رضا پهلوی

فرزند آخرین شاه ایران
(تغییرمسیر از رضا پهلوی (دوم))

شاهزاده رضا پهلوی (زادهٔ ۹ آبان ۱۳۳۹ در تهران) فعال سیاسی ایرانی است. او آخرین ولیعهد ایران و بزرگترین فرزند آخرین پادشاه ایران محمدرضا پهلوی و همسرش فرح دیبا است. وی پیش از انقلاب ۵۷ با عنوان رسمی «والاحضرت همایون ولایت‌عهد» خطاب می‌شد.

رضا پهلوی
شاهزاده ایران
Reza Pahlavi by Gage Skidmore.jpg
ولیعهد سلطنت مشروطه ایران
پس ازمحمدرضا پهلوی
همسریاسمین اعتماد امینی
فرزند(ها)نور پهلوی (۱۴ فروردین ۱۳۷۱)
ایمان پهلوی (۲۱ شهریور ۱۳۷۲)
فرح پهلوی (۲۷ دی ۱۳۸۲)
نام کامل
رضا پهلوی[۱][۲][۳]
دودمانپهلوی
پدرمحمدرضا پهلوی
مادرفرح دیبا
زادروز۹ آبان ۱۳۳۹
۳۱ اکتبر ۱۹۶۰ ‏(۵۹ سال)
تهران، ایران
دین و مذهباسلام شیعه
پیشه
امضاء
رضا پهلوی
سال‌های فعالیت۱۳۴۶–اکنون
نقش‌های برجستهفعال حقوق بشر،[۴] فعال سیاسی،[۵] نویسنده
حزب سیاسیشورای ملی ایران (۹۶–۱۳۹۲)[۶]
منصبولیعهد سلطنت مشروطه ایران (۵۷–۱۳۴۶)[۷]
وبگاه
www.rezapahlavi.org
نگاره‌ای از رضا پهلوی در سن سیزده سالگی در سال ۱۹۷۳.
نگارخانه رضا پهلوی
کوشک احمدشاهی، محل اقامت رضا پهلوی در باغ نیاوران در دوران ولیعهدی
رضا پهلوی، یک روز پس از مرگ پدرش در قاهره و در حال یادکرد قسم به قانون اساسی مشروطه مبنی بر «مبارزه با جمهوری اسلامی و روح‌الله خمینی» و آغاز فعالیت‌های سیاسی.

در سن ۷ سالگی، پدرش، محمدرضا پهلوی بر اساس قانون اساسی مشروطه، او را رسماً به عنوان ولیعهد ایران انتخاب کرد. از زمان پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، و خلع پدر او از سلطنت و برچینش دودمان پهلوی، رضا پهلوی مجبور به زندگی در خارج از ایران شد. او از فعالان سیاسی و از مخالفان برجسته و سرشناس نظام جمهوری اسلامی ایران است[۸] که فروردین ماه ۱۳۹۲ در همین راستا ائتلاف شورای ملی ایران را بنیان‌گذاری و سپس رهبری کرد اما در شهریور ماه ۱۳۹۶ رسماً از سِمت خود به عنوان رهبر شورای ملی کناره‌گیری کرد.[۹][۱۰]

رضا پهلوی اهداف اصلی خود را فعالیت برای رسیدن ایران به یک مردم‌سالاری سکولار پارلمانی و قانون اساسی منطبق بر مبنای اعلامیه جهانی حقوق بشر اعلام کرده‌است.[۱۱]

خانواده

رضا پهلوی، حاصل ازدواج محمدرضا پهلوی با فرح دیبا است. او نخستین فرزند پسر محمدرضا شاه و مطابق قانون اساسی دوران پادشاهی ولیعهد ایران بوده‌است.[۱۲]

از آنجایی که شاه ایران، در پی دو ازدواج قبلی‌اش، نتوانسته بود فرزند پسر داشته باشد، تولد رضا پهلوی برای دربار سلطنتی ایران اتفاق بسیار مهمی تلقی می‌شد و سالروز تولد او تا پایان دوره پهلوی توسط حکومت وقت گرامی داشته می‌شد. زیرا مطابق قانون اساسی فرزند ذکور به عنوان ولیعهد تداوم دهنده خاندان سلطنتی محسوب می‌شد.[نیازمند منبع]

