نمود.[۴۵][۱۹] در این میتینگ بیش از ۱۵۰ هزار نفر از مردم تهران شرکت نمودند. خود این سخنرانی مورد هجوم چماقداران و شلیک پاسداران و زخمی نمودن تعداد زیادی از هواداران سازمان گردید.[۱۱] در این میتینگ مسعود رجوی، سید روح‌الله خمینی و نظام او را به چالش کشید و به گسترش اختناق اعتراض کرد. در جریان حمله به این میتینگ یکی از هواداران مجاهدین بنام مصطفی ذاکری به قتل رسید و تعداد بسیاری مجروح گردیدند.[۱۱][۱۳]

بعد از انقلاب رجوی در رأس سازمان مجاهدین فعالیت‌های سیاسی این سازمان را در سراسر کشور گسترش داد. وی همچنین اقدام به برگزاری کلاس‌های آموزش ایدئولوژی در دانشگاه صنعتی شریف تحت عنوان «تبیین جهان» نمود. در تقابل با کلاس‌های تبیین جهان، هم‌زمان سیمای جمهوری اسلامی اقدام به پخش برنامه‌ای تحت عنوان تفسیر سوره حمد توسط سید روح‌الله خمینی در تلویزیون نمود.[۴۶] این برنامه در زمانی پخش می‌شد که با توجه به همسویی برخی گروه‌های چپ‌گرا با نظام حاکم تلویزیون ایران صحنه مناظره‌های متعددی میان روحانیونی نظیر محمد بهشتی با چهره‌های مطرح چپ نظیر نورالدین کیانوری، فرخ نگهدار و احسان طبری بود.[۴۷]

نامزدی در انتخابات

مسعود رجوی در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی از استان تهران کاندیدا شد.[۴] وی در این انتخابات با ۲۹۷٬۷۰۷ رأی در رتبه دوازدهم قرار گرفت و نتوانست وارد این مجلس شود (از استان تهران ده نفر وارد مجلس شدند).[۴۸] رجوی در این انتخابات علاوه بر مجاهدین خلق مورد حمایت ساش، جاما، جنبش مسلمانان مبارز، جنبش (علی اصغر حاج‌سیدجوادی) و حزب توده نیز بود. مجاهدین با قانون اساسی تصویب شده در مجلس خبرگان مخالف بودند و خواستار تحریم رفراندوم قانون اساسی در ۱۲ آذر ۱۳۵۸ شده بودند.[۱۳]

مسعود رجوی به عنوان کاندیدای اولین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۵۸) نام‌نویسی کرد.[۵] وی در مصاحبه مطبوعاتی گفت: «ما با حفظ نقطه نظرهای آرمانی و سیاسی خود در کادر قانون اساسی مصوب اعلام آمادگی کرده‌ایم.»[۴] رجوی سپس سرتیتر برنامه‌های انتخاباتی اش را در ۱۲ ماده عنوان کرد و به تشریح آن‌ها پرداخت.[۴۹]

در پی اعلام سید روح‌الله خمینی در مورد کاندیدا نشدن افرادی که به قانون اساسی رأی نداده‌اند، انصراف خود را اعلام کرد.[۱۰] وی در پیام انصراف از نامزدی خود در ۲۹ دی ۱۳۵۸ نوشت: «بایستی خاضعانه به شما بگویم که اگر این مبارزه انتخاباتی بازنده ای داشته باشد، آن بازنده من نیستم.»[۱۳] رجوی طی پیامی خطاب به مردم ایران نوشت: «اکنون بیش از هر چیز به سرنوشت انقلابی می‌اندیشیم که یکی از بزرگ‌ترین مسئولیت‌های خطیر و تاریخی خود را بر دوش من و سایر خواهران و برادرانم گذاشته‌است.»[۵۰]

مسعود رجوی در انتخابات مجلس شورای ملی (۱۳۵۸) نیز از شهر تهران کاندیدا شد. در این انتخابات مجاهدین خلق با چند گروه چپ‌گرای کوچک ائتلاف کرده بود.[۱۰] جنبش مسلمانان مبارز هم که فهرست جداگانه‌ای منتشر کرده بود رجوی را در فهرست خود قرار داده بود.[۱۳] رجوی در این انتخابات با ۵۳۰ هزار رأی (حدود ۲۶ درصد) به دور دومٰ راه یافت اما در دور دوم موفق به ورود به مجلس نشد.[۵۱]

تاریخچه انتخاباتی

سال انتخابات رأی ٪ رتبه نتیجه منبع
۱۳۵۸ مجلس خبرگان قانون اساسی ۲۹۷٬۷۰۷ ۱۱٫۷۸ ۱۲اُم شکست [۵۲]
ریاست‌جمهوری انصراف [۵۳]
۱۳۵۹–۱۳۵۸ مجلس شورای اسلامی ۵۳۱٬۹۴۳ ۲۴٫۹ ۳۸اُم راهیابی به دور دوم [۵۲]
۳۷۵٬۷۶۲ ۲۳ ۲۱اُم شکست [۵۴]

