باز کردن منو اصلی

رضا پهلوی (زادهٔ ۹ آبان ۱۳۳۹ در تهران)، شاهزاده و فعال سیاسی ایرانی است. وی آخرین ولیعهد ایران و بزرگترین فرزند آخرین پادشاه ایران محمدرضا پهلوی و فرح پهلوی می‌باشد.

رضا پهلوی
Reza Pahlavi by Gage Skidmore.jpg
همسر یاسمین اعتماد امینی
فرزند(ها) نور پهلوی (۱۴ فروردین ۱۳۷۱)
ایمان پهلوی (۲۱ شهریور ۱۳۷۲)
فرح پهلوی (۲۷ دی ۱۳۸۲)
نام کامل
رضا پهلوی[۱][۲][۳]
دودمان پهلوی
پدر محمدرضا پهلوی
مادر فرح دیبا
زادروز ۹ آبان ۱۳۳۹
۳۱ اکتبر ۱۹۶۰ ‏(۵۸ سال)
تهران، ایران
دین و مذهب اسلام شیعه
امضاء
رضا پهلوی
نقش‌های برجسته فعال حقوق بشر،[۴] نویسنده و سیاست‌مدار
وبگاه
www.rezapahlavi.org
irannc.org
ofoghiran.tv
نگاره‌ای از رضا پهلوی در سن سیزده سالگی در سال ۱۹۷۳.

نگارخانه رضا پهلوی

کوشک احمدشاهی، محل اقامت رضا پهلوی در باغ نیاوران در دوران ولیعهدی
رضا پهلوی، یک روز پس از مرگ پدرش در قاهره و در حال یادکرد قسم به قانون اساسی مشروطه مبنی بر «مبارزه با جمهوری اسلامی ایران وسید روح‌الله خمینی» و آغاز فعالیت‌های سیاسی.[نیازمند منبع]

در سن ۷ سالگی، پدرش، محمدرضا پهلوی بر اساس قانون اساسی مشروطه، او را رسماً به عنوان ولیعهد ایران انتخاب کرد. از زمان پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، و خلع پدر او از سلطنت و برچینش دودمان پهلوی، رضا پهلوی مجبور به زندگی در خارج از ایران شد. او از فعالان سیاسی و از مخالفان جدی و سرشناس نظام جمهوری اسلامی ایران است.[۵]

به عقیده وی انتخاب محتوای نظام آینده کشور و نهایتاً شکلش باید به دست مردم ایران و نمایندگان منتخب مردم ایران باشد.[۶] رضا پهلوی اهداف اصلی خود را فعالیت برای رسیدن ایران به یک مردم‌سالاری سکولار پارلمانی و قانون اساسی منطبق بر مبنای اعلامیه جهانی حقوق بشر اعلام کرده‌است.[۷]

محتویات

خانواده

رضا پهلوی، حاصل ازدواج محمدرضا پهلوی با فرح دیبا است. او نخستین فرزند پسر محمدرضاشاه و مطابق قانون اساسی دوران پادشاهی ولیعهد ایران بوده‌است.[۸]

از آنجایی که شاه ایران، در پی دو ازدواج قبلیش، نتوانسته بود فرزند پسر داشته باشد تولد رضا پهلوی برای دربار سلطنتی ایران اتفاق بسیار مهمی تلقی می‌شد و سالروز تولد او تا پایان دوره پهلوی توسط حکومت وقت گرامی داشته می‌شد. زیرا مطابق قانون اساسی فرزند ذکور به عنوان ولیعهد تداوم دهنده خاندان سلطنتی محسوب می‌شد.

