جمعیت‌شناسی ایران

شهروندان کشور ایران
(تغییرمسیر از ملت ایران)

مردم ایران ساکنان کشور ایران در باختر آسیا هستند و جمعیت آن‌ها نزدیک ۸۳٬۶۵۰٬۰۰۰ تن می‌باشد.[۱]

هرم جمعیت ایران در سال ۲۰۲۰
آمار جمعیت ایران میان سال‌های ۱۲۶۰ تا ۱۳۹۵ هجری شمسی
زبان‌ها، قوم‌ها و دین‌های عمده در ایران
نرخ مهاجرت خالص (1979-2008). A positive value represents more people entering Iran than leaving it

بر پایهٔ آمار سال ۱۳۹۸، جمعیت ایران در حدود یک سده، ۸ برابر شده‌است. هرچند که در دهه‌های اخیر، باروری در این کشور کاهش داشته و حرکت جمعیت به سوی سالخوردگی است. میان سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۵، هر سال به‌طور میانگین، یک میلیون تن به جمعیت ایران افزوده شد. میزان کلی باروری در این کشور، نزدیک به ۲٫۱ است.[۲] بر اساس آمار سال ۲۰۱۸ میلادی گروه بانک جهانی، رشد جمعیت سالانهٔ ایران، ۱٫۴ درصد بوده‌است.[۳] آمار سال ۲۰۲۰ نیز اعلام می‌کند که میزان زاد ولد ۱۶٫۳ در هر ۱۰۰۰ تن و میزان مرگ‌ومیر ۵٫۳ در هر ۱۰۰۰ تن بوده‌است؛ بر پایه همین آمار، نسبت جنسی نیز ۱۰۲٫۸ مرد به ازای هر ۱۰۰ زن بود. مناطق شهری تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، کرج و تبریز، به ترتیب، بزرگ‌ترین کانون‌های جمعیتی ایران هستند.[۴]

همچنین، بر پایهٔ سرشماری همگانی در آبان ۱۳۹۵، جمعیت این کشور نزدیک ۷۹٬۹ میلیون تن، تراکم جمعیت در هر کیلومتر مربع ۴۸٫۵ تن، و میانگین رشد سالانهٔ جمعیت معادل ۱٫۲ درصد بوده‌است.[۵] در چند سال اخیر، رشد موالید نزدیک ۱٫۴ درصد بوده و در سال ۱۳۹۲ یک‌میلیون و ۴۷۱ هزار و ۸۳۴ موالید به ثبت رسیده‌است.[۶] بر پایهٔ سرشماری سال ۱۳۹۵ دارای ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ تن جمعیت (هجدهم درجهان)[۷] است که شامل ۷۸٬۱۶۶٬۸۲۲ ایرانی، ۱٬۵۸۳٬۹۷۹ افغانستانی، ۳۴٬۵۳۲۰ عراقی، ۱۴۰٬۳۲۰ پاکستانی، ۷۱٬۳۱۰ ترکیه ای، ۲۰۸٬۰۴۴ سایر کشورها و ۱۰۵٬۰۶۰ اظهار نشده می‌باشد.[۸] نزدیک یک و نیم تا دو میلیون تن اتباع غیرمجاز افغانستانی[۹] و ایرانیان خارج از کشور که بین سه تا شش میلیون تن برآورد می‌شوند، لحاظ نشده‌اند[۱۰][۱۱] و در برخی مناطق شرقی و جنوبی ایران هم گروه زیادی بدون شناسنامه و مدارک هویتی هستند.[۱۲][۱۳][۱۴]

پیشینه

در سال ۱۲۸۰ خورشیدی کل جمعیت ایران حدود هفت و نیم میلیون نفر برآورد شد. جمعیت کشور تا سال ۱۳۲۵ به ۱۵ میلیون نفر افزایش یافت. در سال ۱۳۵۱ به مرز ۳۰ میلیون رسید. در سال ۱۳۷۵ به ۶۰ میلیون نفر رسید،[۱۵] و بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت ایران ۷۹٬۹ میلیون نفر بود،[۵] که نسبت به سال ۱۳۳۵ بیش از چهار برابر شد. بین سال‌های ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵، نرخ رشد متوسط جمعیت به حدود ۴٪ رسید، ولی به دلیل کاستن از نرخ‌های باروی، بین ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵ به ۱٫۲٪ کاهش یافت.[۵] براساس یک تخمین جمعیت ایران طی یک قرن (از قرن ۱۳ تا ۱۴ ام خورشیدی) حداقل ۸ برابر شده‌است. در سال ۱۳۰۰ جمعیت کشور کمتر از ۱۰ میلیون نفر بوده و در طول یک قرن به بیش از ۸۴ میلیون نفر رسید.[۱۶]

