زبان‌های ترکی

خانوادۀ زبانی
(تغییرمسیر از زبان‌های ترکی‌تبار)

زبان‌های تُرکی یا به اصطلاح دقیق‌ترِ رده‌شناسی زبانی، زبان‌های ترکی‌تبار (Turkic Languages) یک خانوادهٔ زبانی شامل ۳۵ زبان می‌باشد.[۱] این خانوادهٔ زبانی به عنوان بخشی از خانوادهٔ پیشنهادی زبان‌های آلتایی در نظر گرفته شده بود[۲][۳] ولی امروزه این فرضیه و طبقه‌بندی پیشنهادی زبان‌های آلتایی که شامل زبان‌های ترکی، مغولی و تونگوزی بود به‌طور گسترده رد شده‌است،[۴][۵][۶][۷] همچنان که طبقه‌بندی پیشنهادی زبان‌های اورال آلتایی نیز منسوخ شده‌است.[۸][۹]از ۳۵ زبان ترکی، ۲۵ زبان در خطر انقراض و نابودی دسته بندی شده‌اند. فقط ۵ زبان ترکی (شامل زبان های ترکی استانبولی، ازبکی، ترکی آذربایجانی، قزاقی و اویغوری) بیش از ده میلیون گویشور دارد و فقط ده زبان ترکی بیش از یک میلیون گویشور دارد و ۲۵ زبان ترکی کم تر از یک میلیون نفر گویشور دارد.[۱۰] [۱۱][۱۲] [۱۳]

ترکی
پراکنش:از اروپای شرقی تا غرب چین و سیبری
تبار:
  • ترکی
نیا:نیاترکی
زیرگروه‌ها:
جنوب غربی (ترکی اغوز)
شمال غربی (ترکی قپچاق)
جنوب شرقی (ترکی قارلقی)
شمال شرقی (ترکی سیبری)
ISO 639-5trk
{{{mapalt2}}}

این زبان‌ها در منطقهٔ وسیعی از شمال آسیا، شمال و غرب چین تا غرب آسیا، بخش‌هایی از خاورمیانه، سواحل مدیترانه، آسیای مرکزی و اروپای شرقی استفاده می‌شوند. ترکی زبان مادری حدود ۱۷۰ میلیون تن است و با برشمردن زبان دوم شمار گویشوران آن نزدیک به ۲۰۰ میلیون تن برآورد شده است. [۱۴][۱۵] از این میان، گویشوران زبان ترکی استانبولی نزدیک به ۴۰ درصد همه ترک زبانان جهان را دربرمی گیرند.[۱۶]

زبان ترکی استانبولی دارای بیشترین تعداد گویشوران زبان‌های ترکی‌تبار که عمدتاً در آناتولی و بالکان، زبان مادری حدود ۱۵٪ از تمام ترک زبانان می‌باشند.[۱۷] شاخهٔ زبان‌های اوغوز که بیشترین جمعیت ترک زبانان را تشکیل می‌دهد به صورت دوطرفه در میان زبان‌های ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، قشقایی، ترکمنی، تاتاری کریمه، گاگائوز، ترکی گاگائوز بالکان دارای اشتراکاتی بوده و تا حدی قابل فهم می‌باشند.[۱۸] کاربرد زبان‌های ترکی در مناطق متفاوت ایران از لحاظ تنوع لهجه‌ها و گروه‌های قومی تنها با منطقه قفقاز قابل مقایسه‌است و تعداد متکلمین این گروه‌های زبانی از چندین هزار همچون خلج‌ها تا جمعیت چند میلیونی ترکی آذربایجانی متفاوت است.[۱۹] ارتباطی بین مغولی و ترکی دیده می‌شود. در منابع ترکی و مغولیِ اولیه، جز واژگان بین فرهنگی اثری دیده نمی‌شود، ولی در مغولی میانه، لغات معادل وجود دارد. شباهت‌های زیاد بین ترکی و مغولی، نتیجهٔ ارتباط آن‌ها در میانهٔ قرن اول قبل از میلاد است.[۲۰]

دسته بندی کلیویرایش

در کل شش گروه کلی زبان‌های ترکی وجود دارد که ۳۵ زبان ترکی در این ۶ دسته قرار می‌گیرد:[۲۱] [۲۲]

ردیف شاخه تعداد زبان وضعیت گویشوران بومی سیستم نوشتاری اصلی
۱ زبان های اوغوز ۸ عادی ۱۰۸،۰۰۰،۰۰۰ نفر لاتین
۲ زبان‌های قارلقی ۴ عادی ۳۸،۰۰۰،۰۰۰ نفر لاتین
۳ زبان‌های قبچاقی ۱۲ عادی ۳۱،۰۰۰،۰۰۰ نفر لاتین
۴ زبان های ترکی سیبری ۹ در خطر انقراض ۸۰۰،۰۰۰ نفر سیریلیک
۵ زبان های اوغور ۱ در خطر انقراض ۱،۲۰۰،۰۰۰ نفر سیریلیک
۶ زبان ارغو ۱ در خطر انقراض ۲۰،۰۰۰ نفر عربی
جمع کل زبان های ترکی ۳۵ عادی ۱۷۹،۰۰۰،۰۰۰ نفر لاتین

فهرست زبان‌های ترکیویرایش

در حال حاضر تنها ۳۵ زبان زنده ترکی وجود دارد که فقط ۵ زبان ترکی بیش از ده میلیون گویشور دارد و فقط ده زبان ترکی بیش از یک میلیون گویشور دارد و ۲۵ زبان ترکی کم تر از یک میلیون گویشور بومی دارد.[۲۳] بر اساس اعلام سایت اتنولوگ تا پایان سال ۲۰۱۹ میلادی زبان‌های ترکی بر اساس تعداد گویشور بومی به شرح زیر است:[۲۴] [۲۵]

