باز کردن منو اصلی

فرخ نامه، دایرةالمعارف علوم و فنون و عقاید است که در سال ۵۹۸ق/۱۱۸۴م توسط ابوبکر مطهر بن محمد بن ابوالقاسم ابوسعید جمالی یزدی و بطور خلاصه؛ ابوبکر مطهر جمالی یزدی نوشته شده‌است.[۱] ناشر دیجیتالی کتاب، مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان[۲] و ناشر چاپی آن انتشارات امیر کبیر در سال ۱۳۸۶ می‌باشد.[۳] این کتاب دانشنامه فارسی است که در مقاله سوم آن، به کشاورزی نیز پرداخته‌است. دانشنامه‌های فارسی دربارهٔ عالم انسانی، نباتی(گیاهی) و حیوانی و کانی سخن می‌گویند.[۴][۵]مصحح کتاب، ایرج افشار به ۱۶ نسخه خطی کتاب اشاره کرده‌است. نخستین نسخه چاپی کتاب در سال ۱۳۴۶ منتشر شده‌است. هرچند برخی مطالب کتاب ممکن است خرافه بنظرآید ولی تاریخ علم از همین رهگذر پر از فراز و نشیب شکل می‌گذرد. این کتاب یکی از متون کهن پارسی، در بررسی تاریخ کشاورزی ایران می‌باشد.

فرخ نامه
نویسندهابوبکر مطهر جمالی یزدی
ناشرانتشارات امیر کبیر به کوشش ایرج افشار
تاریخ نشر۱۳۸۶
تعداد صفحات۱۲۱
موضوعدانشنامه فارسی ۵۹۸ق/۱۱۸۴م
زبانفارسی
نوع رسانهچاپی

فرخ‌نامه یا فرح‌نامهویرایش

این کتاب در اقوال گوناگون، گاه فرح‌نامه خوانده شده‌است. اما متن کتاب بهترین سند برای نام فرخ‌نامه برای کتاب است. گمان برخی بر آن است که شباهت معنای نزهت و فرح موجب آن شده‌است. نظری به جملات جمالی یزدی در فرخ نامه بیندازیم تا تأکید وی بر نام فرخ‌نامه را مشاهده‌کنیم:[۶]

«زیرا که نام این کتاب فرخ‌نامه است، این نیز فرخ دانستیم.» و «که نام کتاب فرخ نامه است تا فرخی زیادت باشد.»

زمینه تاریخی کتابویرایش

حدود نود سال پس از تحریر نزهت‌نامه علایی، ابوبکر مطهر جمالی یزدی در مقدمه کتاب خود فرخ‌نامه می‌نویسد: «برخود واجب کردم که به موجب آن کتابی سازم نام آن فرخ‌نامه جمالی از کتب متفرق که از این انواع باشد و هر آنچه در نزهت‌نامه باشد الی‌ماشاالله.»

در این کتاب، به سخنان دانشمندان بزرگی از جمله؛ محمد بن زکریای رازی، ابوریحان بیرونی، ابن سینا و عمرخیام اشاره شده‌است. از جمله کتبی که جمالی یزدی به آن استناد کرده‌است، بخش «الفلاحه» از کتاب جامع العلوم (ستینی) فخر رازی می‌باشد.

سرفصل‌های کتابویرایش

  • مقالت اول در منافع انسان و بهایم دو فصل
  • مقالت دوم در منافع طیور(پرندگان) و هوام و حشرات دو فصل

کشاورزیویرایش

  • مقالت سوم در منافع الاشجار و الاسفرهم و البقول و الحبوب و الغلات و ما یشبهه، هفت فصل است

فصل اول: در اشجار بیست و دو نام است. خرما، رز، سیب، انار، سفرجل(به)، انبرود(امرود)(گلابی)، شفتالود(شفتالو)، زردآلود(زردآلو)، صفت انجیر، توث(توتجوز، نارجیل(نارگیلبادام، فندق، فستق(پستهسپیدار، طرفا یا درخت گز، قصب(نیچنار، پستنک(سنجد)، جلغوزه (میوه درخت صنوبر) و عناب.

فصل دوم: درختان مشموم، و آن هفت جنس است. ترنج، نارنج، لیمو، مورد، گل، سرو و صنوبر.

فصل سوم: در اسپرهم‌ها، سیزده نام. نرگس، سوسن، لاله، لفاح(مهرگیاهیاسمین، ضیمران، مرزنجوش، بنفشه، آذرگون، نسرین، نیلوفر، خیری، و شنبلیذ (شنبلید)(شنبلیله).