او برادر بزرگ‌تر علیرضا، فرحناز و لیلا و برادر ناتنی شهناز پهلوی است، که حاصل ازدواج محمدرضا پهلوی با فوزیه است. در سال ۲۰۰۱ میلادی، لیلا پهلوی، جوان‌ترین خواهر رضا پهلوی، در لندن، در اثر خودکشی درگذشت.[۹] در سال ۲۰۱۱ میلادی، علی‌رضا برادر کوچک‌تر رضا پهلوی در بوستون، آمریکا در آپارتمان شخصی خود خودکشی نمود.[۱۰]

رضا پهلوی هم‌چنین پدرخوانده غیررسمی لوئیز، نوه آلبرت دوم پادشاه بلژیک است.[۱۱]

رضا پهلوی در روز ۲۲ خرداد ۱۳۶۵ (ژوئیه ۱۹۸۶ میلادی) با دختری ایرانی به نام یاسمین اعتماد امینی ازدواج کرد و اکنون صاحب سه دختر از او به نام‌های نور (۱۴ فروردین ۱۳۷۱)، ایمان (۲۱ شهریور ۱۳۷۲) و فرح (۲۷ دی ۱۳۸۲) است.[۱۲]

کودکی و ولیعهدی

رضا پهلوی فقط شش سال داشت که به کاخ اختصاصی خود راه یافت.[۱۳] کاخ وی، بنای قدیمی و کوچک کوشک احمدشاهی واقع در مجموعه باغ نیاوران بود که پیش از نقل مکان رضا پهلوی کاملاً بازسازی شد.[۱۴] در آن جا وی تحت نظر یک معلم فرانسوی به نام مادمازل ژوئل فوبه قرار گرفت و چند نفر از آجودان‌های شاه سابق نیز به انجام امور مختلف وی گمارده شدند.[۱۵][۱۶][۱۷]

تنها یک سال بعد و در سن ۷ سالگی، محمدرضا پهلوی تاج ولیعهدی را بر سر او نهاد. با این کار، او رسماً بر اساس قانون اساسی ولیعهد ایران شد و در صورتیکه حکومت سلطنتی سرنگون نمی‌شد می‌توانست مقام سلطنت را پس از پدرش بر عهده بگیرد. مراسم تاجگذاری در کاخ گلستان برگزار گردید.[۱۸][۱۹]

هنگامی که رضا پهلوی به سیزده سالگی رسید، محمدرضا پهلوی شخصاً پرواز را به او آموخت.[۲۰]

نوجوانی و تحصیلات

در تاریخ ۲۳ اسفند ۱۳۵۶ رضا پهلوی، در محل پایگاه چهارم شکاری وحدتی دزفول، نخستین پرواز انفرادی خود را با جنگندهٔ اف-۵ انجام داد.[۲۱]

در جریان انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، رضا پهلوی ۱۸ سال داشت و به تازگی موفق به اخذ دیپلم متوسطه شده بود و در حال انجام دوره آموزش پرواز جنگنده در ایالات متحده بود. با وقوع انقلاب، رضا پهلوی دیگر نتوانست به ایران بازگردد.[۲۲]

در آمریکا او به تحصیل در رشته خلبانی هواپیمای جنگنده پرداخت.[۲۳]

پس از درگذشت محمدرضا پهلوی در رشته علوم سیاسی از دانشگاه کالیفرنیای جنوبی در آمریکا، به تحصیل پرداخت و مدرک کارشناسی خود را در رشته علوم سیاسی دریافت کرد.[۲۴] وی همچنین حرفه عکاسی را به‌طور تخصصی آموخت و هنوز آن را به شکل ذوقی دنبال می‌نماید.[نیازمند منبع]

جنگ ایران و عراق

او در آغاز جنگ ایران و عراق طی نامه‌ای به نیروی هوایی ایران، پیشنهاد کرد تا به عنوان خلبان جنگنده در جنگ ایران و عراق شرکت کند، که این تقاضا توسط مقامات وقت ایران بی‌پاسخ ماند.[۲۵]

فعالیت‌های سیاسی

 
سفر رسمی رضا پهلوی و هیئت همراه به مسکو، در سال ۱۹۷۶ میلادی.
 