Number Name Branch Status Native Speakers Main Country Main Writing System
1 Turkish language Oghuz languages Normal 76,000,000   ترکیه Latin
2 Uzbek language Karluk languages Normal 27,000,000   ازبکستان Latin
3 Azerbaijani language Oghuz languages Normal 23,000,000   جمهوری آذربایجان Latin
4 Kazakh language Kipchak languages Normal 14,000,000   قزاقستان Latin
5 Uyghur language Karluk languages Normal 11,000,000   چین Perso-Arabic
6 Turkmen language Oghuz languages Normal 7,000,000   ترکمنستان Latin
7 Tatar language Kipchak languages Normal 5,500,000   روسیه Cyrillic
8 Kyrgyz language Kipchak languages Normal 5,000,000   قرقیزستان Cyrillic
9 Bashkir language Kipchak languages Vulnerable 1,500,000   روسیه Cyrillic
10 Chuvash language Oghur languages Vulnerable 1,200,000   روسیه Cyrillic
11 Qashqai language Oghuz languages Normal 1,000,000   ایران Perso-Arabic
12 Khorasani Turkic language Oghuz languages Vulnerable 1,000,000   ایران Perso-Arabic
13 Karakalpak language Kipchak languages Normal 650,000   ازبکستان Latin
14 Crimean Tatar language Kipchak languages Severely endangered 600,000   اوکراین Latin
15 Kumyk language Kipchak languages Vulnerable 450,000   روسیه Cyrillic
16 Karachay-Balkar language Kipchak languages Vulnerable 400,000   روسیه Cyrillic
17 Yakut language Siberian Turkic languages Vulnerable 400,000   روسیه Cyrillic
18 Tuvan language Siberian Turkic languages Vulnerable 300,000   روسیه Cyrillic
19 Urum language Oghuz languages Definitely endangered 200,000   اوکراین Cyrillic
20 Gagauz language Oghuz languages Critically endangered 150,000   مولداوی Latin
21 Siberian Tatar language Kipchak languages Definitely endangered 100,000   روسیه Cyrillic
22 Nogai language Kipchak languages Definitely endangered 100,000   روسیه Cyrillic
23 Salar language Oghuz languages Vulnerable 70,000   چین Latin
24 Altai language Siberian Turkic languages Severely endangered 60,000   روسیه Cyrillic
25 Khakas language Siberian Turkic languages Definitely endangered 50,000   روسیه Cyrillic
26 Khalaj language Arghu Turkic language Vulnerable 20,000   ایران Perso-Arabic
27 Äynu language Karluk languages Critically endangered 6,000   چین Perso-Arabic
28 Western Yugur language Siberian Turkic languages Severely endangered 5,000   چین Latin
29 Shor language Siberian Turkic languages Severely endangered 3,000   روسیه Cyrillic
30 Dolgan language Siberian Turkic languages Definitely endangered 1,000   روسیه Cyrillic
31 Krymchak language Kipchak languages Critically endangered 200   اسرائیل Hebrew
32 Ili Turki language Karluk languages Severely endangered 100   چین Cyrillic
33 Tofa language Siberian Turkic languages Critically endangered 100   روسیه Cyrillic
34 Karaim language Kipchak languages Critically endangered 100   اوکراین Cyrillic
35 Chulym language Siberian Turkic languages Critically endangered 50   روسیه Cyrillic
Total Turkic languages Common Turkic languages Normal 179,000,000   ترکیه Latin

دستور زبانویرایش

این گروه زبان‌ها پیوندی هستند؛ یعنی تکواژها در کنار هم قرار می‌گیرند و واژه را می‌سازند، به‌طوری‌که با جدا کردن پیوندها، تکواژها به‌راحتی قابل شناسایی است.[۲۶] همچنین یکی از مشخصات زبان‌های ترکی هماهنگی آواها است.

گروه‌هاویرایش

درصد گویشوران خانواده زبان‌های ترکی‌تبار
ترکی استانبولی
  
۴۳%
ترکی آذربایجانی
  
۱۵%
ازبکی
  
۱۴%
قزاقی
  
۷%
اویغوری
  
۶%
ترکمنی
  
۴%
تاتاری
  
۳%
قرقیزی
  
۲%
سایر
  
۶%
 
متکلمان خانواده زبان‌های ترکی

در طی مهاجرت‌های بسیار اقوام مختلف ترک، زبان ایشان از همدیگر و نیز زبان‌های مختلف به خصوص زبان‌های ایرانی، عربی و مغولی تأثیراتی گرفته‌است که باعث پیچیدگی تاریخ و سیر تحول این زبان‌ها شده‌است و از لحاظ گروه‌بندی دشواری‌هایی ایجاد نموده‌است. در نتیجه چندین سیستم متفاوت برای دسته‌بندی این زبان‌ها پدید آمده‌است. یکی از رایج‌ترین دسته‌بندی‌های انجام گرفته، زبان‌های ترکی را به شش خانواده تقسیم می‌کند که عبارتند از:[۲۷]

  • خانوادهٔ چوواش (اوغور یا بلغار)
  • خانوادهٔ شمال غربی (قپچاق)
  • خانوادهٔ جنوب غربی (اوغوز)
  • خانوادهٔ جنوب شرقی (قارلق)
  • خانوادهٔ شمال شرقی (سیبری)
  • خانوادهٔ خلجی (آرغو)

تقسیم‌بندی جدول زیر توسط لارس جانسون در سال ۱۹۹۸ انجام شده‌است:[۲۸]

زبان نیاترکی زبان‌های مشترک ترکی جنوب غربی (اوغوز)

 

منقرض
اوغوز غربی
اوغوز شرقی
اوغوز جنوبی
آرغو آرغو
زبان‌های مشترک ترکی شمال غربی (قپچاق)

 

منقرض
قپچاق غربی
قپچاق شمالی (ترک‌های ولگا-اورال)
قپچاق جنوبی
زبان‌های مشترک جنوب شرقی (قارلق)

 

غربی
شرقی
زبان‌های مشترک ترکی شمال شرقی (سیبری) سیبری شمالی
سیبری جنوبی ترکی سایان
ترکی ینیسی
ترکی چولیم
ترکی آلتای[۳۶]
  • آلتای شامل گویش‌های توبا، قوموندا، قو، تلئوت، تلنژیت
اوغور اوغور

هم سنجی واژه‌ها در زبان‌های ترکی‌تبارویرایش

خانواده زبان‌های ترکی (به استثنای زبان چوواش و زبان یاکوتی، تووایی، غیره) به‌طور کلی شباهت زیادی به هم دارند و در برخی موارد با یکدیگر تفاوت چندانی ندارند.[نیازمند منبع] در جدول زیر برای مقایسه شباهت‌های زبان‌های مختلف ترک تبار با همدیگر آورده شده‌است. شباهت برخی از زبان‌های ترک تبار در حد لهجه‌است مثلاً تاتاری و باشقیری تقریباً تفاوتی باهم ندارند و ترکی قاراقالپاق و قزاقی تفاوت چندانی باهم ندارند. زبان‌های ازبکی، ترکمنی، ترکی استانبولی، قزاقی و ترکی گاگاووز به جز در برخی کلمات قابل فهم برای یکدیگر می‌باشند. ترکی آذربایجانی و استانبولی هم در گفتار و هم در نوشتار قابل فهم برای متکلمین دو زبان می‌باشند.[۳۷]

فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
پدر ata ata ata ata ata ata ota ata ata atte ata
مادر ana ana anne/ana ene ana ana ona ana anne ana
پسر o'gul oğul oğul oğul ul/uğıl ul o'gil oghul uol yvăl/Ul oğul
مرد er/erkek ər/erkək er/erkek erkek ir yerkek erkak är er ar har
دختر kyz qız kız gyz qız qιz qiz qiz ky:s χĕr qiz
کس، نفر kişi kişi/nəfər kişi keşe kisi kihi kişi kişi
عروس kelin gəlin gelin geli:n kilen kelin kelin kelin kylyn kilen kelin
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
دل jürek ürək yürek/kalp ýürek yöräk zhürek yurak yüräk süreq izak
خون qan qan kan ga:n qan qan qon qan qa:n jon kan
سر boş baş baş baş baş bas baş bas puš boş
مژک (موی ریز) qyl qıl kıl qyl qıl kyl qil qil kıl hul
چشم köz göz göz göz küz köz ko'z köz kos kör köz
مژه kirpik kirpik kirpik kirpik kerfek kirpik kiprik kirpik kılaman, kirbii hărpăk kirpik
گوش qulqaq qulaq kulak gulak qolaq qulaq quloq qulaq gulka:k χo'lga qulaq
بینی burun burun burun burun borın muryn burun burun munnu
بازو qol qol kol gol qul qol qo'l qol χol qol
دست el(ig) əl el el ili: ala' al
انگشت barmak barmaq parmak barmak barmaq barmoq barmaq barmaq
ناخن tyrnaq dırnaq tırnak dyrnaq tırnaq tιrnaq tirnoq tirnaq tynyraq tirnaq
زانو tiz diz diz dy:z tez tize tizza tiz tüsäχ tiz
(قسمتی از ران) baltyr baldır baldır baldyr baltır baldyr boldyr baldir ballyr
پا adaq ayaq ayak aýaq ayaq ayaq oyoq ataq hadaq
شکم qaryn qarın/qorsaq karın garyn qarın qarιn qorin qor(saq) qaryn χyra'm qarni
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
اسب at at at at at at ot at at ut hat
گاو جوانی که هنوز نزاییده siyir sığır sığir sığır sygyr síır (sıyır) siyιr sigir
سگ yt it it it et iyt it it yt jyda it
ماهی balyq balıq balık balyk balıq balιq baliq beliq balyk pola' baliq
شپش bit bit bit bit bet biyt bit pit byt pyjda
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
خانه ev ev ev öý öy üy uy öy av hev
اتاق otag otağ otağ otaq otaq otoq otu: otag
راه yol yol yol yo:l yul zhol yo'l yol suol sol yol
پل köprüq körpü köprü köpri küpar köpir ko'prik kövrük kürpe
تیر oq ox ok ok uk o'q oq ugu hoq
آتش ot od ateş/od od ut ot Olov ot uot vot hot
خاکستر kül kül kül kül köl kül kul kül kül kö'l kül
آب suv su su su syw suw suv su ui syv su
کشتی kemi gəmi gemi gämi kimä keme kema kim
دریاچه köl göl göl göl kül köl ko'l köl küöl köl
جزیره (آبخوست) atov ada ada ada Utrau aral orol aral ută
خورشید küneş günəş güneş gün Kojaş kün quyosh quyash kün χĕvel kün
ابر bulut bulut bulut bulut bolıt bult bulut bulut bylyt pĕlĕt bulet
ستاره yulduz ulduz yıldız ýyldyz yoldız zhuldιz yulduz yultuz sulus şăltăr yulduz
خاک topraq torpaq toprak toprak tufraq topιraq tuproq tupraq toburaχ tăpra torpaq
تپه töpü təpə tepe depe tübä töbe tepa töbö tüpe
درخت yağac ağac ağaç agaç ağaç ağaš jyvăş hağaç
خدا tenri tanrı tanrı taňry täñre tängri tanara tură
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
دراز uzun uzun uzun uzyn ozın uzιn uzun uzun uhun vărăm
نو، جدید yany yeni yeni yene yaña zhanga yangi yengi sana şĕnĕ
چاق semiz səmiz,kök semiz, şişman semiz simez semiz semiz semiz emis samăr
پُر tolu dolu dolu do:ly tulı tolι to'la toluq toloru tulli tolu
سفید aq aq ak ak aq aq oq aq aq
سیاه qara qara kara gara qara qara qora qara χara χura qara
زر، طلا qyzyl qızıl kızıl gyzyl qızıl qızıl qizil qizil kyhyl χĕrlĕ qizil
آسمان kök göy gök gök kük kök Osmon kök küöq kăvak kök
فارسی ترکی قدیم ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی ترکمنی تاتاری قزاقی ازبکی اویغوری یاکوتی چوواش خلجی
یک bir bir bir bir ber bir bir bir bi:r pĕrre bir
دو eki iki iki iki ike yeki ikki ikki ikki ikkĕ eki
چهار törd dört dört dö:rt dürt tört to'rt töt tüört tăvattă tört
هفت yeti yeddi yedi yedi cide zheti yetti yättä sette şiççĕ yete
ده on on on o:n un on o'n on uon vunnă on
صد yüz yüz yüz yü:z yöz zhüz yuz yüz sü:s şĕr yüz

الفباویرایش

برای نگارش زبان‌های مختلف ترکی در طول تاریخ الفباهای مختلف الفبای اورخون، الفبای اویغور، الفبای فارسی و خزرالفبای لاتین و الفبای سیریلیک به کار گرفته شده‌است ولی هم‌اکنون اکثر زبان‌های ترکی از الفبای لاتین استفاده می‌کنند یا در حال تغییر خط رسمی خود به لاتین هستند.[۳۸]

 
الفبای اُرخون نوشته شده بر روی سنگ که هم‌اکنون درشهر قیزیل جمهوری آلتایی روسیه نگهداری می‌شود.
 