خروج از ایران

در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ مجاهدین برای اعتراض به تشدید فضای سرکوب نیروهای ملی و ترقیخواه، اعلام تظاهرات مسالمت‌امیز سراسری کردند که این تظاهرات توسط حکومت خمینی به رگبار بسته شد. هزاران نفر دستگیر، زخمی یا اعدام شدند و بدین ترتیب پایان دوران فعالیت‌های سیاسی و شروع مقاومت مسلحانه رقم خورد.[۱۵][۵۵][۵۶][۹]

در تیرماه سال ۱۳۶۰ پس از آنکه سید روح‌الله خمینی در پی رای عدم کفایت مجلس اول شورای اسلامی، فرمان عزل بنی‌صدر را امضا کرد[۱۳] و بنی صدر در معرض دستگیری و اعدام قرار گرفت، مجاهدین به فرمان مسعود رجوی حفاظت او را به عهده گرفته و به پایگاه‌های خود منتقل کردند. در هفتم مرداد ۱۳۶۰ مسعود رجوی به همراه ابوالحسن بنی صدر با یک پرواز از تهران به پاریس رفت و درگیری نظامی بین مجاهدین و جمهوری اسلامی صورتی رسمی و علنی به خود گرفت. این پرواز از پایگاه یکم شکاری تهران به هدایت سرهنگ خلبان بهزاد معزّی صورت گرفت. وی اکنون عضو شورای ملی مقاومت ایران است.[۵۷][۱۵][۱۹]

با شروع فاز مسلحانه و زندگی مخفی، اعضای سازمان در خانه‌های تیمی خود متمرکز شدند. در این فاز رویارویی مجاهدین با عوامل حکومت ایران به یک جنگ مسلحانه تبدیل گردید. اشرف ربیعی همسر مسعود رجوی و قائم‌مقام او موسی خیابانی مدتی بعد طی افشای پی در پی خانه‌های تیمی سازمان، در ۱۹ بهمن ۱۳۶۰ در درگیری مسلحانه کشته شدند و طی ماه‌ها و سالهای بعد تعداد زیادی از اعضای دیگر این سازمان نیز در درگیری با پاسداران کشته یا پس از دستگیری اعدام شدند. از طرف دیگر تعدادی از اعضای درجه اول جمهوری اسلامی نظیر بهشتی، محمدعلی رجایی رئیس‌جمهور، محمدجواد باهنر نخست‌وزیر، ائمه جمعه شهرهای اصلی ایران، شامل افرادی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کشته شدند.[۵۸]

مسعود رجوی در پاریس رهبری شورای ملی مقاومت و پیشبرد اهداف آلترناتیو را به عهده داشت. بخشی از وقت روزانه او اختصاص به مصاحبه با خبرنگاران رسانه‌ها اختصاص داشت که طی آن ضمن بیان دیدگاه‌های مقاومت، به افشای جنایات جمهوری اسلامی ایران می‌پرداخت.[۲۳][۵۹]

در سال ۱۳۶۵ دولت فرانسه در اثر یک معامله برای آزادسازی گروگانهای فرانسوی در لبنان، به مسعود رجوی برای خروج از خاک فرانسه فشار آورد و در نهایت مسعود رجوی از فرانسه به عراق رفت.[۱۸]

ورود به عراق

 
استقبال از مسعود رجوی توسط رئیس‌جمهور سابق عراق صدام حسین

در سال ۱۳۶۴ دولت فرانسه به درخواست جمهوری اسلامی در ازای آزادی گروگان‌های فرانسوی در لبنان حکم به اخراج رجوی از فرانسه و منع فعالیت سازمان مجاهدین در خاک فرانسه داد. رجوی پیش از این با نمایندهٔ دولت عراق بیانیهٔ صلح امضاء کرده بود.[۹] البته بعداً مشخص شد که دولت ایران درخواست استرداد او را کرده بود که از طرف فرانسه مورد قبول واقع نشد.

مسعود رجوی بهمراه تعداد کثیری از اعضای مجاهدین مقیم فرانسه در ۱۷ خرداد ۱۳۶۵ به عراق رفت. این مهاجرت سرفصلی مهم در تاریخچهٔ مجاهدین و نبرد آن‌ها با جمهوری اسلامی بود. مسعود رجوی به هنگام ورود به عراق مورد استقبال رسمی معاون رئیس‌جمهور وقت عراق قرار گرفت.[۶۰][۵][۱۸] رجوی هنگام ورود به عراق ابتدا به زیارت عتبات در کربلا و نجف رفت و یک قالی نفیس ایرانی اهدا نمود. در محل گودال قتلگاه در کربلا، لیستی از کشته شدگان مجاهد خلق را تقدیم کرد.[۶۱] مسعود رجوی سپس طی ملاقاتی مورد استقبال رئیس‌جمهور سابق عراق صدام حسین قرار گرفت. رجوی در سال ۱۳۶۶ در عراق ارتشی بنام «ارتش آزادی‌بخش ملی» را متشکل از اعضای سازمان مجاهدین و کلیهٔ افرادی که خواهان مبارزه با دولت جمهوری اسلامی بودند پایه‌ریزی کرد.[۶۲][۲۲]