او برادر بزرگ‌تر علیرضا، فرحناز و لیلا و برادر ناتنی شهناز پهلوی است، که حاصل ازدواج محمدرضا پهلوی با فوزیه است. در سال ۲۰۰۱ میلادی، لیلا پهلوی، جوان‌ترین خواهر رضا پهلوی، در لندن، در اثر خودکشی درگذشت.[۱۳] در سال ۲۰۱۱ میلادی، علی‌رضا برادر کوچک‌تر رضا پهلوی در بوستون، آمریکا در آپارتمان شخصی خود خودکشی نمود.[۱۴]

رضا پهلوی هم‌چنین پدرخوانده غیررسمی لوئیز، نوه آلبرت دوم پادشاه بلژیک است.[۱۵]

رضا پهلوی در روز ۲۲ خرداد ۱۳۶۵ (ژوئیه ۱۹۸۶ میلادی) با دختری ایرانی به نام یاسمین اعتماد امینی ازدواج کرد و اکنون صاحب سه دختر از او به نام‌های نور (۱۴ فروردین ۱۳۷۱)، ایمان (۲۱ شهریور ۱۳۷۲) و فرح (۲۷ دی ۱۳۸۲) است.[۱۶]

کودکی و ولیعهدی

رضا پهلوی فقط شش سال داشت که به کاخ اختصاصی خود راه یافت.[۱۷] کاخ وی، بنای قدیمی و کوچک کوشک احمدشاهی واقع در مجموعه باغ نیاوران بود که پیش از نقل مکان رضا پهلوی کاملاً بازسازی شد.[۱۸] در آن جا وی تحت نظر یک معلم فرانسوی به نام مادمازل ژوئل فوبه قرار گرفت و چند نفر از آجودان‌های شاه سابق نیز به انجام امور مختلف وی گمارده شدند.[۱۹][۲۰][۲۱]

تنها یک سال بعد و در سن ۷ سالگی، محمدرضا پهلوی تاج ولیعهدی را بر سر او نهاد. با این کار، او رسماً بر اساس قانون اساسی ولیعهد ایران شد و در صورتی که حکومت سلطنتی سرنگون نمی‌شد می‌توانست مقام سلطنت را پس از پدرش بر عهده بگیرد. مراسم تاجگذاری در کاخ گلستان برگزار گردید.[۲۲][۲۳]

هنگامی که رضا پهلوی به سیزده سالگی رسید، محمدرضا پهلوی شخصاً پرواز را به او آموخت.[۲۴]

نوجوانی و تحصیلات

در تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۵۶ رضا پهلوی، در محل پایگاه چهارم شکاری وحدتی دزفول، نخستین پرواز انفرادی خود را با جنگندهٔ اف-۵ انجام داد.[۲۵]

در جریان انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، رضا پهلوی ۱۸ سال داشت و به تازگی موفق به اخذ دیپلم متوسطه شده بود و در حال انجام دوره آموزش پرواز جنگنده در ایالات متحده بود. با وقوع انقلاب، رضا پهلوی دیگر نتوانست به ایران بازگردد.[۲۶]

او دورهٔ پیشرفتهٔ خلبانی جت‌های جنگنده را در پايگاه نيروی هوايی ريس در لاباک، تگزاس گذراند.[۲۷][۲۸][۲۹]

پس از درگذشت محمدرضا پهلوی در رشته علوم سیاسی[۳۰] از دانشگاه کالیفرنیای جنوبی در آمریکا، به تحصیل پرداخت و مدرک کارشناسی خود را در رشته علوم سیاسی دریافت کرد.[۳۱]

فعالیت‌های سیاسی

«ولیعهد جوان را به خدا و به ملت بزرگ ایران می‌سپُرم.»
واپسین عبارات از متن وصیت سیاسی محمدرضا شاه پهلوی.[۳۲]

«
»

رضا پهلوی، فعالیت‌های سیاسی خود را بلافاصله پس از مرگ پدرش آغاز نمود. او مدتی به مراکش رفت. سپس در سال ۱۹۸۴ به آمریکا عزیمت کرد. رضا پهلوی به عنوان یکی از رهبران اصلی اپوزیسیون ایران شناخته می‌شود.[۱۱][۳۳][۳۴][۳۵][۳۶][۳۷]

او با کمک مالی به رادیو نجات ایران (در قاهره) شروع به فعالیت علیه جمهوری اسلامی ایران کرد.[۳۸]

 
سفر رسمی رضا پهلوی و هیئت همراه به مسکو، در سال ۱۹۷۶ میلادی.