نشست رضا پهلوی با ایرانیان مقیم هلند، می ۲۰۱۲

رضا پهلوی، فعالیت‌های سیاسی خود را بلافاصله پس از مرگ پدرش آغاز نمود. او مدتی به مراکش رفت. سپس در سال ۱۹۸۴ به آمریکا عزیمت کرد. رضا پهلوی به عنوان یکی از رهبران اپوزیسیون ایران شناخته می‌شود.[۷][۲۶][۲۷][۲۸][۲۹][۳۰]

او با کمک مالی به رادیو نجات ایران (در قاهره) شروع به فعالیت علیه جمهوری اسلامی ایران کرد.[۳۱]

با ترور ارتشبد غلامعلی اویسی در سال ۱۳۶۲، فعالیت رضا پهلوی نیز برای مدتی رو به کاهش گذاشت و وی با ترک مراکش به آمریکا رفت. [نیازمند منبع] رضا پهلوی در کتابی که در سال ۲۰۰۲ با نام نسیم دگرگونی و به زبان انگلیسی منتشر کرد دیدگاه‌های خود را در زمینه حمایت از جنبش‌های «ناآرامی‌های مدنی و قیام‌های بدون خشونت» مطرح کرد که این کتاب هم‌اکنون به زبان فارسی نیز ترجمه شده‌است. سایر کتاب‌های وی میثاق با مردم و آزادی برای هم‌میهنانم نام دارند که هر دو به فارسی نیز برگردانده شده‌اند.[۳۲] همچنین در سال ۲۰۰۹ میلادی، کتابی از رضا پهلوی به نام زمان انتخاب به زبان فرانسه منتشر شد.[۳۳]

رضا پهلوی، مهم‌ترین هدف از فعالیت‌های سیاسی خود را «برپایی نظامی سکولار و مردم‌سالار در ایران» می‌داند.[۳۴] وی همواره تأکید دارد که «مسئلهٔ اصلی رژیم جمهوری اسلامی است و مادام که این نظام بر سر کار است، مردم ایران فرصت پیشرفت و آزادی را نخواهند یافت».[۳۵]

رضا پهلوی مخالف هر گونه حمله نظامی کشورهای خارجی به ایران است البته در دوران جنگ ایران و عراق آمریکایی‌ها طی طرحی به رضا پهلوی پیشنهاد کردند فرماندهی نیروهای مخالف حکومت ایران را بعهده گرفته و پس از تصرف جزیره کیش به داخل کشور حمله و نظام را سرنگون نمایند ولی نامبرده با توجه به محبوبیت حکومت و روحانیون در بین مردم و همچنین عدم تجربه نظامی و نبود امکان عقب‌نشینی در صورت شکست عملیات، از این عمل خوداری نموده و اجرای طرح منتفی گردید. .[۳۶] رضا پهلوی معتقد به تغییر حکومت ایران از طریق رأی مردم و همه‌پرسی است[۳۷]

در راستای رویدادهای پس از اعلام نتایج انتخابات ریاست جمهوری دهم، رضا پهلوی از جامعهٔ جهانی خواست تا «از جنبش نافرمانی مدنی مردم ایران» در مقابل حکومت مذهبی این کشور پشتیبانی کنند.[۳۵]

او معتقد است حکومت دوره پدرش را نمی‌توان حکومت توتالیتر دانست و ایرادی که به حکومت در آن دوره وارد می‌داند نبود فضای آزاد سیاسی است،[۳۸] در عین حال می‌گوید که منتقد سرکوب‌ها و محدودیت‌های سیاسی در دوران سلطنت پدرش است.[۳۹] رضا پهلوی هم چنین در ۲۶ اسفند ۱۳۸۹ در مصاحبه‌ای با شبکه تلویزیونی صدای آمریکا گفت: «در صورت توافق در ایجاد حکومتی سکولار، با میرحسین موسوی و مهدی کروبی، با کمال میل با ایشان همکاری خواهم کرد».[۴۰][۴۱]

در تاریخ ۱۸ فوریه ۲۰۱۳ میلادی، مصاحبه تلویزیون دولتی چین با رضا پهلوی با واکنش حکومت جمهوری اسلامی روبرو شد.[۴۲] سفارت جمهوری اسلامی در پکن طی بیانیه‌ای شدیدالحن، آن را «بی‌سابقه، معنا دار و دارای تبعات» و «مداخله آشکار در امور داخلی ایران» خواند.[۴۳] در مصاحبه با تلویزیون دولتی چین، رضا پهلوی از «انتخابات آزاد» سخن‌گفته و خواهان تغییر «سیاست‌های قدرت‌های غربی در قبال حکومت جمهوری اسلامی» شده‌بود.[۴۴]