نامه آرگون خان پادشاه ایلخانی به فیلیپ چهارم پادشاه فرانسه در قرن ۱۳ میلادی به خط اویغوری
 
الفبای مشترک لاتین مورد استفاده در سال های ۱۹۲۲ تا ۱۹۴۰ میلادی در جمهوریهای ترک‌زبان شوروی و متن هایی به زبان‌های مختلف

الفبای اورخونویرایش

الفبای اورخون یا الفبای قدیمی ترک، الفبایی بود برگرفته از الفبای سغدی (که خود برگرفته از الفبای آرامی بود) که از قرن ششم میلادی توسط ترکان استفاده می‌شده‌است. این خط شباهت بسیاری به الفبای هون (الفبای مجارهای قدیم) دارد. اولین اثر به خط اُرخون در اواخر قرن ۱۹ در حاشیه رود ینی سی در روسیه پیدا شد و در سال ۱۸۸۹ توسط ویلهلم توماس دانمارکی رمز گشایی شد. در سال‌های بعد آثار بیشتری به این الفبا از جمله در حاشیه رود یدی سو پیدا شد.[۳۹] الفبای اورخون از راست به چپ نوشته می‌شد اما گاهی نیز از بالا به پایین نیز نوشته می‌شده‌است که در این حالت حروف با ۹۰ درجه چرخش مورد استفاده قرار می‌گرفتند.[۴۰]

الفبای اویغورویرایش

الفبای اویغوری، الفبایی است که در قرن ۱۲ میلادی توسط ترکان آسیای میانه و به ویژه اویغورها استفاده می‌شد. این خط مانند سایر نوشته‌های کهن بر روی پاپیروس نوشته می‌شده‌است. نوشته‌هایی به این خط بر روی سنگ نبشته‌ها باقی مانده‌است. خط اویغوری از چپ به راست و از بالا به پایین نوشته می‌شده‌است.[۳۸]

الفبای معاصرویرایش

تا اوایل دهه دوم قرن بیستم میلادی بیشتر زبان‌های ترکی با الفبای فارسی نگارش می‌شدند. اما به دلیل عدم تناسب حروف فارسی با این زبان؛ به ویژه برای ۹ مصوت زبان ترکی که تنها سه حرف وجود داشت؛ لذا انگیزه تغییر الفبای ترکی به ذهن روشن‌فکران ترک افتاد از اینرو از سال ۱۹۲۲ تلاش‌هایی برای تغییر الفبا انجام گرفت و در سال ۱۹۲۹ ترکیه و تمام جمهوری‌های ترک زبان اتحاد جماهیر شوروی به جز جمهوری چواش، الفبای مورد استفاده خود را از فارسی به لاتین تغییر دادند[نیازمند منبع]. در حال حاضر الفبای نوشتاری زبان‌های مختلف ترکی چنین است:

مقایسه الفبای زبان‌های مختلف ترک تبارویرایش

در این جدول الفبی زبان‌های مختلف ترکی نمایش داده شده‌اند. با وجود تفاوت ظاهری برخی حروف، تلفظ‌ها تفاوت چندانی ندارند. در سال‌های اخیر تلاشهای زیادی برای ایجاد خط مشترک ترکی صورت گرفته‌است؛ و در نشست الفبا و زبان ادبی مشترک ترکی تصمیم گرفته شد تا جهت ایجاد یکپارچگی فرهنگی در جهان ترک، کشورهای جمهوری ترک جهت گذر به الفبای مشترک وارد عمل شوند. در نهایت در این نشست تأکید گردید که زبان ترکی استانبولی زبان مشترک بین کشورهای ترک‌زبان باشد.[۴۴]

فارسی ترکی آذربایجانی ترکی استانبولی گاگاووز ترکمنی / تاتاری /قزاقی اویغوری /ازبکی
آ Aa Aa Aa Aa Aa Aa Aa Aa
اَ Əə Ee Ä ä Ä ä Ä ä Ä ä Ee Ee
ب Bb Bb Bb Bb Bb Bb Bb Bb
ج Cc Cc Cc Jj Cc Cc Jj Jj
چ Çç Çç Çç Çç Çç Çç CHch CHch
د Dd Dd Dd Dd Dd Dd Dd Dd
اِ Ee Ee Ee Ee Ee Ee É é Ee
ف Ff Ff Ff Ff Ff Ff Ff Ff
گ Gg Gg Gg Gg Gg Gg Gg Gg
غ Ğğ Ğğ - - Ğğ Ğğ Ghgh G’g’
ه-ح Hh Hh Hh Hh Hh Hh Hh Hh
ایی İi İi İi İi İi-Í í İi-Ï ï Ii Ii
ء کوتاه مثل Earth انگلیسی Yy - -
ژ Jj Jj Jj Ž ž Jj Jj Jj -
ک Kk Kk Kk Kk Kk Kk Kk Kk
ل Ll Ll Ll Ll Ll Ll Ll Ll
م Mm Mm Mm Mm Mm Mm Mm Mm
ن Nn Nn Nn Nn Nn Nn Nn Nn
ن غُنه - - - Ň ň Ň ň Ň ň NGng -
اُ Oo Oo Oo Oo Oo Oo Oo Oo
اُ نرم مثل تلفظ home Öö Öö Öö Öö Öö Öö Öö O'o'
پ Pp Pp Pp Pp Pp Pp Pp Pp
ق Qq - - - Qq Qq Qq Qq
ر Rr Rr Rr Rr Rr Rr Rr Rr
س Ss Ss Ss Ss Ss Ss Ss Ss
ش Şş Şş Şş Şş Şş Şş SHsh SHsh
ت Tt Tt Tt Tt Tt Tt Tt Tt
تس - - Ţ ţ - - - - -
او Uu Uu Uu Uu Uu Uu Uu Uu
او نرم مثل تلفظ bonjur در فرانسه Üü Üü Üü Üü Üü Üü Üü Üü
و Vv Vv Vv Ww Vv-Ww Vv-Ww Ww Vv
خ Xx - - - Xx Xx Xx Xx
ی Yy Yy Yy Ýý Yy Yy Yy Yy
ز Zz Zz Zz Zz Zz Zz Zz Zz

فهرست گویشوران بر اساس کشورویرایش

کشورهایی که بیش‌ترین گویشور به زبان‌های ترکی را دارند به شرح زیر است:[۴۵] [۴۶]

Number Country Speakers (M) Major Speakers Languages
1   ترکیه 55 - 65 Turkish language - Azerbaijani language
2   ازبکستان 25 - 30 Uzbek language - Kazakh language
3   ایران 13 - 15 Azerbaijani language - Qashqai language
4   قزاقستان 13 - 14 Kazakh language - Uzbek language
5   چین 10 - 12 Uyghur language - Kazakh language
6   جمهوری آذربایجان 9 - 10 Azerbaijani language - Turkish language
7   روسیه 9 - 10 Tatar language - Bashkir language - Sakha language
8   قرقیزستان 5.5 - 6 Kyrgyz language - Uzbek language
9   ترکمنستان 4.5 - 5 Turkmen language - Uzbek language
10   اتحادیه اروپا align=center|4 - 5 Turkish language - Azerbaijani language
11   افغانستان 3 - 4 Uzbek language - Turkmen language
12   عراق 1 - 2 Azerbaijani language - Turkish language
13   تاجیکستان 1 - 1.5 Uzbek language - Kyrgyz language
14   ایالات متحده آمریکا 0.5 - 1 Turkish language - Azerbaijani language
15   سوریه 0.5 - 1 Azerbaijani language - Turkish language
- Rest of World 0.5 - 1 Turkish language - Azerbaijani language
Total Turkic languages 170 - 180 Turkish language - Uzbek language

زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودیویرایش

زبان درخطر به زبانی گفته می‌شود که در معرض نابودی باشد. تعداد گویشوران یک زبان درخطر به‌طور لزوم کم نیست، بلکه حتی اگر تعداد آن‌ها طی مدت به نسبت کوتاهی در حال کاهش شدید بوده باشد، باز با آن به سان زبان درخطر برخورد می‌شود.