با ترور ارتشبد غلامعلی اویسی در سال ۱۳۶۲، فعالیت رضا پهلوی نیز برای مدتی رو به کاهش گذاشت و وی با ترک مراکش به آمریکا رفت. [نیازمند منبع] رضا پهلوی در کتابی که در سال ۲۰۰۲ با نام نسیم دگرگونی و به زبان انگلیسی منتشر کرد دیدگاه‌های خود را در زمینه حمایت از جنبش‌های «ناآرامی‌های مدنی و قیام‌های بدون خشونت» مطرح کرد که این کتاب هم‌اکنون به زبان فارسی نیز ترجمه شده‌است. سایر کتاب‌های وی میثاق با مردم و آزادی برای هم‌میهنانم نام دارند که هر دو به فارسی نیز برگردانده شده‌اند.[۳۹] همچنین در سال ۲۰۰۹ میلادی، کتابی از رضا پهلوی به نام زمان انتخاب به زبان فرانسه منتشر شد.[۴۰]

رضا پهلوی، مهم‌ترین هدف از فعالیت‌های سیاسی خود را «برپایی نظامی سکولار و مردم‌سالار در ایران» می‌داند.[۴۱]

رضا پهلوی مخالف هرگونه حمله نظامی کشورهای خارجی به ایران است البته در دوران جنگ ایران و عراق آمریکایی‌ها طی طرحی به رضا پهلوی پیشنهاد کردند فرماندهی نیروهای مخالف حکومت ایران را به عهده گرفته و پس از تصرف جزیره کیش به داخل کشور حمله و نظام را سرنگون نمایند ولی او با توجه به محبوبیت حکومت و روحانیون در بین مردم و همچنین عدم تجربه نظامی و نبود امکان عقب‌نشینی در صورت شکست عملیات، از این عمل خودداری نموده و اجرای طرح منتفی گردید.[۴۲] او در آغاز جنگ ایران و عراق طی نامه‌ای به نیروی هوایی ایران، پیشنهاد کرده بود تا به عنوان خلبان جنگنده در جنگ ایران و عراق شرکت کند، که این تقاضا توسط مقامات وقت ایران بی‌پاسخ ماند.[۴۳] او همواره به عنوان یک شهروند ایرانی در خارج از کشور به مبارزه سیاسی برای حقوق بشر و دموکراسی در ایران و تلاش برای اتحاد بین ایرانیان داخل و خارج از کشور پرداخته‌است.[۴۴]

در راستای رویدادهای پس از اعلام نتایج انتخابات ریاست جمهوری دهم، رضا پهلوی از جامعهٔ جهانی خواست تا «از جنبش نافرمانی مدنی مردم ایران» در مقابل حکومت مذهبی این کشور پشتیبانی کنند.[۴۵]

شکایت از علی خامنه‌ای به دیوان بین‌المللی کیفری

رضا پهلوی در آذرماه ۱۳۹۰، خواهان محاکمه علی خامنه‌ای، به اتهام ارتکاب «نقض حقوق بشر و جنایت علیه بشریت» در دیوان بین‌المللی کیفری شد. رضا پهلوی، در خردادماه ۱۳۹۱ در سفر به هلند در دیدار با لوئیس مورنو اوکامپو، دادستان دادگاه بین‌المللی لاهه شکایت خود را از رهبر جمهوری اسلامی ایران به اتهام «جنایت علیه بشریت» به دادگاه بین‌المللی کیفری تسلیم کرد.[۴۶][۴۷]

در تاریخ ۳ دی ۱۳۹۸، از اروپاییان خواست تا به جای تجارت با حکومت ایران، پرونده کشته‌شدن بیش از ۱۵۰۰ تظاهرکننده در اعتراضات سراسری آبان‌ماه ۱۳۹۸ را به دیوان کیفری بین‌المللی ارجاع دهند.[۴۸]

تحریم انتخابات

رضا پهلوی در ضرورت تحریم انتخابات مجلس شورای اسلامی (۱۳۹۹–۱۳۹۸) گفت: «رای دادن و شرکت کردن در انتخابات به معنای تبرئه حکومت ایران از همه جنایت‌هایی است که انجام داده، آن هم وقتی به تازگی ۱۵۰۰ نفر از معترضان را در اعتراضات آبان‌ماه کشته‌است». وی افزود «با تحریم انتخابات به دنیا پیام می‌دهیم که این خیمه‌شب بازی جمهوری اسلامی است».[۴۹]

در این دوره، با ۴۲٫۵٪، کمترین میزان مشارکت مردم در یازده دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی رقم خورد.[۵۰]