محمد محمدی ری شهری وزیر وقت اطلاعات ایران، در بارهٔ مهاجرت مسعود رجوی به عراق در خاطرات خود می‌گوید که با روی کار آمدن دولت گلیست‌ها در فرانسه میل دولت آن کشور به بهبود روابط با ایران افزایش یافته و هیئت‌هایی از طرفین از دو کشور دیدار کردند. شرط دولت ایران برای بهبود روابط با فرانسه اخراج مجاهدین بوده‌است. دولت فرانسه نهایتاً ضرب الاجلی برای خروج رجوی تعیین می‌کند. هم‌زمان دولت ایران در تلاش بود با استفاده از پلیس بین‌الملل وی را بازداشت و به ایران منتقل کند. وی می‌نویسد که مجاهدین ابتدا قصد مهاجرت به سوییس و استفاده از بیطرفی و وجود کانتن‌های مختلف در آن کشور را داشته‌اند اما پس از آنکه از طریق تخلیهٔ تلفنی سفارت ایران از قصد دولت ایران برای همکاری با اینترپل مطلع شدند راه عراق را در پیش گرفتند. به گفته ری شهری مجاهدین در سالهای دهه ۶۰ اطلاعات با ارزشی از طریق تخلیهٔ تلفنی اماکن سیاسی و نظامی ایران بدست می‌آوردند. به گفتهٔ ری شهری مجاهدین موفق به جذب ۲۵۰۰ نفر از میان اسرای ایرانی در اردوگاه‌های عراق شده و همچنین طی عملیات‌های آفتاب و چلچراغ به ترتیب ۲۱۶ و ۱۵۰۰ نفر از سربازان ایرانی را اسیر کردند.[۶۳]

خانواده

مسعود رجوی سه بار ازدواج کرده‌است.[۶۴] اولین ازدواج او اندکی پس از انقلاب ۵۷ در تیر ۱۳۵۹ با اشرف ربیعی صورت گرفت.[۶۵] اشرف ربیعی همسر یکی از اعضای پیشین سازمان به نام علی اکبر نبوی نوری بود که در در درگیری‌های سال ۱۹۷۶ کشته شده بود.[۶۵] این زندگی مشترک تنها ۸ ماه به طول انجامید؛ زیرا اشرف ربیعی در جریان حمله به خانه تیمی مرکزی سازمان مجاهدین در ۱۹ بهمن ۱۳۶۰ کشته شد.[۶۶][۶۷]

دومین ازدواج او در مهر ۱۳۶۱ با فیروزه بنی صدر دختر ۱۸ ساله ابوالحسن بنی صدر صورت گرفت.[۶۸] این ازدواج اقدامی در جهت ایجاد روابط سیاسی میان این دو شخصیت کشور بود.[۶۶] عده ای از تحلیلگران اشاره کرده‌اند که توده‌های مردم ایران از ازدواج رجوی با دختر بنی صدر و سپس طلاق این دو پس از جداشدن بنی صدر از شورای ملی مقاومت ایران، ناخشنود بوده‌اند.[۶۹] ابوالحسن بنی صدر در کتاب خاطراتش با عنوان «درس تجربه» بیان می‌دارد که با این ازدواج موافق نبوده‌است.[۶۸][۷۰] او در گفتگویی که در این باره با دخترش فیروزه داشته، به او می‌گوید: «این فرد [رجوی] همسر مناسبی برای شما نیست.»[۷۱] این ازدواج نیز مدت زیادی به طول نینجامید[۶۶] و در بهمن ۱۳۶۳ به دلیل خروج بنی صدر از شورای ملی مقاومت ایران و نیز اختلاف رجوی با بنی صدر بر سر ائتلاف با عراق و ملاحظات مربوط به روابط پیشین او با نظام حاکم، به طلاق انجامید.[۶۶][۷۲]