نتایج سرشماری جمعیت ایران[۵]
دادهٔ سرشماری جمعیت میانگین سالانهٔ
رشد (%)
تراکم
جمعیت/km2
نسبت
شهرنشینی (%)
بُعد
خانوار
۰۱-۱۱-۱۹۵۶ ۱۸٬۹۵۴٬۷۰۴ . ۱۲ ۳۱٫۴
۰۱-۱۱-۱۹۶۶ ۲۵٬۷۸۵٬۲۱۰ ۳٫۱ ۱۶ ~۳۷٫۵
۰۱-۱۱-۱۹۷۶ ۳۳٬۷۰۸٬۷۴۴ ۲٫۷ ۲۰ ۴۷٫۰ ۵٫۰۲
۲۲-۱۱-۱۹۸۶ ۴۹٬۴۴۵٬۰۱۰ ۳٫۹ ۳۰ ~۵۴٫۰ ۵٫۱۱
۰۱-۱۱-۱۹۹۶ ۶۰٬۰۵۵٬۴۸۸ ۲٫۰ ۳۶ ~۶۱٫۰ ۴٫۸۴
۰۱-۱۱-۲۰۰۶ ۷۰٬۴۹۵٬۷۸۲ ۱٫۶ ۴۳ ۶۸٫۵ ۴٫۰۳
۰۱-۱۱-۲۰۱۱ ۷۵٬۱۴۹٬۶۶۹ ۱٫۳ ۴۶ ۷۱٫۴ ۳٫۵۵
۰۱-۱۱-۲۰۱۶ ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ ۱٫۲۴ ۴۸ ۷۴٫۰ ۳٫۳

آمار کلی سرشماری‌ها

جمعیت استان‌ها و شهرستان‌های ایران (سال ۱۴۰۰).

جمعیت ایران و رشد متوسط آن در طی دهه‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۵ بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن ایران به شرح زیر است:

ردیف سال جمعیت کل ایران رشد جمعیت
۱ ۱۳۳۵ ۱۸٬۹۵۴٬۷۰۴ -
۲ ۱۳۴۵ ۲۵٬۷۸۸٬۷۲۲ ۱۳٫۳
۳ ۱۳۵۵ ۳۳٬۷۰۸٬۷۴۴ ۲٫۷۱
۴ ۱۳۶۵ ۴۹٬۴۴۵٬۰۱۰ ۳٫۹۱
۲–۴ ۱۳۷۰ ۵۵٬۸۳۷٬۱۶۳ ۲٫۴۶
۵ ۱۳۷۵ ۶۰٬۰۵۵٬۴۸۸ ۱٫۴۷
۶ ۱۳۸۵ ۷۰٬۴۷۲٬۸۴۶ ۱٫۶۱
۷ ۱۳۹۰ ۷۵٬۱۴۹٬۶۶۹ ۱٫۲۹[۱۷]
۸ ۱۳۹۵ ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ ۱٫۲۴[۱۸]

آمار حیاتی سالانه ثبت احوال

آمار سالانه ولادت و وفات بر اساس داده های ثبت احوال از سال 1338:[۱۹]

سال ولادت وفات
1338 864,846 176,288
1339 876,206 171,040
1340 902,260 159,371
1341 957,500 165,488
1342 920,967 135,912
1343 1,118,911 145,174
1344 1,188,346 171,940
1345 1,102,848 178,991
1346 1,014,321 178,749
1347 1,046,134 173,352
1348 1,107,910 167,575
1349 1,190,957 163,896
1350 1,235,025 149,011
1351 1,138,843 153,920
1352 1,199,777 155,305
1353 1,248,256 149,875
1354 1,339,267 148,543
1355 1,399,977 156,010
1356 1,406,204 146,369
1357 1,373,738 127,883
1358 1,688,942 142,401
1359 2,451,765 162,175
1360 2,419,951 178,065
1361 2,097,957 200,614
1362 2,203,560 207,228
1363 2,068,279 186,440
1364 2,031,969 190,061
1365 2,256,971 199,511
1366 1,832,722 204,230
1367 1,942,936 238,390
1368 1,789,817 199,645
1369 1,726,488 217,615
1370 1,592,898 217,604
1371 1,433,243 188,647
1372 1,388,017 208,161
1373* 1,426,784 2,538,078
1374* 1,205,372 2,756,482
1375* 1,187,903 1,240,975
1376* 1,179,260 1,031,836
1377 1,186,659 551,345
1378 1,174,279 506,945
1379 1,095,165 382,674
1380 1,110,836 421,525
1381 1,122,104 337,237
1382 1,171,573 368,518
1383 1,154,368 355,213
1384 1,239,408 363,723
1385 1,253,912 408,566
1386 1,286,716 412,736
1387 1,300,166 417,798
1388 1,348,526 393,514
1389 1,364,523 440,538
1390 1,382,229 422,133
1391 1,421,689 367,539
1392 1,471,758 361,227
1393 1,534,311 436,840
1394 1,570,183 366,684
1395 1,528,003 369,152
1396 1,487,861 376,313
1397 1,366,491 377,024
1398 1,196,135 395,392
1399 1,113,964 507,511
  • در سال های 1373 تا 1376 طرح ثبت ضربتی فوت های معوقه اجرا شده است.