میزان نفوذ و محبوبیت در میان ایرانیان

بر اساس تحقیقی که اتحادیه روابط عمومی آمریکایی‌های ایرانی‌تبار (نهادی که با هدف «دفاع از منافع مشترک کل جامعه ایرانی در آمریکا» تشکیل شده‌است و از اعضای هیئت مدیره آن فیروز نادری و رودابه بختیار هستند) در سال ۲۰۱۳ و از میان ایرانیان مقیم آمریکا صورت داده‌است؛ ۷۹٪ ایرانیان گفته‌اند که حامی هیچ‌یک از گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی نیستند و ۶ درصد نیز نامطمئن بوده‌اند. در میان ۱۵٪ باقیمانده که خود را حامی گروه‌های سیاسی دانسته‌اند جنش سبز ۳۵٪ و رضا پهلوی تنها ۲۰٪ حامی داشته‌است. این تحقیق با هدایت مرکز تحقیقات جامعه‌شناسی دانشگاه جرج میسون انجام شده‌است.[۴۵]

طرح کودتای ۱۳۶۱

بر اساس کتاب «مثلث ایران؛ داستان نا گفته نقش اسراییل در مسئله ایران کنترا» که در سال ۱۹۸۸ توسط شموئیل سگو افسر سابق اطلاعاتی اسراییل منتشر شد، رضا پهلوی در ۱۹۸۲ برای حمله نظامی به ایران با کمک چند کشور عربی همراه با آمریکا و اسراییل عملیاتی طراحی کرده بود. بر این اساس یاکو نیمرودی مأمور عالی‌رتبه موساد در ایران در دوران پهلوی؛ با تلفنی از سوی رضا پهلوی به رباط در مراکش جاییکه خانواده پهلوی در آنجا ساکن بوده‌اند دعوت می‌شود. نیمرودی همراه دلال اسراییلی آدولف شویمر ‏(en) به رباط می‌رود و توسط سپهبد سابق، سعید رضوانی و یک مقامات اطلاعاتی مراکش در فرودگاه مورد استقبال قرار می‌گیرد. نیمرودی بعدها عدنان خاشقچی تاجر سرشناس عربستانی را نیز وارد طرح می‌کند تا از ارتباطاتش با حکومت عربستان برای پشتیبانی مالی طرح کمک بگیرند. در شهریور ۱۳۶۱ سپهبد سابق سعید رضوانی با آریل شارون دیدار و درخواست کتبی خود را برای خرید ۲ میلیارد دلار تسلیحات و تجهیزات و لوازم ارایه کرد. طبق طرح تسلیحات و لوازم طبق هماهنگی و موافقت جعفر نمیری رئیس‌جمهوری وقت سودان برای ایجاد پایگاه آموزشی و تدارکاتی به سودان منتقل می‌شد. سودان با ارسال سرباز از حامیان نظامی صدام علیه ایران بود.[۴۶] نمیری برای موافقت با این موضوع ۱۰۰ میلیون دلار دریافت می‌کرد. شارون دربارهٔ موفقیت طرح مردد بود اما پس از اطمینان از تأیید طرح توسط رئیس وقت CIA سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (William J. Casey  ‏(en))؛ موافقت کرد تا تسلیحاتی به ارزش ۸۰۰ میلیون دلار ارایه کند، اماآریل شارون به دلیل دخالت در کشتار اردوگاه فلسطینی صبرا و شتیلا در لبنان برکنار شد و جانشینش موشه آرنس همچون سایر اسراییلی‌ها معتقد بود که نباید اسراییل را درگیر ماجرای تازه ای کنند.[۴۷]