از ۳۵ زبان ترکی، ۲۵ زبان در خطر انقراض و نابودی دسته بندی شده‌اند:[۴۷] [۴۸]

Number Name Status Speakers Main Country
1 Bashkir language Vulnerable 1,500,000   روسیه
2 Chuvash language Vulnerable 1,200,000   روسیه
3 Khorasani Turkic language Vulnerable 1,000,000   ایران
4 Crimean Tatar language Severely endangered 600,000   اوکراین
5 Kumyk language Vulnerable 450,000   روسیه
6 Yakut language Vulnerable 400,000   روسیه
7 Karachay-Balkar language Vulnerable 400,000   روسیه
8 Tuvan language Vulnerable 300,000   روسیه
9 Urum language Definitely endangered 200,000   اوکراین
10 Gagauz language Critically endangered 150,000   مولداوی
11 Siberian Tatar language Definitely endangered 100,000   روسیه
12 Nogai language Definitely endangered 100,000   روسیه
13 Salar language Vulnerable 70,000   چین
14 Altai language Severely endangered 60,000   روسیه
15 Khakas language Definitely endangered 50,000   روسیه
16 Khalaj language Vulnerable 20,000   ایران
17 Äynu language Critically endangered 6,000   چین
18 Western Yugur language Severely endangered 5,000   چین
19 Shor language Severely endangered 3,000   روسیه
20 Dolgan language Definitely endangered 1,000   روسیه
21 Krymchak language Critically endangered 200   اسرائیل
22 Tofa language Critically endangered 100   روسیه
23 Karaim language Critically endangered 100   اوکراین
24 Ili Turki language Severely endangered 100   چین
25 Chulym language Critically endangered 50   روسیه

روسیهویرایش

۱۵ زبان از خانواده زبان‌های ترکی در روسیه در فهرست زبان‌های در خطر (en:Lists of endangered languages) و در معرض انقراض و نابودی کامل هستند:

  1. زبان آلتای (en:Altai language) / (en:Northern Altay language) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۵۵٬۷۲۰ نفر
  2. زبان تاتارهای بارابا (en:Baraba Tatar language) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۸٬۰۰۰ نفر
  3. زبان تاتارهای سیبری (en:Siberian Tatar language) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۱۰۰٬۰۰۰ نفر
  4. زبان باشقیری (en:Bashkir language) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ نفر
  5. زبان چولیمی (en:Chulym language) - به‌طور بحرانی در معرض خطر Critically endangered - گویش وران ۴۴ نفر
  6. زبان چوواشی (en:Chuvash language) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۱٬۰۴۲٬۹۸۹ نفر
  7. زبان دولگانی (en:Dolgan language) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۱٬۱۰۰ نفر
  8. زبان کاراچایی-بالکاری (en:Karachay-Balkar language) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۳۱۰٬۰۰۰ نفر
  9. زبان خاکاسی (en:Khakas language) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۴۳٬۰۰۰ نفر
  10. زبان قموقی (en:Kumyk language) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۴۵۰٬۰۰۰ نفر
  11. زبان نوقایی (en:Nogai language) / (en:Yurt Tatar language) - به‌طور قطع در معرض خطر Definitely endangered - گویش وران ۸۷٬۰۰۰ نفر
  12. زبان شور (en:Shor language) - به شدت در معرض خطر Severely endangered - گویش وران ۲٬۸۰۰ نفر
  13. زبان توفا (en:Tofa language) - به‌طور بحرانی در معرض خطر Critically endangered - گویش وران ۹۳ نفر
  14. زبان تووان (en:Tuvan language) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۲۸۰٬۰۰۰ نفر
  15. زبان یاقوتی (en:Yakut language) - آسیب‌پذیر Vulnerable - گویش وران ۴۵۰٬۰۰۰ نفر[۴۹][۵۰][۵۱][۵۲]
Number Name Status Speakers
1 Bashkir language Vulnerable 1,500,000
2 Chuvash language Vulnerable 1,200,000
3 Crimean Tatar language Severely endangered 600,000
4 Kumyk language Vulnerable 450,000
5 Yakut language Vulnerable 400,000
6 Karachay-Balkar language Vulnerable 400,000
7 Tuvan language Vulnerable 300,000
8 Siberian Tatar language Definitely endangered 100,000
9 Nogai language Definitely endangered 100,000
10 Altai language Severely endangered 60,000
11 Khakas language Definitely endangered 50,000
12 Shor language Severely endangered 3,000
13 Dolgan language Definitely endangered 1,000
14 Tofa language Critically endangered 100
15 Chulym language Critically endangered 50
16 Karaim language Critically endangered 100

اوکراینویرایش

از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۱ زبان در اوکراین می‌باشد:

Number Name Status Speakers
1 Urum language Definitely endangered 200,000

چینویرایش

از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۴ زبان در چین می‌باشد:

Number Name Status Speakers
1 Salar language Vulnerable 70,000
2 Äynu language Critically endangered 6,000
3 Western Yugur language Severely endangered 5,000
4 Ili Turki language Severely endangered 100

زبان اویغوریویرایش

بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می‌شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است.[۵۳]

زبان سالاریویرایش

یکی از زبان‌های ترکی و از شاخه اغوز است که حدود هفتاد هزار تن گویشور دارد. بیشتر سالارها در استان‌های گانسو و چینگ‌های در کشور چین زندگی می‌کنند. زبان سالار به دو گروه بزرگ گویشی تقسیم می‌شود. این انشعاب از آن جا سرچشمه گرفته‌است که یکی از شاخه‌های گویشی از زبان‌های تبتی و چینی و شاخه دیگر از زبان‌های اویغوری و قزاقی تأثیر پذیرفته‌است. فقط یک سوم جمعیت قوم سالار به زبان سالاری تکلم می‌کنند که به ترکمنی شبیه است. بخش دیگر نیز به زبان تبتی و تعداد بیشتر آنان به زبان چینی صحبت می‌کنند. زبان امروزی سالار تأثیر زیادی از زبان‌های همسایه چینی و تبتی گرفته‌است. در پایان باید گفت که زبان سالار صورت مکتوب ندارد. به این خاطر مردم سالار، به عنوان زبان نوشتاری خود اویغوری را برگزیده بودند.