سومین ازدواج رجوی در سال ۱۳۶۴ با مریم قجر عضدانلو (مریم رجوی) بود.[۶۷] در این سال رجوی «انقلاب ایدئولوژیک» در سازمان مجاهدین خلق را اعلام کرد[۶۷][۷۳][۷۴] و مریم قجرعضدانلو را به عنوان رهبر مشترک سازمان انتخاب نمود.[۷۲][۷۵] اما مجاهدین از مسعود و مریم خواستند با یکدیگر ازدواج کنند تا از طرفی «این انقلاب بزرگ ایدئولوژیک را تقویت کنند» و از سوی دیگر «از تضادهای غیرقابل حلی که به هنگام روابط نزدیک میان یک زوجِ ازدواج نکرده رخ می‌دهد، جلوگیری نمایند.»[۷۳] این ازدواج مستلزم این بود که مهدی ابریشمچی که از رهبران سازمان مجاهدین خلق و دست راست رجوی بود، همسرش مریم قجر عضدانلو را طلاق دهد.[۷۳] بدین شکل مریم قجرعضدانلو از ابریشمچی طلاق گرفت و همزمان با رجوی که چند روز پیش از همسر پیشینش فیروزه بنی صدر جدا شده بود، ازدواج کرد.[۶۷][۷۲][۷۶] این ازدواج که به عنوان یک ازدواج «غیراسلامی» و «عجیب و غریب» به آن نگریسته می‌شد، واکنش‌های شدیدی را به دنبال داشت.[۷۳] زیرا بعداً معلوم شد که مریم قجر از همسرش که یک مقام عالی‌رتبه در سازمان بوده به سرعت طلاق گرفته تا بتواند با مسعود رجوی ازدواج کند و تبدیل به رهبر مشترک سازمان شود.[۶۹][۷۴][۷۷] از طرفی عدم رعایت برخی مسائل شرعی از جمله رعایت عده طلاق میان طلاق مریم قجر با همسر سابقش و ازدواج با مسعود رجوی یکی از موارد سؤال برانگیز این ازدواج بود.[۷۸][۷۹] مراسم رسمی ازدواج در ۲۹ خرداد ۱۳۶۴ در دفتر شورای ملی مقاومت در «اُوِر سور آواز» فرانسه برگزار شد و از آن پس نیز نام مریم قجر به نام مریم رجوی تغییر یافت.[۷۸]

مصطفی رجوی

حاصل ازدواج مسعود رجوی با اشرف ربیعی، پسری به نام مصطفی بود. مصطفی رجوی در نوزادی از ماجرای درگیری اعضای سازمان مجاهدین با نیروهای سپاه در سال ۱۳۶۰ جان سالم به در برد. در این حادثه که اشرف ربیعی، مادر مصطفی به همراه بیش از ۲۰ تن از اعضای سازمان مجاهدین خلق کشته شدند، یکی از پاسداران برای نجات جان نوزاد وارد خانه تیمی شد و جان وی را نجات داد اما خود در حال خروج از درگیری مورد هدف قرار گرفت.[۸۰] اسدالله لاجوردی که برای شرح عملیات در تلویزیون ظاهر شده بود، مصطفی رجوی فرزند خردسال مسعود رجوی را در آغوش گرفته بود. لاجوردی در پایان این فیلم، از پدربزرگ مصطفی رجوی درخواست می‌کند که مراجعه کند و بچه را تحویل بگیرد.[۸۱] نهایتاً مصطفی به پدربزرگش که در شهر مشهد ساکن بود تحویل داده شد؛ ولی پس از مدتی توسط اعضای سازمان از آنجا خارج شد.[۸۰]

اتهام جنایت علیه بشریت

در تیر ماه سال ۱۳۸۹ دادگاهی در عراق حکم بازداشت مسعود رجوی به همراه مریم رجوی و ۳۹ تن از اعضای سازمان مجاهدین خلق را به اتهام جنایت علیه بشریت صادر کرد.[۸۲] دلیل صدور این حکم به گفته دادگاه وجود شواهدی مبنی بر همکاری مسعود رجوی و سازمان مجاهدین خلق با صدام حسین در سرکوب شیعیان و مردم کردستان می‌باشد.[۸۳] در جریان سرکوب خیزش شعبانیه شیعیان عراق و همچنین سرکوب مردم کردستان در عملیات انفال در اواخر دهه۱۹۸۰ و اوایل ۱۹۹۰ میلادی به دست حکومت صدام حسین ده صدها هزار شیعه و کرد عراقی کشته و میلیون‌ها نفر آواره شدند.[۸۴]

پیشتر هم در سال ۱۳۸۴ محمد توفیق رحیم، عضو ارشد اتحادیه میهنی کردستان از در اختیار داشتن اسناد و شواهدی در اثبات همدستی مسعود رجوی و سازمان مجاهدین خلق با رژیم صدام در کشتار کردها شده و خواهان محاکمه مسعود رجوی شده بود.[۸۵]

واکنش‌ها

در واکنش به اخبار فوق، سازمان مجاهدین خلق ایران نیز اعلام کرد که این دادگاه عراقی تحت فشار دولت این کشور در نزدیکی با حکومت ایران چنین حکمی را صادر کرده‌است.[۸۴]