در دوران جنگ ایران و عراق آمریکایی‌ها طی طرحی به رضا پهلوی پیشنهاد کردند فرماندهی نیروهای مخالف حکومت ایران را بعهده گرفته و پس از تصرف جزیره کیش به داخل کشور حمله و نظام را سرنگون نمایند ولی نامبرده با توجه به محبوبیت حکومت و روحانیون در بین مردم و همچنین عدم تجربه نظامی و نبود امکان عقب‌نشینی در صورت شکست عملیات، از این عمل خوداری نموده و اجرای طرح منتفی گردید.[نیازمند منبع][۴۸]

همکاری با سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا CIA

در سال ۱۹۸۶ روزنامه لس آنجلس تایمز از سوی یک مقام مطلع در دولت ریگان نوشت که CIA در خلال کمک‌هایی که به مخالفان جمهوری اسلامی می‌کرده‌است با تهیه و تدارک فرستنده‌های سیار و دزدیدن امواج شبکه‌های تلویزیونی جمهوری اسلامی ایران (در ساعت ۹ شب جمعه، ۱۴ شهریور ۱۳۶۵)، این امکان را برای رضا پهلوی فراهم کرده‌است که سخنرانی اش را به مدت ۱۱ دقیقه در ایران پخش کند و بگوید که «به ایران می‌آید».[۴۹] این موضوع در گزارش کمیسیون تاور نیز تأیید شد.[۵۰]

رابطه با ترامپ و عربستان

با روی کار آمدن ترامپ و اقدامات ضد ایرانی وی، اظهارات حامی پهلوی و نظام سلطنتی در ایران تجدید حیات یافت.[۵۱] ترامپ همچنین تصمیم داشت در پیام ویدیویی خود به مناسبت نوروز ۱۳۹۷ خطاب به ایرانیان، رضا پهلوی را نیز در کنار خود قرار دهد که به توصیه کارشناسان سیاسی آمریکایی از این کار منصرف شد.[۵۲]


شکایت از سیدعلی خامنه‌ای به اتهام نقض حقوق بشر

رضا پهلوی در آذرماه ۱۳۹۰، خواهان محاکمه علی خامنه‌ای، به اتهام ارتکاب جنایت علیه بشریت در دیوان بین‌المللی کیفری شد. رضا پهلوی، در خردادماه ۱۳۹۱ در سفر به هلند در دیدار با لوئیس مورنو اوکامپو، دادستان دادگاه بین‌المللی لاهه شکایت خود را از رهبر جمهوری اسلامی ایران به اتهام «جنایت علیه بشریت» به دادگاه بین‌المللی کیفری تسلیم کرد.[۵۳][۵۴]

از آن‌جا که ایران از امضاکنندگان اساس‌نامه دیوان بین‌المللی کیفری نیست، این دادگاه علی‌القاعده نمی‌تواند علیه مقام‌های این کشور کیفرخواست صادر نماید. صدور کیفرخواست علیه مقامات ایران توسط دادگاه بین‌المللی لاهه، تنها در صورتی امکان‌پذیر است که (همانند آنچه در سال ۲۰۱۱ برای کشور لیبی اتفاق افتاد) شورای امنیت سازمان ملل متحد پرونده آن را به دیوان بین‌المللی کیفری ارجاع بدهد.[۵۵]

مصاحبه با فوکوس آنلاین

رضا پهلوی در مصاحبه با آندرئا-کلاودیا هوفمان می‌گوید:

طبق قانون اساسی ما می‌بایستی به این سن رسیده باشم تا بتوانم شاه شوم. البته بعد می‌بایست در مجلس ایران هم سوگند پادشاهی یاد می‌کردم؛ بنابراین می‌توان گفت که «بنا به قانون» شاه ایرانم.[۵۶]

محمد امینی در نقد رضا پهلوی نوشته‌است:

آقای رضا پهلوی، برپایه کدام اصل نانوشتهٔ دیگری در قانون اساسی مشروطه، به یکباره به این اندیشه افتاده‌اند که «بنا به قانون، شاه ایرانم»؟ اگر پایان یافتن پادشاهی احمدشاه به زور ماده واحده و در پناه بیم و هراس نمایندگان از واکنش حضرت اشرف رئیس‌الوزراء، قانونی بوده باشد، که به داوری من بوده، چرا رأی میلیون‌ها مردم به پایان پادشاهی قانونی نیست؟[۵۷][۵۸]