مهاجرت‌ها

ایران شمار قابل توجهی از مهاجران خارجی را میزبانی می‌کند. بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، مهاجران ساکن ایران، به ترتیب، بیشتر از افغانستان (یک میلیون و ۵۸۴ هزار تن)، عراق (۳۴ هزار و ۵۰۰ تن) و پاکستان (۱۴ هزار و سیصد تن) هستند. طبق این آمار، استان سکونت معمول این مهاجران، برای افغان‌ها تهران و برای عراقی‌ها و پاکستانی‌ها قم بوده‌است.[۲۰]

اندازهٔ مهاجرت از ایران نیز قابل توجه است. در سال ۱۳۹۶، حسین عبده تبریزی گفت که یک و نیم میلیون ایرانی در صف مهاجرت به کشورهای کانادا و استرالیا قرار دارند. پس از انقلاب ۱۳۵۷، چندین موج مهاجرتی در ایران به راه افتاد؛ موج نخست به دلایل سیاسی، بلافاصله پس از انقلاب ۱۳۵۷ و بیشتر به سمت ایالات متحده، موج دوم به دلایل سیاسی-عقیدتی در ابتدای دههٔ ۱۳۶۰ و بیشتر به سوی اروپا، موج سوم با دلایلی چون کسب کیفیت زندگی و رفاه بالاتر به سمت کشورهایی همانند کانادا و استرالیا و موج چهارم که به دلایل سیاسی رخ داد و از سال ۱۳۸۸ آغاز شد. در جمهوری اسلامی، بحران‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران در ابعاد تظاهرات سراسری نمود پیدا کرده و با همراهی بلایای طبیعی، بر دشواری زندگی در این کشور افزوده‌اند؛ این شرایط، انگیزه‌ها برای مهاجرت از ایران را افزایش داد. در این دوره برآوردهای زیادی از خسارت سنگین مهاجرت سرمایه‌داران و فرار مغزها از ایران انجام شده که برخی از آنان، از سوی منابع رسمی این کشور تأیید شده‌اند.[۲۱][۲۲]

سناریوهای آینده

آمارها نشان می‌دهد که دوران طلایی جمعیت ایران تا سال ۱۴۳۰ طول می‌کشد؛ در این دوران نسبت جمعیت در سنین فعالیت، افزایش یافته و به حداکثر خود یعنی بالای ۷۰ درصد می‌رسد.[۲۳] جمعیت کل کشور در سال ۱۴۳۰ هجری شمسی بر اساس پیش‌بینی پژوهشکده آمار، درصورت افزایش میزان باروری کل به ۱۱۲ میلیون و ۴۷۵ هزار و ۴۵۸ نفر می‌رسد. با استفاده از مجموعه فرضیه‌ها و تجربیات کارشناسی در پیش‌بینی‌های جمعیت کشور، پیش‌بینی‌های فرض جمعیت سازمان ملل، روندهای جاری، تجربه‌های بین‌المللی و مهم‌تر از همه تغییرات سطح باروری در دهه اخیر در کشور و زیر مجموعه‌های استانی، شهری و روستایی آن، می‌توان به دیدگاه زیر در مورد تغییرات سطح باروری در آینده رسید و در قالب چهار گزینه مطرح شده به آینده نگری جمعیت کل کشور به تفکیک مناطق شهری و روستایی به شرح زیر پرداخت:[۲۴]