فصل چهارم: پالیزه یازده نام. خربزه، کذو(کدو)، باذنجان(بادنجانترب، پیاز، سیر، چغندر، گزر(هویج)، کرنب(کلمشلغم و عنصل (نوعی پیاز).

فصل پنجم: در بقول: در نوزده نام. بادزوج، گندنا، کهکز(شابانککاهو، سداب، کاشنی(کاسنیکرفس، فرفخ(خرفه پرپهنگشنیز، سیسنبر(سوسنبرنعناع، اسفاناخ(اسفناج)، راشن، نانخواه(زنیان) ، اسفندان (خردل)، سماروغ(قارچ خوراکی)، طرخون(ترخونریواس، سعتر(آویشن).

فصل ششم: در غلات، ده نام است. گندم، جو، باقلا، نخد(نخودعدس، برنج، حلبان (گیاهی شبیه ماشگاورس، لوبیا.

فصل هفتم: اندر حبوب، یازده نام. رازیانج(رازیانه)(بادیانخردل، حرمل(اسفند)، شونیز(سیاه‌دانهزیره، بنگ، خشخاش، تودری (گیاهی شبیه خردل)، بزرقطونا(اسفرزهکنجد، شاهدانه.[۷]

داروهای گیاهیویرایش

  • مقالت چهارم اندر حشایش، و در آن دو فصل

فصل اول: اندر اوراق، سیزده نام. حی‌العالم (همیشک)(چلم)، عنب الثعلب (سفرس(انگور فرنگی)، عصفر(کاجیرهدرمنه، درخت مریم (بابونه کبیر)(بابونه گاوی[۸] جنطیانا، سوسن، خرزهره، اذخر(گورگیاه)، کاکنج یا عروسک پشت پرده، پنج انگشت، بیش، قیصوم(بومادران).

فصل دوم – در اوراق، سه نام: برگ گل، برگ ساذج (برگی مانند برگ گردو) و برگ سرو.

در شناخت سنگ‌ها و ارواحویرایش

  • مقالت پنجم در صموغ بیست و دو نام
  • مقالت ششم در جواهر و اجساد و احجار و مولد و معمول و معدنی، هفت فصل

دربارهٔ داروها و عطرهاویرایش

دربارهٔ نجومویرایش

  • مقالت نهم در معرفهٔ الاکتاف و مدخلی در نجوم و معرفت موافقت (و مخالفت، بر سه فصل)

در شناخت اعضای بدنویرایش

  • مقالت دهم در اختلاجات اعضاء و جدول حیات و ممات و معانی الفاظ پهلوی، در سه فصل

زهر و علاج آنویرایش

دربارهٔ کیمیا و عجایبویرایش

  • مقالت دوازدهم در محلول کردن زر و مروارید و طلق و شبه، چهار فصل
  • مقالت سیزدهم در عجوب‌ها که خداوندان زرق نمایند در کتابی که زینه الکواکب خوانند (بر دو فصل)

دربارهٔ کواکب و دعاهاویرایش

  • مقالت چهاردهم در خواتیم الکواکب
  • مقالت پانجدهم در ادعیه کواکب
  • مقالت شانزدهم در دخنه و زیحاجت خواه

منابعویرایش

  1. http://manuscript.um.ac.ir/moreinfo-418-pg-1.html
  2. «کتابخانه دیجیتال (بازار کتاب) قائمیه». دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۲-۱۶.
  3. «فرخ‌نامه: دایرةالمعارف [[علوم]] و [[فنون]] و [[عقاید]]». کتابخانه تخصصی ادبیات. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۲-۱۶. تداخل پیوند خارجی و ویکی‌پیوند (کمک)
  4. «مطالعه کتاب فرخ نامه: دایرةالمعارف علوم و فنون و علوم غریبه - صفحه 1». کتابخانه دیجیتال و بازار کتاب قائمیه. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۲-۱۶.
  5. «فرخنامه نسخه pdf». دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۲-۱۶.
  6. http://library.tebyan.net/fa/Viewer/Pdf/182051/1#1
  7. ماش.https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بزرقطونا
  8. http://tebebartar.ir/pdfs/giahan/asrar/a%20(92).pdf
  • ابوبکر مطهر جمالی یزدی (۱۳۸۶فرخ نامه، انتشارات امیرکبیر
  • شهمردان بن ابی الخیر رازی، نزهت‌نامه علایی-کتابخانه مجلس شورای اسلامی، نسخه خطی و نیز چاپی
  • فرهنگ جهانپور (تابستان ۱۳۶۳ایران‌نامه-سال دوم شماره ۸- دربارهٔ نزهت‌نامه علایی، ص. بیست صفحه(۵۹۴–۵۸۱)

پیوند به بیرونویرایش