خبرگزاری رویترز نیز از قول یکی از سخنگویان سازمان مجاهدین خلق «تصمیم دادگاه عراقی را سیاسی و آخرین هدیه دولت نوری المالکی به دولت ایران» توصیف کرد.[۸۴]

وضعیت حیات

 
دیدار مسعود رجوی و موسی خیابانی با روح‌الله خمینی

مسعود رجوی در ۱۳ دی ۱۳۹۸ پس از انتشار خبر کشته‌شدن قاسم سلیمانی فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، طی پیامی صوتی که با صدای خود وی منتشر شد، گفت: «قاسم سلیمانی آن روی سکه ابوبکر بغدادی است».[۸۶][۸۷][۸۸] پیش از این نیز پیام‌های صوتی مربوط به عاشورای سال ۱۳۸۸ متشکل از ده پیام با صدای خود او در هر شب از شب‌های ماه محرم پخش شده بود. همچنین در تاریخ ۱۱ آبان سال ۱۳۹۳ پیامی با عنوان «عهد پرچم در لیبرتی و ابلاغیه چراغ خاموش»، با صدای او منتشر شد.[۸۹]

اکونومیست در اوایل سال ۱۳۸۸ نوشته بود از زمان اشغال خاک عراق توسط نیروهای آمریکایی در سال ۱۳۸۱ اطلاع دقیقی از وضعیت مسعود رجوی در دسترس نیست.[۹۰][۹۱] در سال ۱۳۹۵ و در نشست سالانه مجاهدین در فرانسه که ترکی الفیصل در آن حضور داشت از او به عنوان «مرحوم» یاد کرد.[۹۲]