بیانیه‌ها

قرداد ۲۵ساله ایران و چین

رضا پهلوی در تاریخ ۱۷ تیر ۱۳۹۹ «برنامه ۲۵ ساله همکاری‌های جامع ایران و چین» را «ننگین» و «بی‌اعتبار» توصیف کرد و نتیجهٔ امضاشدن این سند را «تاراج منابع طبیعی ایران و پذیرش ارتش بیگانه» در خاک کشور دانست.[۵۱][۵۲][۵۳] شاهزاده تاکید کرد: «قرارداد ۲۵ساله با چین، قراردادی از موضع ضعف و خیانتی انکارناپذیر به منافع ملی ایران است.»[۵۴][۵۵]

خشونت خانگی و قوانین جمهوری اسلامی

رضا پهلوی در تاریخ ۶ خرداد ۱۳۹۹ در واکنش به قتل رومینا اشرفی به دست پدرش، با انتشار پیامی نوشت: «این جنایت با پشتوانهٔ قوانین واپس‌گرایانهٔ رژیم حاکم بر ایران انجام گرفته‌است. قوانینی که از خشونت خانگی و قتل ناموسی تا کودک‌آزاری و کودک‌همسری را مجاز می‌شمارد یا تسهیل می‌کند، متعلق به قرن بیست‌ویکم نیست. راه چاره، بازگشت به قوانین عرفی است.»

سانحه شناور پشتیبان کنارک

رضا پهلوی در تاریخ ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹ در واکنش به سانحه شناور پشتیبان کنارک به که منجر به مرگ ۱۹ ملوان شد، با انتشار پیامی نوشت: «در چند ماه اخیر، نیروهای مسلح رژیم دو فاجعه را یکی در آسمان و دیگری در دریا رقم زده‌اند که منجر به جان‌باختن ۱۷۶ سرنشین هواپیمای اوکراینی، و دست‌کم ۱۹ نفر از پرسنل نیروی دریایی ارتش در آب‌های ساحلی چابهار شده‌است.» شاهزاده رضا پهلوی در ادامه پیام خود اضافه کرد: «علت وقوع این فجایع از یک‌سو، و پنهان‌کاری و دروغ‌گویی دربارهٔ آنها از سوی دیگر، نمایانگر عمق بی‌کفایتی و بی‌مسئولیتی رژیم حاکم بر میهن‌مان است.»[۵۶]

انهدام هواپیمای اوکراینی

شاهزاده رضا پهلوی در تاریخ ۲۱ دی ۱۳۹۸ و در واکنش به انهدام هواپیمای اوکراینی از سوی پدافند موشکی سپاه پاسداران، علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران را «مسئول مستقیم» این فاجعه خواند.[۵۷]

اصلاح‌طلبی

او با اشاره به نسل جدید اصلاحطلبان گفته‌است: «آن‌هایی که هنوز به‌دنبال تغییر رفتار این رژیم واپس‌گرا و جنایتکار هستند، همچون پیشینیان‌شان آب در هاون می‌کوبند.»[۵۸]

دیدگاه‌ها

رضا پهلوی معتقد است که سیاست‌های خارجی نظام جمهوری اسلامی، مسئول «انزوای فعلی ایران» است.[۵۹]

پهلوی معتقد است که حکومت دوره پدرش را نمی‌توان حکومت توتالیتر دانست و ایرادی که به حکومت در آن دوره وارد می‌داند نبود فضای آزاد سیاسی است،[۶۰] در عین حال می‌گوید که منتقد سرکوب‌ها و محدودیت‌های سیاسی در دوران سلطنت پدرش است.[۶۱]

او همواره تأکید دارد که «مسئلهٔ اصلی رژیم جمهوری اسلامی است و مادام که این نظام بر سر کار است، مردم ایران فرصت پیشرفت و آزادی را نخواهند یافت».[۴۵] رضا پهلوی معتقد به تغییر حکومت ایران از طریق رأی مردم و همه‌پرسی است[۶۲] و به عقیده وی انتخاب محتوای نظام آینده کشور و نهایتاً شکلش باید به دست مردم ایران و نمایندگان منتخب مردم ایران باشد.[۶۳] او اهداف اصلی خود را رسیدن ایران به یک مردم‌سالاری سکولار پارلمانی و قانون اساسی منطبق بر مبنای اعلامیه جهانی حقوق بشر اعلام کرده‌است.[۱۱]

میزان نفوذ و محبوبیت در میان ایرانیان

رهبر حکومت ایران در واکنش به اعتراضات سراسری آبان ۹۸، آن‌ها را از جمله به خانوادهٔ پهلوی نسبت داد.
[۶۴][۶۵]