  1. فرض اول: رسیدن به حدود ۲٫۶ فرزند در سال ۱۴۳۰ (فرض خوش‌بینانه)
  2. فرض دوم: تثبیت سطح باروری کل از سال ۱۳۹۵ به بعد یعنی ۲٫۱۱ فرزند تا سال ۱۴۳۰
  3. فرض سوم: کاهش سطح باروری کل با شیبی تند به زیر سطح جانشینی ۱٫۵ فرزند در سال ۱۴۳۰ (فرض بدبینانه)
  4. فرض چهارم: کاهش سطح باروری کل با شیبی ملایم تا به زیر سطح جانشینی ۱٫۹ فرزند در سال ۱۴۳۰

در صورت تحقق سناریو اول یعنی افزایش میزان باروری کل، جمعیت کل کشور در سال ۱۴۳۰ هجری شمسی برابر با ۱۱۲ میلیون و ۴۷۵ هزار و ۴۵۸ نفر، با فرض ثابت ماندن میزان باروری کل، برابر با ۱۰۴ میلیون و ۱۷ هزار و ۵۸۸ نفر و با سناریوهای سوم و چهارم یعنی کاهش شدید و کاهش ملایم باروری به ترتیب برابر ۹۵ میلیون و ۳۱۷ هزار و ۴۶۴ نفر و ۱۰۱ میلیون و ۳۹۲ هزار و ۳۲۰ نفر خواهد بود. تجارب کشورهای مختلف نشان می‌دهد در مراحل میانی گذار جمعیتی، میزان باروری کل به زیر سطح جانشینی می‌رسد؛ بنابراین انتخاب فرض عملیاتی و محتمل (رسیدن به سطح باروری کل حدود ۱٫۹ فرزند) است.

بنابراین بر اساس سناریوهای مختلف در سال ۱۴۳۰ برای جمعیت ایران داریم:[۲۵]

  1. افزایش سطح باروری کل، ۱۱۲ میلیون و ۴۷۵ هزار و ۴۵۸ نفر
  2. تثبیت سطح باروری کل، ۱۰۴ میلیون و ۱۷ هزار و ۵۸۸ نفر
  3. کاهش سطح باروری کل با شیبی ملایم، ۱۰۱ میلیون و ۳۹۲ هزار و ۳۲۰ نفر
  4. کاهش سطح باروری کل با شیبی تند، ۹۵ میلیون و ۳۱۷ هزار و ۴۶۴ نفر

طی تخمین دیگری در سال ۲۰۳۰ میلادی جمعیت ایران به بیش از ۹۲ میلیون نفر می‌رسد.[۲۶]

شاخص‌های جمعیتی

شاخص‌ها زیرمجموعه‌ها میزان(تعداد یا سن) درصد رتبه
در دنیا
ساختار سنی ۰ تا ۱۴ سال مرد: ۷٬۳۹۴٬۸۴۱ نفر
زن: ۷٬۰۲۲٬۰۷۶ نفر
۲۱٫۷ ٪
۱۵ تا ۶۴ سال مرد: ۲۴٬۵۰۱٬۵۴۴ نفر
زن: ۲۳٬۹۱۴٬۱۷۲ نفر
۲۲٫۹ ٪
۶۵ سال به بالا مرد: ۱٬۷۲۵٬۸۲۸ نفر
زن: ۱٬۸۷۰٬۸۲۳ نفر
۵٫۴ ٪
رشد جمعیت ۱٫۵ ٪
تراکم جمعیت ۴۵٫۳ نفر به ازای
هر کیلومتر مربع
سن میانه
(میانگین)
مرد ۲۶ سال
زن ۲۶٫۵ سال
کل ۲۶٫۳ سال
نرخ باروری ۱٫۷ زایمان برای هر زن ۱۷۱
نرخ مرگ و میر ۵٫۲ مرگ در هر
۱۰۰۰ نغر
۱۷۱
نرخ مهاجرت ۲٫۶۲− در هر
۱۰۰۰ نفر
۱۴۱
نرخ بی‌کاری ۱۴٫۶ ٪
(در بهار ۸۹)
جمعیت فعال
کشور
۲۴٫۲ میلیون نفر
(در بهار ۸۹)
جمعیت
شهر نشین
۵۳٫۶ میلیون نفر
جمعیت
روستا نشین
۲۱٫۱ میلیون نفر
نسبت جنسیتی در هنگام تولد ۱٫۰۵  
زیر ۱۵ سال ۱٫۰۵  
۱۵ تا ۶۴ سال ۱٫۰۲  
بالای ۶۵ سال ۰٫۹۱  
کل جمعیت ۱٫۰۲  
مرگ و میر نوزادان ۳۵٫۷۸ مرگ در
هر ۱۰۰۰ تولد زنده
۷۱
امید به زندگی
در هنگام تولد
مردان ۶۹٫۶۵ سال
زنان ۷۲٫۷۲ سال
کل جمعیت ۷۱٫۱۴ سال ۱۳۲
سهم باروری
در جهان
۱۷٫۱۷ تولد در
هر ۱۰۰۰ نفر
۱۲۰
ایدز و اچ‌آی‌وی درصد شیوع ۰٫۲ ٪
(برآورد ۲۰۰۷)
۱۰۲
جمعیت مبتلا
به ایدز
۸۶۰۰۰ نفر
(برآورد ۲۰۰۷)
۴۹
مرگ بر اثر ایدز ۴۳۰۰ نفر
(برآورد ۲۰۰۷)
۴۷