منابع

  1. "Interviewee: Rajavi, Massoud - Iranian Oral History Project". CURIOSity Digital Collections Search Results. 1984-05-29. Retrieved 2019-11-06.
  2. Stephen Sloan; Sean K. Anderson (2009). Historical Dictionary of Terrorism. Historical Dictionaries of War, Revolution, and Civil Unrest (3 ed.). Scarecrow Press. p. 454. ISBN 0-8108-6311-1.
  3. Muhanad Mohammed (11 July 2010). Rania El Gamal; David Stamp, ed. "Iraqi court seeks arrest of Iranian exiles". Reuters. Retrieved 30 January 2019.
  4. ۴٫۰۰ ۴٫۰۱ ۴٫۰۲ ۴٫۰۳ ۴٫۰۴ ۴٫۰۵ ۴٫۰۶ ۴٫۰۷ ۴٫۰۸ ۴٫۰۹ ۴٫۱۰ ۴٫۱۱ "Interviewee: Rajavi, Massoud - Iranian Oral History Project". CURIOSity Digital Collections Search Results. 1984-05-29. Retrieved 2019-11-06.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ ۵٫۵ Varasteh, Manshour (1 June 2013). Understanding Iran's National Security Doctrine. ISBN 978-1-78088-557-5.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ «صالح القلاب - إیران المتهاویة… هل یکون مؤتمر «المجاهدین» المقبل فی طهران؟!». الشرق الأوسط (به عربی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ «اول بهمن ۵۷ به روایت روزنامه‌ها». رادیو فردا. ۱۳۹۷-۱۱-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۳۰.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ «مجاهدین در زندان و آزادی آنها». روزنامهٔ اطلاعات (۱۵۹۵۸): صفحهٔ ۱ و ۱۳. شنبه ۳۱ شهریور ماه ۱۳۵۸. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ Khazai, Perviz S. (1999-12-08). "Iran, Mojahedin og NCR". Dagbladet.no (به نروژی). Retrieved 2019-12-12.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ ۱۰٫۴ Irani. "Iran 1979: Massoud Radjavi est libéré avec les derniers prisonniers politiques". Club de Mediapart (به فرانسوی). Retrieved 2019-12-12.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ ۱۱٫۴ www.amazon.com https://www.amazon.com/Mujahedin-Khalq-Shackled-Twisted-History/dp/0615783848. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  12. www.amazon.com https://www.amazon.com/Self-Sacrifice-Iranian-Mojahedin-%20Struan-Stevenson-ebook/dp/B00X2ZYHOK. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ ۱۳٫۳ ۱۳٫۴ ۱۳٫۵ ۱۳٫۶ ۱۳٫۷ ۱۳٫۸ «خرداد ۱۳۶۰ به روایت مجاهدین خلق». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  14. «روزنامه کیهان- خاطرات رفسنجانی 15 اردیبهشت ۱۳۶۰»
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ «Why the Shah's pilot flew Bani-Sadr to Paris». Christian Science Monitor. ۱۹۸۱-۰۸-۱۱. شاپا 0882-7729. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  16. «ندوة جنیف: حان حساب الملالی القتلة». جریدة الریاض (به عربی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  17. «روزنامه کیهان ۳۰ خرداد۱۳۶۰»
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ "Iran: les grandes dates des 40 ans de la République islamique". RFI (به فرانسوی). 2019-02-10. Retrieved 2019-12-12.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ ۱۹٫۲ «روزنامه اطلاعات» (PDF). ۸ مرداد ۱۳۶۰.
  20. «Iran - Terror and Repression». countrystudies.us. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  21. Farahani، par Pouria (۲۰۱۸-۰۱-۱۸). «Iran: les Moudjahidine du peuple et la menace pour le régime [2/2]». Le Journal International (به فرانسوی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ http://www.washingtontimes.com، The Washington Times. «Sins of Bush, Obama leave Trump to clean up Iranian mess». The Washington Times (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ «France Massoud Radjavi | AP Archive». www.aparchive.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  24. «صالح القلاب - «أشرف 3»... البعد الجغرافی یقابله وجود فعّال فی إیران». الشرق الأوسط (به عربی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ ۲۵٫۲ «رای دادگاه نظامی در مورد گروه ۱۱ نفری خرابکاران» (PDF). روزنامهٔ اطلاعات (۱۳۷۲۸): صفحهٔ ۴. شنبه ۳۰ بهمن ماه ۱۳۵۰. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۱۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  26. «اعلامیه شمارهٔ ۲» (PDF). باختر امروز، نشریه سازمانهای جبهه ملی ایران در خارج کشور (بخش خاورمیانه). سال دوم - دوره ۴ (شماره ۱۷): صفحهٔ ۱ و۳. مهرماه ۱۳۵۰. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۱۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ ۲۷٫۲ ۲۷٫۳ ۲۷٫۴ ۲۷٫۵ ۲۷٫۶ ۲۷٫۷ ۲۷٫۸ ۲۷٫۹ «در سالگرد درگذشت دکتر کاظم رجوی (فی ذکری استشهاد الدکتور کاظم رجوی جریدة لوموند)». روزنامهٔ لوموند (جریدة لوموند) (به عربی). ۲۰۱۸-۰۵-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۰۶.