افغانستانویرایش

شماری از زبان‌ها، مانند زبان‌های مغولی و ترکی که در گذشته در افغانستان مورد استفاده برخی از گویشوران بوده، به کلی نابود شده‌است و گویشوران آن‌ها در حال حاضر به زبان‌های دیگر سخن می‌گویند.[۵۴]

ایرانویرایش

از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۲ زبان در ایران می‌باشد:

Number Name Status Speakers
1 Khorasani Turkic language Vulnerable 1,000,000
2 Khalaj language Vulnerable 20,000

ترکی آذربایجانیویرایش

علی ابوالقاسمی، کارشناس و پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ بومی ضمن هشدار در مورد نابودی زبان ترکی آذربایجانی شمال استان همدان گفت: زبان ترکی در شمال استان همدان آسیب جدی دیده‌است و طی سال‌های آینده نابود می‌شود. وی گفت زبان ترکی در شمال استان همدان مورد بی‌توجهی و بی‌مهری قرار گرفته‌است که بخشی از علل آن به بطن جامعه ترک زبانان شهرستان‌های شمالی استان همدان برمی‌گردد. به مرور زمان، واژه‌های زبان ترکی در معرض فراموشی قرار گرفته‌است و کلماتی از دیگر زبان‌ها، از جمله فارسی و عربی در میان لهجه‌های ترک‌زبان این استان رسوخ یافته‌است. ابوالقاسمی بیان کرد اکثر والدین کودکان زبان گفتاری آنان را از ترکی به فارسی تغییر داده‌اند.[۵۵]

اگر چه خطر انقراض، زبان ترکی آذربایجانی در ایران را تهدید نمی‌کند ولی آسیب‌ها و چالش‌های عمده ای دارد:[۵۶]

۱- آب رفتن زبان ترکی و گسترش پدیده زبان فآذری: پدیده «زبان فآذری» (فارسی + آذری) به زبان ترکی آمیخته با واژگان و دستور زبان فارسی گفته می‌شود که از نظر شکل و محتوا تهی شده و بر اثر ترکیب مفرط و لجام گسیخته با زبان فارسی به شکل زبانی فاقد ساختار، قاعده و پویایی درآمده است. گسترش پدیده فآذری بویژه در میان جمعیت‌های مهاجر به کلانشهرها، بزرگ‌ترین تهدید پیش روی زبان ترکی آذربایجانی است چرا که آن زبان را از درون تهی و گویشوران آن را به فراموشی تدریجی زبان مادری و جایگزینی آن با زبان غالب (فارسی) سوق می‌دهد. دو عامل در شکل‌گیری این پدیده نقش‌آفرینی کرده‌اند. نخست، رسانه‌ها و دوم، نظام آموزشی.

۲- نازایی زبانی: فقدان مراکز علمی، پژوهشی به همراه عواملی مانند فراموشی و رقیق‌تر شدن زبان مادری (پدیده فآذری) در روند انتقال شفاهی از یک نسل به نسل دیگر و عدم امکان معادل‌سازی و معادل‌یابی برای موضوعات، مفاهیم و اشیای جدید، می‌تواند آن زبان مادری را به زبانی نازا و ایستا تبدیل کند. عدم انتقال نسلی و نازایی زبانی می‌تواند در یک بازه زمانی طولانی، یک زبان را به گویش تبدیل کند و یا حتی منجر به مرگ تدریجی آن زبان شود. به طور نمونه، زبان‌های مازنی و گیلکی دست کم در مناطق شهری در طی دهه‌های اخیر تبدیل به گویش و لهجه شده‌اند که بر پایه تعاریف زبان‌شناسی، دیگر به سختی می‌توان آن‌ها را زبان نامید.

۳- فقدان زبان و الفبای معیار و انشقاق زبانی: در کشورهای وسیعی مانند آمریکا، روسیه و چین نظام آموزشی و رسانه‌های سراسری، نقش مهمی در کم رنگ کردن لهجه‌های مختلف زبان‌های انگلیسی، روسی و چینی و تقویت یک لهجه استاندارد برای زبان‌های مادری ایفا کردند. در آذربایجان ایران اما عکس این موضوع را شاهد هستیم به طوری که به علت نبود رسانه‌های حرفه ای، نظام آموزشی و الفبای استاندارد و یکسان به زبان ترکی، لهجه‌های مختلف زبان ترکی (به طور مثال ترکی قشقایی و ترکی خلجی) در درک و فهم یکدیگر دچار مشکل بوده و در حال تبدیل شدن به زبان‌هایی مجزا (زبان قشقایی و زبان خلجی) هستند.

۴- نگاه کلیشه‌ای و منفی: در گفتمان غالب در ایران، تصور می‌شود که زبان ترکی آذربایجانی، ضعیف، فاقد پتانسیل، غیرعلمی و غیرادبی است. اثر مشهور جهانی در سال‌های اخیر از زبان ترکی آذربایجانی ایران ایجاد نشده‌است.

۵- نگاه امنیتی: توجه و اهتمام به این زبان، معادل تقویت واگرایی و نشانه‌ای از جدایی‌طلبی تلقی می‌شود و توطئه خارجی و مغایر با امنیت ملی کشور دانسته می‌شود.

ترکی خراسانیویرایش

سازمان یونسکو از زبان‌های در معرض خطر جهان یا منسوخ شده، اطلسی تهیه کرده‌است که به صورت آنلاین و به کمک نقشه‌های گوگل قابل مشاهده است. در این لیست، برای کشور ایران ۲۵ زبان در معرض خطر نشان داده شده‌است که ترکی خراسانی یکی از این زبان‌ها است و با عنوان زبان آسیب‌پذیر (Vulnerable) از آن یاد شده‌است.[۵۷][۵۸] این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی صحبت می‌شود ولی در استانهای خراسان رضوی و گلستان هم گویشور دارد. بیشتر کسانی که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند به زبان فارسی نیز مسلط هستند. نابودی تدریجی زبان ترکی خراسانی در شمال و مرکز خراسان رخ داده‌است.