شهرنشینی

 
تغییرات جمعیت شهری و روستایی ایران در دهه‌های اخیر

جمعیت شهرنشین ایران در سدهٔ اخیر رشد چشمگیری داشته‌است. در نخستین سرشماری رسمی ایران که در سال ۱۳۳۵ صورت گرفت، از کلّ جمعیت ایران (۱۸٬۹۵۴٬۷۰۴ نفر) حدود ۳۲ درصد (۶٬۰۰۲٬۶۲۱ نفر) در شهرها ساکن بوده‌اند.[۲۷] این در حالی است که بر اساس سرشماری رسمی سال ۱۳۹۵، جمعیت کشور بالغ بر ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ تن بوده که از این تعداد، ۵۹٬۱۴۶٬۸۴۷ نفر (۷۴ درصد) در شهرها ساکن بوده‌اند.[۵] مهم‌ترین دلیل این افزایش، مهاجرت مردم از روستاها به شهرها بوده‌است؛ البته عواملی چون تبدیل روستاهای بزرگ به شهر نیز در آن نقش داشته‌اند.

جدول زیر ۸ شهر پرجمعیت ایران را معرفی می‌کند:

رتبه شهر استان جمعیت
شهر[۲۸] کلان‌شهر[۲۹]
۱ تهران تهران ۸٬۶۹۳٬۷۰۶ ۱۴٬۷۰۰٬۰۰۰
۲ مشهد خراسان رضوی ۳٬۰۰۱٬۱۸۴ ۳٬۴۰۰٬۰۰۰
۳ اصفهان اصفهان ۱٬۹۶۱٬۲۶۰ ۲٬۷۰۰٬۰۰۰
۴ کرج البرز ۱٬۵۹۲٬۴۹۲ ۲٬۵۰۰٬۰۰۰
۵ شیراز فارس ۱٬۵۶۵٬۵۷۲ ۱٬۹۰۰٬۰۰۰
۶ تبریز آذربایجان شرقی ۱٬۵۸۸٬۶۹۳ ۱٬۷۶۰٬۰۰۰
۷ قم قم ۱٬۲۰۱٬۱۵۸ ۱٬۲۴۰٬۰۰۰
۸ اهواز خوزستان ۱٬۱۸۴٬۷۸۸ ۱٬۳۲۰٬۰۰۰

ژنتیک

یک مطالعه ژنتیکی بر روی دی‌ان‌ای میتوکندریایی (نسب مادری) اقوام ایرانی نشان داده که پارسیان، آذری‌ها، کردها، گیلکی‌ها اغلب به شاخه‌های مخصوص اوراسیا غربی تعلق دارند. در عرب‌ها و بلوچ‌ها شاخه‌های مخصوص اوراسیا غربی و شرقی به یک اندازه شیوع دارد و در ترکمن‌ها شاخه‌های ویژه اوراسیا شرقی غالب است. وجود هاپلوگروه‌های شرق و غرب اوراسیا می‌تواند تأییدی بر نظریه مورخان و زبان‌شناسان در مورد مهاجرت آریایی‌ها از جایی در جنوب سیبری و دریاچه آرال و قفقاز باشد. حضور ماکروهاپلوگروپ‌های باستانی N و M نیز حکایت از ورود انسان‌های اولیه‌ای دارد که بعد از مهاجرت از آفریقا در ایران ساکن شدند. عدم توسعه هاپلوگروه‌های مخصوص جنوب غربی آسیا هم می‌تواند به دلیل بازدارندگی کویر لوت و دشت لوت باشد که جلوی سفر ژنتیکی هاپلوگروه‌های ویژه جنوب آسیا را گرفته‌است. هتروژنیتیک و تنوع هاپلوتایپ‌ها در بین تمام اقوام بالا است اما پایین بودن تنوع نوکلئوتیدها نشاندهنده وجود ازدواج‌های درون‌قومی است.[۳۰]