«
»
 
نشست رضا پهلوی با ایرانیان مقیم هلند، می ۲۰۱۲

در اعتراضات سراسری ۹۶ ایران شعارهایی همچون «ای شاه ایران برگرد به ایران»، «شاه برگرد شاه برگرد شاه برگرد»، «رضاشاه روحت شاد»، «شاهنشاه روحت شاد»، «رضا، رضا پهلوی»، «رضا شاه معذرت معذرت»، «ولیعهد کجایی به داد ما بیایی»، «ایران که شاه نداره حساب و کتاب نداره»، در میان معترضان در شهرهای مختلف به طرفداری از خاندان پهلوی سر داده شد، که تحلیل‌ها نشان می‌دهند مقبولیت خاندان پهلوی و متعاقب آن رضا پهلوی در میان ایرانیان داخل کشور و به ویژه نسل جدید افزایش داشته‌است.[۶۶][۶۷]

پس از آن‌که علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی در اولین واکنش به اعتراضات سراسری آبان ۹۸، آن‌ها را از جمله به خانوادهٔ پهلوی نسبت داد،[۶۴] سخنگوی سپاه پاسداران نیز مدعی شد که نسل جوان ایران در مورد دودمان پهلوی «دچار شک و چالش جدی شده‌است».[۶۸] معترضان در اعتراضات سراسری آبان‌ماه ۱۳۹۸ در شعارهایشان خواستار بازگشت رضا پهلوی به ایران و سقوط جمهوری اسلامی شده بودند.[۶۹]

نظرسنجی‌ها

بر اساس تحقیق یک گروه لابی‌گر به‌نام «اتحادیه روابط عمومی آمریکایی‌های ایرانی‌تبار» از میان جامعهٔ آماری ۸۰۰۰ نفر از ایرانیان مقیم آمریکا، ۲۰٪ از افرادی که خود را حامی گروه‌ها و شخصیت‌های اپوزسیون ایران معرفی کرده‌بودند، در این تحقیق خود را حامی رضا پهلوی معرفی کرده بودند.[۷۰][۷۱]

بر اساس نظرسنجی «گرایش‌های سیاسی ایرانیان» که در خرداد ۱۳۹۷ میلادی مابین ۱۹هزار شرکت‌کننده توسط «مؤسسه گَمان» انجام شد، رضا پهلوی با ۳۷٫۹٪ «از بیشترین میزان محبوبیت در جامعه ایران» برخوردار بود.[۷۲] نظرسنجی گمان، با استفاده از پلتفرم سِروِی‌مانکی و با روش نمونه‌گیری گلوله‌برفی انجام گرفته‌بود.[۷۳]

دین و مذهب

رضا پهلوی، در مصاحبه‌ای که در روز جمعه ۵ تیر ماه ۱۳۸۸ با خبرنگار نشریه نیویورک تایمز، دِبورا سُلومون[۷۴] انجام داد، در پاسخ این پرسش که «دین شما چیست؟» گفت:

این مسئله‌ای خصوصی است اما اگر بر پاسخ من اصرار می‌ورزید، باید بگویم که البته من بر پایه آموزش و اعتقادی راسخ، «مسلمان شیعه» هستم. در واقع خود را انسانی با ایمان و دیندار می‌دانم.[۷۵][۷۶]

علایق شخصی

رضا پهلوی به عکاسی علاقمند است. او در مصاحبه‌ای در فروردین ۱۳۹۱ گفت: «اگر زندگی دوباره داشتم، شاید کارگردان سینما می‌شدم.»[۷۷]

حاشیه‌ها و نظرات دیگران

مصاحبه با فوکوس آنلاین

رضا پهلوی در مصاحبه با آندرئا کلاودیا هوفمان از فوکوس آنلاین گفت:

«طبق قانون اساسی ما می‌بایستی من به این سن رسیده باشم تا بتوانم شاه شوم. البته بعد می‌بایست در مجلس ایران هم سوگند پادشاهی یاد می‌کردم؛ بنابراین می‌توان گفت که «بنا به قانون» شاه ایرانم.»[۷۸]