ترکی قشقاییویرایش

زبان ترکی قشقایی یکی از لهجه‌های شاخه جنوب غربی زبان ترکی است که قشقایی‌ها بدان تکلم می‌کنند.[۵۹] در واژگان قشقایی تأثیر زبان فارسی مشخص است، در متون جمع‌آوری شده توسط دوئرفر و همکارانش از فیروزآباد دخیل‌های فراوان عربی دیده می‌شود. واژگان حکومتی و نظامی مانند پاسبان، پیکان و شاه بیشتر از فارسی وارد این زبان شده‌اند. قاموس دینی بیشتر ریشه عربی دارد اما از فارسی وارد این زبان شده‌اند و ویژگی‌های فارسی‌شان را حفظ کرده‌اند. واژگان پزشکی نیز تحت تأثیر فارسی است مانند بیمار، درد و دارو.[۶۰] بنا به یک پژوهش، در فیروزآباد قشقایی‌ها در همه سنین از زبان مادری در حوزه‌های دوستانه و خانوادگی استفاده می‌نمایند، اما در شیراز افراد زیر بیست سال خانواده‌های ترک‌زبان تمایل چندانی به استفاده از زبان مادری ندارند. در شیراز در حوزه‌های مختلف زبان غالب فارسی است و در موقعیت‌های غیررسمی در بعضی از مواقع زبان مادری استفاده می‌شود در صورتی که در فیروزآباد در شرایط مشابه ترکی ترجیح داده می‌شود. ترکی در شیراز به شدت تحت تأثیر فارسی است. زبان قشقایی در میان جوانان به تدریج در حال از دست دادن کاربری‌اش است.[۶۱]

زبان خلجیویرایش

نشانه‌هایی تاریخی نشان می‌دهد که خلج‌ها احتمال دارد در اصل مردمی آریایی‌نژاد و گروهی از سکاها بوده‌اند که در آسیای میانه ترک‌زبان شده‌اند.[۶۲] مردم خلج از نظر فرهنگی ایرانی محسوب می‌شوند. امروزه زبان خلجی در معرض انقراض قرار دارد و جای خود را بین نسل جدید خلجی‌ها به فارسی داده‌است. نسل جدید تنها در حد درک مطلب با این زبان آشنائی دارند و دیگر در میان خود از این زبان استفاده نمی‌کنند.[۶۳] بر اساس آمار سایت اتنولوگ تعداد گویش وران زبان خلجی در ایران ۴۲٫۱۰۰ نفر می‌باشد.[۶۴]

ایل بچاقچیویرایش

بچاقچی، یکی از بزرگترین ایلات استان کرمان است. ایشان شیعه‌مذهب هستند و در گذشته به گویشی از ترکی صحبت می‌کردند ولی امروزه بیشتر شهرنشین شده و به فارسی صحبت می‌کنند. واژه بچاقچی در ترکی به معنای چاقوساز است و گویا از نام یکی از رؤسای گذشته ایل گرفته شده‌است.[۶۵]

مولداویویرایش

از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۱ زبان در مولداوی می‌باشد:

Number Name Status Speakers
1 Gagauz language Critically endangered 150,000

اسرائیلویرایش

از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۱ زبان در اسرائیل می‌باشد:

Number Name Status Speakers
1 Krymchak language Critically endangered 200

عراقویرایش

اگرچه برخی از آن‌ها قادر به حفظ هویت زبانی خود شده‌اند، اما ترکمن‌های امروزی عراق به سرعت جذب جمعیت عموم، اکثریت و دیگر قبایل سازماندهی شده‌اند.[۶۶] بسیاری از فرزندان امروزی اولین دوره مهاجران ترکمن در داخل مردم محلی عرب جذب شده‌اند.[۶۷] در سال ۱۹۵۷ در آخرین سرشماری قابل اعتماد به رسمیت شناخته شدند، ولی بعد از آن با سیاست‌های عرب‌سازی مواجه شدند. حزب بعث مواجه شدند.[۶۸] زبان رسمی نوشتاری ترکمن‌ها، ترکی استانبولی است، و الفبای جدید آن، الفبای لاتین می‌باشد.[۶۹][۷۰] به‌طور عموم ترکمن‌های عراق «ترکمان»، «ترکمنان»، «ترکمانان» یا «ترکمن» نامیده می‌شوند[۷۱] و نباید آنان را با کسانی که به زبان ترکمنی در ترکمنستان تکلم می‌کنند، یکسان دانست.[۷۲]

زبان‌های ترکی منقرض شدهویرایش

Number Name Time of Extinct
- Proto Turkic Reconstructed language
1 Old Turkic 8th century
2 Old Anatolian Turkish 15th century
3 Pecheneg 12th century
4 Orkhon Turkic 13th century
5 Khazar 13th century
6 Old Uyghur 14th century
7 Khorezmian 14th century
8 Bulgar 14th century
9 Middle Turkic 15th century
10 Kipchak 17th century
11 Cuman 1770
12 Old Tatar 19th century
13 Fergana Kipchak 1920s
14 Chagatai 1921
15 Ottoman Turkish 1928
16 Fuyu Girgis 20th century
17 Dukhan 21st century

لهجه‌های مشهور زبان‌های ترکیویرایش

Number Dialect Main Language
1 Salchuq dialect Turkish language
2 Rumelian dialect Turkish language
3 Cypriot dialect Turkish language
4 Afshar dialect Azerbaijani language
5 Sonqori dialect Azerbaijani language
6 Lop dialect Uyghur language
7 Baraba dialect Siberian Tatar language