طبق پژوهشی که در سال ۲۰۱۳ منتشر شد، گوناگونی ژنتیکی ایرانیان، سطح بالایی دارد و در مجموع همانند مناطقی چون آناتولی، اروپا و قفقاز جنوبی است. آذری‌های ایرانی، به شکل قابل توجهی از نظر ژنتیکی به مردم گرجی نزدیکند و عموماً گمان می‌رود که با آذربایجانی‌ها منشأ مشترکی دارند؛ اما خوشهٔ ژن آنان، با آذربایجانی‌ها متفاوت است. پارسیان، کردها، قشقایی‌ها و اقوام گویشور زبان‌های هندواروپایی در ایران، از دید ژنتیکی، تشابه بالایی به هم دارند.[۳۱][۳۲]

زبان‌های ایران

 
پراکنش مردم لر در استان‌های ایران، سال ۲۰۱۰ میلادی

اتنولوگ جمعیت فارسی‌زبانان ایران در سال ۲۰۱۶ را ۵۰ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر یعنی بیش از ۶۲ درصد می‌داند.[۳۳][۳۴] اِتنولوگ (به انگلیسی: ethnologue) از معتبرترین دانشنامه‌های موجود در جهان است که داده‌های آماری از تعداد گویشوران زبان‌های مختلف را به صورت اینترنتی منتشر می‌کند.

جمعیت ایران در پایان سال ۲۰۱۶ میلادی، طبق تخمین‌های متفاوت بین ۷۹ تا ۸۱ میلیون نفر بوده‌است. اتنولوگ جمعیت گویشوران زبان‌های مختلف در ایران در سال ۲۰۱۶ میلادی را به ترتیب زیر بیان کرده‌است. به این نکته توجه شود که بین قومیت و گویشور تفاوت وجود دارد و برای نمونه میزان جمعیت آذری زبانان در جدول لحاظ شده‌است در حالی که جمعیت آذری‌تباران اندکی بیشتر است.[۳۳] بیش از ۸۱ درصد مردم ایران در سال ۲۰۱۶ میلادی به یکی از زبان‌های ایرانی سخن می‌گویند.

ردیف نام جمعیت(۲۰۱۶) درصد از کل جمعیت ایران(۲۰۱۶)
زبان‌های ایرانی
۱ زبان فارسی ۵۰٬۴۰۰٬۰۰۰ ۶۲٫۷۴
۲ زبان کردی ۵٬۵۹۰٬۰۰۰ ۶٫۹۵
۳ زبان لری ۱٬۷۰۰٬۰۰۰ ۲٫۱۱
۴ زبان گیلکی ۲٬۴۰۰٬۰۰۰ ۲٫۹۸
۵ زبان مازندرانی ۲٬۳۴۰٬۰۰۰ ۲٫۹۱
۶ زبان بلوچی ۱٬۹۲۰٬۰۰۰ ۲٫۳۹
۷ زبان لکی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ۱٫۲۴
۸ زبان تاتی و زبان تالشی ۴۰۰٬۰۰۰ ۰٫۴۹
۹ سایر زبان‌های ایرانی محدود ۰٫۰۴
کل زبان‌های ایرانی ۶۵٬۷۵۰٬۰۰۰ ۸۱٫۴۵
زبان‌های غیرایرانی
۱ زبان ترکی آذربایجانی ۱۰٬۹۰۰٬۰۰۰ ۱۳٫۵۷
۲ زبان ترکمنی ۷۹۰٬۰۰۰ ۰٫۹۸
۳ زبان ترکی خراسانی ۸۸۶٬۰۰۰ ۱٫۱۰
۴ زبان ترکی قشقایی ۹۵۹٬۰۰۰ ۱٫۱۹
۵ زبان عربی ۱٬۳۲۰٬۰۰۰ ۱٫۶۴
۶ زبان ارمنی ۱۰۰٬۰۰۰ ۰٫۱۲
۷ زبان آشوری ۱۵٬۰۰۰ ۰٫۰۲
۸ سایر زبان‌های غیر ایرانی محدود ۰٫۰۲
کل زبان‌های غیرایرانی ۱۴٬۹۷۰٬۰۰۰ ۱۸٫۵۵
کل تجمیعی کل زبان‌های رایج در ایران ۸۰٬۷۲۰٬۰۰۰ ۱۰۰