تحریم اقتصادی ایران

جان استانتون (روزنامه‌نگار) می‌نویسد که به گزارش نمایندگان و کارکنان کنگره آمریکا، رضا پهلوی چندین بار اروپایی‌ها را لعن و نفرین می‌کند، چرا که با ایران رابطه دارند و می‌گوید که این کشورها نبایستی برای کشتی غرق شده، طناب بیندازند. رضا پهلوی خواستار تحریم سیاسی و اقتصادی ایران با مدل مشابه عراقی است درحالی که با ظاهرسازی، خود را مخالف چنین رفتارهایی برای مردمش که آزادی می‌خواهند، نشان می‌دهد. عجیب‌تر آنکه او جرج دبلیو بوش را کسی می‌داند که برای ایرانی‌ها اهمیت قائل است و اشاره به «ایرانی‌ها به اصطلاح محور شرارت، دل و جرئت یافتند».[۵۹]

استانتون همچنین تصویب لایحه ۵۰ میلیون دلاری آمریکا برای بنیاد دموکراسی ایران (که توسط سناتور سم براون‌بک، نماینده جمهوری‌خواه کانزاس ارائه شد) را مرتبط با زد و بندهای پنهانی رضا پهلوی با کنگره آمریکا می‌داند. این طرح که برای گسترش رادیوهای فرامرزی ایرانی-آمریکایی (مثل رادیو فردا) است، در جهت تحت تأثیر قرار دادن جوانان زیر ۳۰ سال معرفی شده‌است.[۵۹]

مصاحبه با الوطن (کویت)

در تاریخ ۶ آذر ماه ۱۳۸۶، احمد زکریا خبرنگار روزنامه الوطن چاپ کویت، مصاحبه ای با رضا پهلوی انجام می‌دهد. او در پایان گفتگو از رضا پهلوی می‌پرسد: «نظر شما نسبت به جزایر اماراتی، مورد اختلاف با ایران، چیست؟»

رضا پهلوی در پاسخ می‌گوید:

«بسیار مسایل مشترک هست که می‌توان برپایه آنها با برادران در امارات، روابط سازنده داشته باشیم. دوره کشمکش و رویارویی به دوره اعتماد و دوستی تبدیل خواهد شد.»[۶۰][۶۱]

مصاحبه با نیویورک تایمز

رضا پهلوی، در مصاحبه ایکه در روز جمعه ۵ تیر ماه ۱۳۸۸ با خبرنگار نشریه نیویورک تایمز، دِبورا سُلومون[۶۲] انجام داد، در پاسخ این پرسش که: دین شما چیست؟—گفت:

این مسئله‌ای خصوصی ست؛ اما اگر بر پاسخ من اصرار می‌ورزید، باید بگویم که البته من بر پایه آموزش و اعتقادی راسخ، «مسلمان شیعه» هستم. در واقع خود را انسانی با ایمان و دیندار می‌دانم.[۶۳][۶۴]

نامهٔ یا بیانیه آخرین هشدار به آخرین ولیعهد

نامهٔ یا بیانیه آخرین هشدار به آخرین ولیعهد، نامه ۵۴ شخصیت سلطنت طلب و طرفدار تشکیل سامانه پادشاهی در ایران، به رضا پهلوی است. این نامه به انتقاد از عملکرد و علیه مواضع او تهیه شده‌است. این نامه با عنوان آخرین هشدار به آخرین ولیعهد در پاییز ۱۳۹۵منتشر شد.[۶۵]

مجموعه انتقادات نویسندگان خطاب به رضا پهلوی:

  • موافقت با فدرالیسم
  • اتهام دفاع نکردن از واژه خلیج فارس
  • اتهام جنگ‌طلبی
  • به رسمیت شناختن اقلیت‌های قومی ساکن ایران