مصاحبه با تلویزیون دولتی چین

در تاریخ ۱۸ فوریه ۲۰۱۳ میلادی، مصاحبه تلویزیون دولتی چین با رضا پهلوی با واکنش حکومت جمهوری اسلامی روبرو شد.[۷۹] سفارت جمهوری اسلامی در پکن طی بیانیه‌ای شدیداللحن، آن را «بی‌سابقه، معنا دار و دارای تبعات» و «مداخله آشکار در امور داخلی ایران» خواند.[۸۰] در مصاحبه با تلویزیون دولتی چین، رضا پهلوی از «انتخابات آزاد» سخن‌گفته و خواستار تغییر «سیاست‌های قدرت‌های جهان در قبال حکومت جمهوری اسلامی» شده‌بود.[۸۱]

نقد رضا پهلوی

محمد امینی در نقد رضا پهلوی نوشته‌است:

«آقای رضا پهلوی، بر پایه کدام اصل نانوشتهٔ دیگری در قانون اساسی مشروطه، به یکباره به این اندیشه افتاده‌اند که «بنا به قانون، شاه ایرانم»؟ اگر پایان یافتن پادشاهی احمدشاه به زور ماده واحده و در پناه بیم و هراس نمایندگان از واکنش حضرت اشرف رئیس‌الوزراء، قانونی بوده باشد، که به داوری من بوده، چرا رأی میلیون‌ها مردم به پایان پادشاهی قانونی نیست؟»[۸۲][۸۳]

این در حالی است که برخی دیگر «قسم به نهاد پادشاهی» را برای اصل منقطع نشدن نهاد پادشاهیِ چند هزار ساله ایرانی، ضروری می‌دانستند.[نیازمند منبع]