[۳۰]

بنابر گزارش کتابچهٔ سیا، امروزه ایران از قومیت‌های گوناگونی از جمله فارسی زبانان(۶۱ درصد)، آذربایجانی‌ها (۱۶ درصد)، کُردها (۱۰ درصد)، گیلک‌ها و مازندرانی‌ها (۷ درصد)، بلوچ‌ها (۲ درصد)، عرب‌ها (۲ درصد)، ترکمن‌ها و قشقایی‌ها (۲ درصد) و دیگران (۲ درصد) تشکیل یافته‌است.[۳۵]

براساس نتایج سرشماری سال ۱۳۷۵ دربارهٔ ترکیب قومی ملّت ایران، جمعیت پارسیان حدود ۷۳ تا ۷۵ درصد جمعیت ایران است. آمار سرشماری سال ۱۳۷۵ نشان می‌دهد که ۸۲ تا ۸۳ درصد مردم پارسی صحبت می‌کنند و ۸۶/۲ درصد از آن‌ها فقط پارسی را می‌فهمند.[۳۶]

بنابر برآورد دیگری از کنگرهٔ آمریکا، ۶۵ درصد از ساکنان ایران به زبان پارسی، ۱۶ درصد به زبان ترکی آذربایجانی، ۷ درصد به زبان کردی، ۶ درصد به زبان لری، ۲ درصد به زبان عربی، ۲ درصد به زبان بلوچی، ۱ درصد به زبان ترکمنی، ۱ درصد به زبان قشقایی و سایر زبان‌های ترکی و کم‌تر از ۱ درصد نیز به زبان‌های ارمنی، آشوری، گرجی و دیگر زبان‌های غیرپارسی و غیرترکی سخن می‌گویند.[۳۷]

در ایران در حدود ۷۵ زبان و گویش رواج دارد.[۳۸] بنابر تخمین کتابچهٔ اطلاعات سیا، بزرگ‌ترین گروه‌های زبانی ایران را به ترتیب فارسی با گویشهای مختلف (۵۸ درصد)، ترکی آذربایجانی با گویش‌های مختلف (۲۶ درصد)، کردی (۹ درصد)، لری ۲۰/۲ درصد)، بلوچی (۱ درصد)، عربی (۱ درصد)، ترکمنی (۱ درصد) و دیگر زبان‌ها (۲ درصد) تشکیل می‌دهند.[۳۵]

مهرداد ایزدی پژوهشگر کرد-بلژیکی-آمریکایی که کار وی را می‌توان در دانشکده امور بین‌الملل و عمومی دانشگاه کلمبیا آمریکا در وبسایت پروژه ۲۰۰۰ خلیج فارس مشاهده کرد،[۳۹] می‌گوید در سرشماری ایران در سال ۲۰۰۱ نشان می‌دهد که فارسی‌زبان نخست ۶۳٪ از ایرانیان می‌باشد.[۴۰] در حالی که وی درصدهای زیر را نیز ارائه می‌دهد:

  • ۶۳٫۳ ٪ فارسی دری
  • ۱۳٪ ترکی و گویش‌های ترکی
  • ۷٪ کُردی
  • ۳٫۶٪ گیلکی
  • ۳٪ مازندرانی
  • ۲٫۵٪ بلوچ
  • ۱٫۸٪ عرب
  • دیگر زبان‌ها مانند ترکمن، پشتو، ارمنی، سریانی، گرجی، قشقایی، براهویی، راجی، مینابی و دیگر زبان‌های ایرانی غربی مانند (لاری، تالشی، تاتی، راجی، غیره)

بر پایه گزارش صندوق جمعیت ملل متحد نیز زبان جمعیت ایران متشکل از ۵۱٪ فارسی دری، ۲۴٪ آذری، ۸٪ گیلک و مازندرانی، ۷٪ کردی، ۳٪ عربی، ۲٪ بلوچی، ۲٪ لری، ۲٪ ترکمنی و ۱٪ دیگر زبان‌ها مانند لکی، قشقایی، قزاقی، هزارگی، گرجی، ارمنی، تاتی، تالشی و…[۴۱]