نگارخانه

جستارهای وابسته

پانویس

  1. Reza Pahlavi - Biography
  2. رضا پهلوی: انتخاب شکل حکومت آینده با مردم ایران است
  3. Shahanshah: A Study of Monarchy of Iran By E. Burke Inlow, Inlow, E. Burke, pg. 90
  4. Envisioning the Next Iran: The Indispensable Interplay of Human Rights and Democracy, The Huffington Post
  5. «تلاش رضا پهلوی برای آوردن بهار عربی به ایران». وبگاه اختصاصی رضا پهلوی. دریافت‌شده در اول ژوئیه ۲۰۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  6. رضا پهلوی: انتخاب شکل حکومت آینده با مردم ایران است، وبگاه اختصاصی رضا پهلوی، دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۱۳
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ رضا پهلوی؛ از زندگی سیاسی تا پشت پرده خاطرات جوانی (رادیو فردا)
  8. ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «شکستن اقتدار شاه»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۷۲
  9. Wikipedia, the free encyclopediaReza Pahlavi (بازدید: ۶ نوامبر ۲۰۰۹)
  10. علیرضا پهلوی خودکشی کرد، بی‌بی‌سی فارسی
  11. رضا پهلوی، پدرخوانده نوه پادشاه بلژیک، بی‌بی‌سی فارسی
  12. زندگی‌نامه رضا پهلوی، وبگاه رسمی رضا پهلوی
  13. ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «کودکی و جوانی»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۰۴
  14. «آشنایی بامجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران». سایت اطلاع‌رسانی مجموعه. دریافت‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۰۹.
  15. علی شهبازی (۱۳۷۰)، «نگهبانی در کاخ»، محافظ شاه، تهران: اهل قلم، ص. ۱۹۵ تا ۱۹۹
  16. ماروین زونیس (۱۳۷۷)، «کودکی و جوانی»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۰۴
  17. اسدالله علم (۱۳۷۳)، «چهارم اردیبهشت ۱۹۷۴»، گفتگوهای من با شاه، ترجمهٔ عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: طرح نو، ص. ۵۸۰
  18. ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «شکستن اقتدار شاه»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۷۵
  19. منوچهر فرمانفرمائیان (۱۳۷۷۰)، «شاه و رؤیای آمریکایی»، خون و نفت، ترجمهٔ مهدی حقیقت خواه، تهران: ققنوس، ص. ۴۵۰ و ۴۵۱ تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  20. ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «سودای پرواز»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۲۴
  21. نبرد اشباح، ببرها و گربه‌های ایرانی برفراز انارک، بی‌بی‌سی فارسی
  22. ماروین زونیس (۱۳۷۰)، «کودکی و جوانی»، شکست شاهانه، ترجمهٔ عباس مخبر، تهران: طرح نو، ص. ۱۰۵ و ۵۰۸
  23. A Royal Flush: Reza Pahlavi Former Crown Prince of Iran, TIME Magazine
  24. "Son of former Shah of Iran to speak at UCI". 4 May 2009. Archived from the original on 18 Sep 2015. Retrieved 10 Dec 2015.
  25. «ایرانیستاز - بخش دوم گفتگوی تقاطع با شاهزاده رضا پهلوی». تقاطع. ۱۸ ژوئن ۲۰۱۷.
  26. تحریم انتخابات: اپوزیسیون خارج از کشور (بی‌بی‌سی فارسی)
  27. In Iran, an Angry Generation Longs for Jobs, More Freedom and Power, New York Times
  28. Royal Democrat, The Wall Street Journal
  29. Life After the Throne, Time Magazine
  30. Interview With Reza Pahlavi Of Iran, Al-Watan Daily - Kuwait
  31. احمدعلی مسعود انصاری (۱۳۷۰)، «با شاهزاده در مراکش»، من و خاندان پهلوی، تهران: البرز، ص. ۲۱۰ و ۲۱۱
  32. وبگاه رسمی رضا پهلوی
  33. گفتگو با رضا پهلوی (تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی)
  34. رضا پهلوی: «روحانیون ایران در معرض خطر قرار دارند»، العربیه فارسی