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ «این عده خود را بدامن بیگانه انداخته‌اند» (PDF). روزنامهٔ اطلاعات (۱۳۷۲۷): صفحهٔ ۳۲ (آخر). پنجشنبه ۲۸ بهمن ماه ۱۳۵۰. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۱۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  29. «پاسخ گروه ۱۱ نفری به سوالات رئیس دادگاه» (PDF). روزنامهٔ اطلاعات (۱۳۷۲۶): صفحهٔ ۴. چهارشنبه ۲۷ بهمن ماه ۱۳۵۰. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۱۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ ۳۰٫۲ «رجوی، مبارزی آزادیخواه که توسط رژیم سرکوبگر ایران ترور شد (رجوی المناضل لأجل الحریة.. المغتال من قبل دولة القمع الإیرانیة)». روزنامهٔ الریاض (جریدة الریاض) (به عربی). ۲۰۱۷-۱۲-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۰۶.
  31. «سمپوزیوم ژنو: محاسبات آخوندهای قاتل (ندوة جنیف: حان حساب الملالی القتلة)». روزنامهٔ الریاض (جریدة الریاض) (به عربی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۰۶.
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ بقلم (خانم) دکتر گرتا تولمان. "ایران: حقوق بشر و امید به آزادی (Iran: Menschenrechte & Hoffnung auf Freiheit)". der Freitag (به لوگزامبورگی). Retrieved 2019-11-06.
  33. «یاد پدر طالقانی روح راستین انقلاب». یوتیوب. ۲۰۱۸-۰۹-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۰۶.
  34. «روزنامه اطلاعات» (PDF). ۵ بهمن ۱۳۵۷.
  35. «روزنامه اطلاعات» (PDF). ۶ اسفند ۱۳۵۷.
  36. «هشدار مجاهدین خلق به دولت مهندس بازرگان». روزنامهٔ اطلاعات (۱۵۷۹۳): صفحهٔ ۱ و ۷. یکشنبه ۶ اسفند ۱۳۵۷. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  37. «سی خرداد مرز استبداد و آزادی |سازمان مجاهدین خلق ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژوئیه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۱۰.
  38. «روزنامه اطلاعات» (PDF). ۱۴ اسفند ۱۳۵۷.
  39. «سازمان مجاهدین خلق ایران - سخنرانی مسعود رجوی در مراسم یادبود دکتر مصدق، ۱۴ اسفند ۱۳۵۷ | ایران آرشیو». www.iran-archive.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  40. «سخنرانی مسعود رجوی در مراسم یادبود دکتر مصدق» (PDF). ۱۴ اسفند ۱۳۵۷.
  41. ایران، بهار. «۱۴اسفند سالروز درگذشت دکتر محمد مصدق پیشوای کبیر نهضت ضداستعماری مردم ایران - Iran-Spring - بهار ایران». iran-spring.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  42. روزنامه اطلاعات سه‌شنبه ۲۰ خرداد۱۳۵۹- شماره ۱۶۱۶۲ آگهی سخنرانی
  43. «روزنامه اطلاعات». ۲۰ خرداد ۱۳۵۹.
  44. «khatereangiz-sokhanranie tarikhi masoud-amjadie». YouTube. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۳۰.
  45. «روزنامه اطلاعات» (PDF). شنبه ۲۴ خرداد ۱۳۵۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  46. «Women, Islam and Fundamentalism in Iran - Maryam Rajavi discusses the issue». www.moslemwomen.info. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  47. عبور از بحران؛ کارنامه و خاطرات سال ۱۳۶۰ هاشمی رفسنجانی، صفحه ۱۰۰ و ۱۰۱ و ۱۳۸
  48. «روایتی بی‌پرده از اولین انتخابات جمهوری اسلامی/ بالاترین رأی در تهران را چه کسی کسب کرده‌است؟». مشرق.
  49. «روزنامه اطلاعات شماره ۱۶۰۴۴ تاریخ یکشنبه ۱۶ دی ۱۳۵۸»
  50. «روزنامه اطلاعات شماره ۱۶۰۵۵، تاریخ دوشنبه اول بهمن ۱۳۵۸»
  51. روزنامه اطلاعات- شماره ۱۶۰۷۱ -تاریخ یکشنبه ۲۱ بهمن ماه ۱۳۵۸
  52. ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ Ervand Abrahamian (1989), Radical Islam: the Iranian Mojahedin, Society and culture in the modern Middle East, 3, I.B.Tauris, p. 195, Table 6; pp. 203–205, Table 8, ISBN 978-1-85043-077-3
  53. «اولین انتخابات ریاست جمهوری چگونه برگزار شد». جام جم آنلاین. ۵ بهمن ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۰ بهمن ۱۳۹۷.
  54. «نتیجه نهایی مرحله دوم انتخابات تهران اعلام شد». روزنامه کیهان (۱۰۹۹۶): ۳. ۲۴ اردیبهشت ۱۳۵۹ – به واسطهٔ کتابخانهٔ دانشگاه منچستر.
  55. Lincoln P. Bloomfield Jr., Ramesh Sepehrrad (2016-05-31). "What Washington Doesn't Get about Iran". The National Interest. Retrieved 2019-12-12.
  56. "The Bloody Red Summer of 1988". FRONTLINE - Tehran Bureau. Retrieved 2019-12-12.
  57. «پرواز بزرگ رهبر مقاومت از تهران به پاریس | سازمان مجاهدین خلق ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۰.
  58. دیدبان، ایران. «آمار ترور مردم عادی توسط مجاهدین». دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۴-۰۴.
  59. «مصاحبه بی‌بی‌سی فارسی با رجوی پس از خروج او از ایران». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۸.
  60. Universalis، Encyclopædia. «7-21 juin 1986 - France – Iran. Libération de deux otages français détenus au Liban après des concessions faites à Téhéran - Événement». Encyclopædia Universalis (به فرانسوی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  61. History، Resistance. «زیارت قتلگاه امام حسین ع در خاک کربلا توسط رهبری مقاومت ایران، مسعود و مریم رجوی». رویدادهای تاریخی. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۲.