نگارخانه

جستارهای وابسته

پانویس

  1. «Reza Pahlavi - Biography». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۶ ژانویه ۲۰۱۱.
  2. رضا پهلوی: انتخاب شکل حکومت آینده با مردم ایران است
  3. Shahanshah: A Study of Monarchy of Iran By E. Burke Inlow, Inlow, E. Burke, pg. 90
  4. Envisioning the Next Iran: The Indispensable Interplay of Human Rights and Democracy, The Huffington Post
  5. https://en.radiofarda.com/28954486.html[پیوند مرده]
  6. https://web.archive.org/web/20190815230528/https://www.radiofarda.com/a/b3-iran-crown-prince-leaves-inc/28740662.html
  7. https://www.bbc.com/persian/iran-features-50193175
  8. «تلاش رضا پهلوی برای آوردن بهار عربی به ایران». وبگاه اختصاصی رضا پهلوی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۲. دریافت‌شده در اول ژوئیه ۲۰۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  9. «شورای ملی ایران». شورای ملی ایران. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۱۵.[پیوند مرده]
  10. «کناره‌گیری رضا پهلوی از ریاست «شورای ملی ایران»». رادیو فردا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۱۵.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ رضا پهلوی؛ از زندگی سیاسی تا پشت پرده خاطرات جوانی (رادیو فردا)
  12. ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «شکستن اقتدار شاه»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۷۲
  13. Wikipedia, the free encyclopediaReza Pahlavi (بازدید: ۶ نوامبر ۲۰۰۹)
  14. علیرضا پهلوی خودکشی کرد، بی‌بی‌سی فارسی
  15. رضا پهلوی، پدرخوانده نوه پادشاه بلژیک، بی‌بی‌سی فارسی
  16. زندگی‌نامه رضا پهلوی بایگانی‌شده در ۱۸ سپتامبر ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine، وبگاه رسمی رضا پهلوی
  17. ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «کودکی و جوانی»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۰۴
  18. «آشنایی بامجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران». سایت اطلاع‌رسانی مجموعه. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ نوامبر ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۰۹.
  19. علی شهبازی (۱۳۷۰)، «نگهبانی در کاخ»، محافظ شاه، تهران: اهل قلم، ص. ۱۹۵ تا ۱۹۹
  20. ماروین زونیس (۱۳۷۷)، «کودکی و جوانی»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۰۴
  21. اسدالله علم (۱۳۷۳)، «چهارم اردیبهشت ۱۹۷۴»، گفتگوهای من با شاه، ترجمهٔ عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: طرح نو، ص. ۵۸۰
  22. ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «شکستن اقتدار شاه»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۷۵
  23. منوچهر فرمانفرمائیان (۱۳۷۷۰)، «شاه و رؤیای آمریکایی»، خون و نفت، ترجمهٔ مهدی حقیقت خواه، تهران: ققنوس، ص. ۴۵۰ و ۴۵۱ تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  24. ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «سودای پرواز»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۲۴
  25. نبرد اشباح، ببرها و گربه‌های ایرانی برفراز انارک، بی‌بی‌سی فارسی
  26. ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «کودکی و جوانی»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۰۵ و ۵۰۸
  27. رضا پهلوی: اگر زندگی دوباره داشتم، شاید کارگردان سینما می شدم، رادیو فردا
  28. A Royal Flush: Reza Pahlavi Former Crown Prince of Iran, TIME Magazine
  29. Pahlavi recalls ‘tremendous boost to my morale’ during Air Force training in Lubbock, Lubbock Avalanche-Journal
  30. رضا پهلوی: اگر زندگی دوباره داشتم، شاید کارگردان سینما می‌شدم، رادیو فردا
  31. "Son of former Shah of Iran to speak at UCI". 4 May 2009. Archived from the original on 18 Sep 2015. Retrieved 10 Dec 2015.
  32. کارنامه چهل ساله رضا پهلوی: کوشش برای بازگشت نظام پادشاهی با کمک دولت‌های خارجی بایگانی‌شده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine، رادیو زمانه
  33. تحریم انتخابات: اپوزیسیون خارج از کشور (بی‌بی‌سی فارسی)
  34. In Iran, an Angry Generation Longs for Jobs, More Freedom and Power, New York Times
  35. Royal Democrat بایگانی‌شده در ۱۵ مه ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine, The Wall Street Journal
  36. Life After the Throne, Time Magazine
  37. Interview With Reza Pahlavi Of Iran بایگانی‌شده در ۲۲ دسامبر ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine, Al-Watan Daily - Kuwait
  38. احمدعلی مسعود انصاری (۱۳۷۰)، «با شاهزاده در مراکش»، من و خاندان پهلوی، تهران: البرز، ص. ۲۱۰ و ۲۱۱
  39. «وبگاه رسمی رضا پهلوی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ فوریه ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۲ اوت ۲۰۰۶.
  40. گفتگو با رضا پهلوی (تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی)
  41. رضا پهلوی: «روحانیون ایران در معرض خطر قرار دارند» بایگانی‌شده در ۲۱ ژوئن ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine، العربیه فارسی
  42. Shah's exiled son: Don't attack Iran, Ha'aretz
  43. «ایرانیستاز - بخش دوم گفتگوی تقاطع با شاهزاده رضا پهلوی». تقاطع. ۱۸ ژوئن ۲۰۱۷.