  35. ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ رضا پهلوی جامعهٔ جهانی را به پشتیبانی از مردم ایران فراخواند، رادیو بین‌المللی فرانسه
  36. Shah's exiled son: Don't attack Iran, Ha'aretz
  37. «گفتگو با رضا پهلوی». بی‌بی‌سی فارسی.
  38. «رضا پهلوی: انتخاب شکل حکومت آینده با مردم ایران است». وبگاه اختصاصی رضا پهلوی. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۱۳.
  39. "رضا پهلوی؛ از زندگی سیاسی تا پشت پرده خاطرات جوانی". Retrieved ۲۰۱۰-۰۳-۲۹.
  40. رسانه ایران - شرط رضا پهلوی برای همکاری با موسوی و کروبی
  41. جهان نیوز - اعلام آمادگی رضا پهلوی برای همکاری با موسوی و کروبی
  42. اعتراض ایران به مصاحبه تلویزیون دولتی چین با رضا پهلوی، بی‌بی‌سی فارسی
  43. «مداخله چین در امور ایران»، اعتراض به مصاحبه با رضا پهلوی، رادیو فردا
  44. http://www.dw.de/ایران-مصاحبه-تلویزیون-چین-با-رضا-پهلوی-تبعات-دارد/a-16608403 ایران: مصاحبه تلویزیون چین با رضا پهلوی تبعات دارد، دویچه وله فارسی
  45. «2013 NATIONAL PUBLIC OPINION SURVEY of IRANIAN AMERICANS» (PDF). اتحادیه روابط عمومی آمریکایی‌های ایرانی‌تبار با هدایت مرکز تحقیقات مطالعات جامعه‌شناسی دانشگاه جرج میسون. صص. ۱۰.
  46. Berridge, W. J. "Civil Uprisings in Modern Sudan: The 'Khartoum Springs' of 1964 and 1985", p. 136. Bloomsbury Academic, 2015
  47. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام LA وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  48. Shah's exiled son: Don't attack Iran, Ha'aretz
  49. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام LA1 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  50. «The United States and Iran-Iraq War 1980-1988». iranchamber.
  51. NAHAL TOOSI (12/14/2018). «Son of deposed Iranian Shah calls for U.S. -backed regime change». Politico. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  52. NAHAL TOOSI (12/13/2018). «Son of deposed Iranian Shah calls for U.S. -backed regime change». تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  53. رضا پهلوی: وحشت رژیم از قیام مردم از هر تحریمی اثرگذارتر است
  54. رضا پهلوی: تلاشم این بوده که از حمله نظامی به کشورمان اجتناب شود
  55. BBC فارسی - ایران - شکایت رضا پهلوی از رهبر ایران به اتهام نقض حقوق بشر
  56. «Ob ich die Krone tragen werde, hängt vom Willen des Volkes ab». FOCUS Online. 07.06.2012. دریافت‌شده در 7/13/2014. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی=،|تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  57. محمد امینی (3 تیر 1391). «آرزوهای محمدعلی شاهی». گویا نیوز. دریافت‌شده در 7/31/2014. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  58. محمد امینی (۲٣ ژوئن ۲۰۱۲). «آرزوهای محمدعلی شاهی». اخبار روز. دریافت‌شده در 7/31/2014. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  59. ۵۹٫۰ ۵۹٫۱ John Stanton (22 April 2003). "Iran's Reza Pahlavi: A Puppet of the USA and Israel?". globalresearch. Archived from the original on 12/29/2015. Retrieved ۲۹ دسامبر ۲۰۱۵. Check date values in: |تاریخ بایگانی= (help)
  60. http://iranianuk.com/20070724163600028/مصاحبه-رضا-پهلوی-با-روزنامه-الوطن
  61. از آرشیو اینترنتی تارنمای Wayback Machine
  62. https://en.wikipedia.org/wiki/Deborah_Solomon
  63. http://www.nytimes.com/2009/06/28/magazine/28fob-q4-t.html?_r=0
  64. https://en.wikipedia.org/wiki/Reza_Pahlavi%23Religion
  65. «متن کامل نامه آخرین هشدار به آخرین ولیعهد». دریافت‌شده در دی ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)

منابع و پیوند به بیرون