  62. «پروازی برای صلح و آزادی |سازمان مجاهدین خلق ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژوئیه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۰.
  63. کتاب خاطرات محمد محمدی ری شهری، جلد سوم، صفحهٔ ۱۵۷.
  64. «مسعود رجوی کجاست؟». فرارو. ۲۷ دی ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۳۹۷.
  65. ۶۵٫۰ ۶۵٫۱ Ervand Abrahamian (1989), Radical Islam: the Iranian Mojahedin, Society and culture in the modern Middle East, 3, I.B.Tauris, p. 181, ISBN 978-1-85043-077-3
  66. ۶۶٫۰ ۶۶٫۱ ۶۶٫۲ ۶۶٫۳ Spellman، Kathryn (۲۰۰۶). Religion and Nation: Iranian Local and Transnational Networks in Britain. Berghahn Books. ص. ۲۸. شابک ۱-۵۷۱۸۱-۵۷۶-۷. دریافت‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۱۸.
  67. ۶۷٫۰ ۶۷٫۱ ۶۷٫۲ ۶۷٫۳ شهاب میرزایی (۲۴ شهریور ۱۳۹۵). «از بغداد تا تیرانا: پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق». بی‌بی‌سی. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۳۹۷.
  68. ۶۸٫۰ ۶۸٫۱ «آغاز و فرجام یک ازدواج «مصلحتی»». روزنامه فرهیختگان. ۲۶ مهر ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۳۹۷.
  69. ۶۹٫۰ ۶۹٫۱ Piazza، James A. (۱۹۹۴). «The Democratic Islamic Republic of Iran in Exile: The Mojahedin-e Khalq and its Struggle for Survival». Digest of Middle East Studis: ۳۱. دریافت‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۱۸.
  70. «ازدواج با اشرف ربیعی». ایران دیدبان.
  71. «خاطرات ابوالحسن بنی صدر». نشریه مرکز اسناد انقلاب اسلامی. پرتال جامع علوم انسانی. ۱۳۸۴. دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۳۹۷.
  72. ۷۲٫۰ ۷۲٫۱ ۷۲٫۲ Benliot، Albert V. (۲۰۰۱). Iran: Outlaw, Outcast Or Normal Country?. نیویورک: Nova Science Publishers. ص. ۱۰۰. شابک ۱-۵۶۰۷۲-۹۵۴-۶. دریافت‌شده در ۱۹ اوت ۲۰۱۸.
  73. ۷۳٫۰ ۷۳٫۱ ۷۳٫۲ ۷۳٫۳ Aarseth Bakke، Lina (۲۰۰۷). THE IRANIAN MOJAHEDIN’S STRUGGLE FOR LEGITIMACY (PDF). اسلو: دانشگاه اسلو. ص. ۲۵. دریافت‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۱۸.
  74. ۷۴٫۰ ۷۴٫۱ Howard، Roger (۲۰۰۴). Iran in Crisis?: Nuclear Ambitions and the American Response. لندن: Zed Books Ltd. شابک ۹۷۸ ۱ ۸۴۸۱۳ ۷۱۱ ۰. دریافت‌شده در ۱۹ اوت ۲۰۱۸.
  75. "Profile: Maryam Rajavi". بی‌بی‌سی. 2003-07-08.
  76. «ورود سازمان مجاهدین خلق به 'فاز نظامی' و پیامدهای آن». بی‌بی‌سی. ۳۰ خرداد ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲۱ مرداد ۱۳۹۷.
  77. ELAINE GANLEY (1986-06-11). "After five years of French exile, Massoud Rajavi has taken his Ira". آسوشیتد پرس. Retrieved 2019-08-01.
  78. ۷۸٫۰ ۷۸٫۱ «چه کسی به خاطر زنده ماندن پسر مسعود رجوی شهید شد؟ +عکس». خبرگزاری تسنیم. ۲۸ اسفند ۱۳۹۵.
  79. صادق تهرانی (۷ تیر ۱۳۸۷). «از مجاهدین‌خلق تا منافقین». دریافت‌شده در ۲۱ مرداد ۱۳۹۷.
  80. ۸۰٫۰ ۸۰٫۱ «سرنوشت نوزاد مسعود رجوی چه شد؟». ایسنا.
  81. «داستان مردی که فرزند رجوی را از مرگ نجات داد». خبرگزاری میزان.
  82. «صدور حکم بازداشت مریم و مسعود رجوی در عراق». BBC Persian. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۰۳.
  83. (www.dw.com)، Deutsche Welle. «یک دادگاه عراقی حکم بازداشت مسعود رجوی و چند عضو مجاهدین خلق را صادر کرد | خبرها | DW | 12.07.2010». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۰۳.
  84. ۸۴٫۰ ۸۴٫۱ ۸۴٫۲ «صدور حکم دستگیری مجاهدین خلق در عراق به اتهام جنایت علیه بشریت». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۰۳.
  85. «کردهای عراقی خواهان محاکمه مسعود رجوی رهبرسازمان مجاهدین خلق ایران به اتهام همکاری با رژیم صدام حسین در کشتار کردها شدند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۰۳.
  86. «المقاومة الإیرانیة: مقتل سلیمانی ضربة موجعة لنظام الملالی الفاشی تحرر العراق من قبضته - بغداد بوست - أخبار العراق - Iraq News». www.thebaghdadpost.com (به عربی). ۲۰۲۰-۰۱-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۷.
  87. «الإعلان عن أسماء نصف شهداء الانتفاضة عمل رائع للمقاومة الإیرانیة». صحیفة هام الإلکترونیة | HAM News (به عربی). ۲۰۲۰-۰۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۷.
  88. «مسعود رجوی: قاسم سلیمانی وجه آخر لعملة ابوبکر البغدادی». ienalwatan. 01:23 صباحًا، 04 Jan 2020. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  89. «روز آن لاین». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اوت ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۱۰.
  90. اکونومیست
  91. بی‌بی‌سی
  92. «ترکی الفیصل از سرکرده منافقین به عنوان «درگذشته» یاد کرد». فارس. ۱۹ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۶.
مناصب احزاب سیاسی
بدون متصدی
به علت فقدان رهبری واحد
رهبر سازمان مجاهدین خلق ایران
۱۳۵۷ – ح. ۱۳۸۲
متصدی همزمان: مریم رجوی (از ۱۳۶۳)
پسین:
مریم رجوی
عنوان جدید رئیس شورای ملی مقاومت ایران
۱۳۶۰ – ح. 1382
پسین:
؟