  44. Life، Kayhan (۲۰۱۸-۰۷-۱۲). «'All Totalitarian Rules Eventually End': An Interview with Reza Pahlavi». KAYHAN LIFE (به انگلیسی). بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۱۶.
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ رضا پهلوی جامعهٔ جهانی را به پشتیبانی از مردم ایران فراخواند، رادیو بین‌المللی فرانسه
  46. رضا پهلوی: وحشت رژیم از قیام مردم از هر تحریمی اثرگذارتر است
  47. رضا پهلوی: تلاشم این بوده که از حمله نظامی به کشورمان اجتناب شود
  48. شاهزاده رضا پهلوی: پرونده کشتار ۱۵۰۰ ایرانی را به دیوان لاهه ارسال کنید[پیوند مرده]، ایندیپندنت فارسی
  49. شاهزاده رضا پهلوی: با تحریم انتخابات به دنیا پیام می‌دهیم که این «خیمه شب بازی» جمهوری اسلامی است، صدای آمریکا
  50. «انتخابات مجلس ایران؛ کمترین نرخ مشارکت در جمهوری اسلامی». BBC News فارسی. ۲۰۲۰-۰۲-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۲۳.
  51. سند همکاری‌ ایران و چین؛ 'حکمت‌آمیز' یا 'قرارداد ترکمن‌چای'، بی‌بی‌سی فارسی
  52. واکنش شاهزاده رضا پهلوی به قرارداد ۲۵ساله با چین: رژیم در پی تاراج منابع کشور است، ایندیپندنت فارسی
  53. شاهزاده رضا پهلوی «قرارداد ۲۵ ساله» ایران با چین را محکوم کرد، رادیو فردا
  54. شاهزاده رضا پهلوی: قرارداد ۲۵ساله با چین از موضع ضعف و خیانتی انکارناپذیر به منافع ملی ایران است، ایران اینترنشنال
  55. پیام رضا پهلوی در محکومیت قرارداد ۲۵ساله ایران با چین: این قرارداد، خیانتی انکارناپذیر به منافع ملی ایران‌است، رادیو بین‌المللی فرانسه
  56. شاهزاده رضا پهلوی شلیک نظامیان ایران به نیروهای خودی را نشانه بی‌کفایتی و بی‌مسئولیتی رژیم ایران دانست، صدای آمریکا
  57. شاهزاده رضا پهلوی: خامنه‌ای مسئول مستقیم سقوط هواپیمای اوکراینی است، ایران اینترنشنال
  58. شاهزاده رضا پهلوی: جوانان را در زمین و آسمان و دریا می‌کشند، سپس به خانواده‌های آنها توهین می‌کنند، ایران اینترنشنال
  59. رضا پهلوی سخنان خامنه‌ای درباره معترضان را بزدلانه خواند، دویچه وله فارسی
  60. «رضا پهلوی: انتخاب شکل حکومت آینده با مردم ایران است». وبگاه اختصاصی رضا پهلوی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۱۳.
  61. "رضا پهلوی؛ از زندگی سیاسی تا پشت پرده خاطرات جوانی". Retrieved ۲۰۱۰-۰۳-۲۹.
  62. «گفتگو با رضا پهلوی». بی‌بی‌سی فارسی.
  63. رضا پهلوی: انتخاب شکل حکومت آینده با مردم ایران است، وبگاه اختصاصی رضا پهلوی، دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۱۳
  64. ۶۴٫۰ ۶۴٫۱ هشدار منتقدان و مخالفان سیاسی درباره برخورد حکومت با معترضان در ایران، بی‌بی‌سی فارسی
  65. واکنش فرح پهلوی به اظهارات خامنه‌ای درباره نقش خانواده پهلوی در اعتراضات ایران، رادیو فردا
  66. محمدی، مجید (۲۰۱۸-۰۱-۰۹). «تحلیل شعارهای حرکت اعتراضی دی ماه ۹۶ ایران» (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۱۶.
  67. صحرا (مقرب)، نسیم (۲۰۱۸-۰۱-۰۳). «شعارهای هفته اول تظاهرات سراسری چه می‌گویند؟» (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۱۶.
  68. سخنگوی سپاه: نتوانستیم در مورد حکومت پهلوی آگاهی‌بخشی کنیم، نسل جوان دچار شک شده‌است، رادیو فردا
  69. Iran’s leader ordered crackdown on unrest: 'Do whatever it takes to end it'، خبرگزاری رویترز
  70. این تحقیق در سال ۲۰۱۳ میلادی و با هدایت مرکز تحقیقات جامعه‌شناسی دانشگاه جرج میسون و از طریق مصاحبهٔ تلفنی انجام شده‌بود.
  71. «2013 NATIONAL PUBLIC OPINION SURVEY of IRANIAN AMERICANS» (PDF). اتحادیه روابط عمومی آمریکایی‌های ایرانی‌تبار با هدایت مرکز تحقیقات مطالعات جامعه‌شناسی دانشگاه جرج میسون. صص. ۱۰.[پیوند مرده]
  72. گزارش نظرسنجی گرایش‌های سیاسی ایرانیان - خرداد ١٣٩٧ بایگانی‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine، مؤسسه گَمان
  73. در یک انتخابات آزاد به چه کسی رأی می‌دهید؟، رادیو زمانه
  74. https://en.wikipedia.org/wiki/Deborah_Solomon
  75. http://www.nytimes.com/2009/06/28/magazine/28fob-q4-t.html?_r=0
  76. https://en.wikipedia.org/wiki/Reza_Pahlavi%23Religion
  77. رضا پهلوی: اگر زندگی دوباره داشتم، شاید کارگردان سینما می شدم، رادیو فردا
  78. «Ob ich die Krone tragen werde, hängt vom Willen des Volkes ab». FOCUS Online. 07.06.2012. دریافت‌شده در 7/13/2014. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی=،|تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  79. اعتراض ایران به مصاحبه تلویزیون دولتی چین با رضا پهلوی، بی‌بی‌سی فارسی
  80. «مداخله چین در امور ایران»، اعتراض به مصاحبه با رضا پهلوی، رادیو فردا
  81. http://www.dw.de/ایران-مصاحبه-تلویزیون-چین-با-رضا-پهلوی-تبعات-دارد/a-16608403 ایران: مصاحبه تلویزیون چین با رضا پهلوی تبعات دارد، دویچه وله فارسی
  82. محمد امینی (3 تیر 1391). «آرزوهای محمدعلی شاهی». گویا نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ دسامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در 7/31/2014. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  83. محمد امینی (۲٣ ژوئن ۲۰۱۲). «آرزوهای محمدعلی شاهی». اخبار روز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ دسامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در 7/31/2014. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)

منابع و پیوند به بیرون