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. Dybo A.V. , "Chronology of Türkic languages and linguistic contacts of early Türks", Moskow, 2007, p. 766, [۱] بایگانی‌شده در ۱۱ مارس ۲۰۰۵ توسط Wayback Machine (In Russian)
  2. Gordon, Raymond G. , Jr. (ed.) (2005). "Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Language Family Trees – Altaic". Retrieved ۲۰۰۷-۰۳-۱۸.
  3. Katzner, Kenneth (2002). Languages of the World, Third Edition. Routledge, an imprint of Taylor & Francis Books Ltd. ISBN 978-0-415-25004-7. Unknown parameter |month= ignored (help)
  4. "While 'Altaic' is repeated in encyclopedias and handbooks most specialists in these languages no longer believe that the three traditional supposed Altaic groups, Turkic, Mongolian and Tungusic, are related." Lyle Campbell & Mauricio J. Mixco, A Glossary of Historical Linguistics (2007, University of Utah Press), pg. 7.
  5. "When cognates proved not to be valid, Altaic was abandoned, and the received view now is that Turkic, Mongolian, and Tungusic are unrelated." Johanna Nichols, Linguistic Diversity in Space and Time (1992, Chicago), pg. 4.
  6. Georg et al. 1999: 73-74
  7. "...[T]his selection of features does not provide good evidence for common descent" and "we can observe convergence rather than divergence between Turkic and Mongolic languages--a pattern than is easily explainable by borrowing and diffusion rather than common descent", Asya Pereltsvaig, Languages of the World, An Introduction (2012, Cambridge) has a good discussion of the Altaic hypothesis (pp. 211-216).
  8. "Uralic languages". Retrieved 2018-04-30.
  9. cf. e.g. Georg et al. 1999
  10. https://www.ethnologue.com/
  11. https://glottolog.org/
  12. "UNESCO Atlas of the World's Languages in danger".
  13. "Atlas of languages in danger | United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization".
  14. «Türkçeyi kaç kişi konuşuyor? - ZAMAN». web.archive.org. ۲۰۱۴-۰۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۱۴.
  15. «People Groups | Joshua Project». joshuaproject.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۱۴.
  16. «Kenneth, Katzner. Languages of the World, صفحه هجده، بخش زبانهای آلتایی».
  17. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Languages of the World وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  18. "Language Materials Project: Turkish". UCLA International Institute, Center for World Languages. 2007. Archived from the original on 11 October 2007. Retrieved 2007-04-26. Unknown parameter |month= ignored (help)
  19. TURKIC LANGUAGES OF PERSIA
  20. Concise Encyclopedia of Languages of the World, Keith Brown & Sarah Ogilvie, p. 31
  21. https://www.ethnologue.com/
  22. https://glottolog.org/
  23. Dybo A.V., Chronology of Türkic languages and linguistic contacts of early Türks, Moscow, 2007, p. 766, "Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2005-03-11. Retrieved 2005-03-11. (In Russian)
  24. https://www.ethnologue.com/
  25. https://glottolog.org/
  26. The Turkic Languages, Lars Johanson & Eva A. Csato, p. 35
  27. turcologica
  28. Lars Johanson (1998) The History of Turkic. In Lars Johanson & Éva Ágnes Csató (eds) The Turkic Languages. London, New York: Routledge, 81-125. [۲]
  29. Khalaj is surrounded by Oghuz languages, but exhibits a number of features that classify it as non-Oghuz.
  30. Crimean Tatar and Urum are historically Kipchak languages, but have been heavily influenced by Oghuz languages.
  31. Tura, Baraba, Tomsk, Tümen, Ishim, Irtysh, Tobol, Tara, etc. are partly of different origin (Johanson 1998) [۳]
  32. Of Altai Turkic origin, but recently closer to Kazakh (Johanson 1998)
  33. Deviating. Probably of South Siberian origin (Johanson 1998)
  34. Deviating. Historically developed from Southwestern (Oghuz) (Johanson 1998) [۴]
  35. Aini contains a very large Persian vocabulary component, and is spoken exclusively by adult men, almost as a cryptolect.
  36. Some dialects are close to Kirghiz (Johanson 1998)
  37. دنیس سینیور-مجموعه زبان‌های اورال-آلتایی صفحهٔ ۹۰
  38. ۳۸٫۰ ۳۸٫۱ http://en.wikipedia.org/wiki/Kazakh_alphabet#Latin
  39. دنیس سینیور-ترکی قدیم-تاریخ تمدن آسیای مرکزی صفحه ۳۳۳–۳۳۱
  40. Orkhon alphabet
  41. الفبای عربی نیز استفاده می‌شود
  42. علی‌رغم تصریح قانون اساسی روسیه مبنی بر ممنوع بودن هرگونه الفبا به جز الفبای سیریلیک جمهوری تاتارستان از الفبای لاتین استفاده می‌کنند.
  43. در حال تغییر به الفبای لاتین
  44. trtfarsi newsDetail[پیوند مرده]
  45. https://www.ethnologue.com/
  46. https://glottolog.org/
  47. "UNESCO Atlas of the World's Languages in danger".
  48. "Atlas of languages in danger | United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization".
  49. http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php?hl=en&page=atlasmap#
  50. http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/endangered-languages/atlas-of-languages-in-danger/
  51. https://www.ethnologue.com/country/RU/languages
  52. https://www.britannica.com/place/Russia/Mixed-and-deciduous-forest#ref422354
  53. Badīʻī, Nādira (1997), Farhang-i wāžahā-i fārsī dar zabān-i ūyġūrī-i Čīn, Tehran: Bunyād-i Nīšābūr, p. 57
  54. http://www.bbc.com/persian/afghanistan/2009/02/090221_a-afg-mother-language-day
  55. http://www.dana.ir/news/359108.html/زبان-ترکی-شمال-استان-همدان-در-معرض-فراموشی-است
  56. https://iranintl.com/دیدگاه/روز-جهانی-زبان-مادری-و-پنج-چالش-پیش-روی-زبان-ترکی-آذربایجانی-در-ایران
  57. http://www.unesco.org/languages-atlas/
  58. https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_endangered_languages_in_Asia#Iran
  59. Ethnologue report for language code: qxq
  60. Michael Knüppel، دانشنامه ایرانیکا.
  61. حسین‌آبادی، «زوال تدریجی گویش ترکی قشقایی»، گویش‌شناسی، ۵۸.
  62. Bosworth, C.E. ; Doerfer, G. «K̲H̲alad̲j̲.» Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK LEIDEN. 04 November 2008 <http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0485>
  63. * Kıral, Filiz. 2007. Cultural changes in the Turkic world. Istanbuler Texte und Studien, Bd. 7. Würzburg: Ergon-Verl. p.۱۶۵
  64. Ethnologue report for Iran
  65. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۱ فوریه ۲۰۱۸.
  66. Helen Chapin Metz and the Federal Research Division of the Library of Congress. Iraq: A Country Study, p. 86.
  67. Taylor 2004, 30.
  68. Anderson & Stansfield 2009, 43.
  69. Türkmeneli İşbirliği ve Kültür Vakfı. "Declaration of Principles of the (Iraqi?) Turkman Congress". Archived from the original on 8 March 2012. Retrieved 2011-11-25.
  70. Nissman, David (5 March 1999), "The Iraqi Turkomans: Who They Are and What They Want", Iraq Report, Radio Free Europe/Radio Liberty, 2 (9)
  71. Central Intelligence Agency. "The World Factbook: Iraq". Retrieved 2011-11-29.
  72. Johanson ۲۰۰۹, ۱۱۱۶.

پیوند به بیرونویرایش