تاکنون در هیچ‌یک از سرشماری‌های ایران پرسش‌های مربوط به وابستگی‌های قومی و زبانی پرسیده نشده‌است. اگرچه این پرسش در پرسشنامه‌های سرشماری سال ۱۳۶۵ مطرح شده بود ولی به دلیل ملاحظات سیاسی از جمع‌آوری اطلاعات مربوط به آن خودداری شد. با این حال پژوهش‌ها و برآوردهایی در مورد ترکیب قومی و زبانی کشور انجام شده‌است. یکی از این پژوهش‌ها به نمونه‌گیری سازمان ثبت احوال کشور در مرداد ۱۳۷۰ بازمی‌گردد که زبان مادری زنانی را که برای دریافت شناسنامه فرزندان خود به دفترهای ثبت احوال مراجعه کرده بودند، مورد پرسش قرار می‌داد. در این نظرسنجی از مجموع ۴۹٬۵۵۸ مادر، ۴۶٫۲٪ به فارسی، ۲۰٫۶٪ به آذری، ۱۰٪ به کُردی، ۸٫۹٪ به لری و لکی، ۷٫۲٪ به زبان شمالی، ۳٫۵٪ به عربی، ۲٫۷٪ به بلوچی، ۰٫۶٪ به ترکمنی، ۰٫۱٪ به ارمنی و ۰٫۲٪ به دیگر زبان‌ها تکلم می‌کردند. مشابه این نظرسنجی در سال ۱۳۷۳ هم انجام شد و به نتایج مشابهی رسید. در این نظرسنجی‌ها روشن شد که سطح باروری و ویژگی‌های جمعیتی بر حسب جامعهٔ زبانی مادران بسیار متفاوت است و شمار فرزندان زنده زاده شده در گروه‌های گوناگون زبانی میان ۲٫۹ تا ۵ قرار داشت اما مطالعه‌ای دیگر نشان داد که این اختلاف بیشتر از تفاوت‌های فرهنگی و اقتصادی این گروه‌ها ناشی می‌شود تا صرف تعلق قومی و زبانی آن‌ها.[۴۲]

آمارهای زبانی

به‌طور کلّی آمارهای گوناگونی از ترکیب زبانی مردم ایران از سوی منابع گوناگون ارائه گردیده‌است:

آژانس اطلاعات مرکزی (سیا): گزارش ایران[۴۳]
گروه زبانی تعداد (تخمین سال ۲۰۰۸) نسبت جمعیتی
کل جمعیت ۷۷٬۸۹۱٬۲۲۰ ۱۰۰٪
پارسی ۴۷٬۵۱۳٬۶۴۴ ۶۱٪
آذربایجانی ۱۲٬۴۶۲٬۵۹۵ ۱۶٪
کردی ۷٬۷۸۹٬۱۲۲ ۱۰٪
لری و لکی ۴٬۶۷۳٬۴۷۳ ۶٪
عربی ۱٬۵۵۷٬۸۲۴ ۲٪
بلوچی ۱٬۵۵۷٬۸۲۴ ۲٪
ترکمنی ۱٬۵۵۷٬۸۲۴ ۲٪
دیگر ۷۷۸٬۹۱۵ ۱٪
درگاه ملی خدمات الکترونیکی ایران
گروه زبانی تعداد (سال ۲۰۰۶) نسبت جمعیتی[۴۴]
کل جمعیت ۷۰٬۴۹۵٬۷۸۲ ۱۰۰٪
فارسی (همراه با گیلکی و مازندرانی) ۴۲٬۲۹۷٬۴۶۹ ۶۰٪
ترکی ۱۷٬۶۲۳٬۹۴۵ ۲۵٪
کردی ۴٬۹۳۴٬۷۰۴ ۷٪
لری ۱٬۴۰۹٬۹۱۵ ۲٪
عربی، بلوچی، ارمنی، آسوری و سایر ۴٬۲۲۹٬۷۴۹ ۶٪
فدراسیون دانشمندان آمریکا
گروه زبانی تعداد (سال ۲۰۰۶)[۴۵]
کل جمعیت ۷۰٬۵۰۰٬۰۰۰
فارسی ۳۶٬۰۰۰٬۰۰۰
ترکی آذربایجانی ۱۸٬۰۰۰٬۰۰۰
کردی ۴٬۰۰۰٬۰۰۰
عربی ۳٬۰۰۰٬۰۰۰
بلوچی ۱٬۴۰۰٬۰۰۰
کتابخانه کنگره آمریکا- مطالعه یک کشور: ایران
گروه زبانی تعداد(۱۹۸۶)[۴۶] درصد نسبت
کل جمعیت ۴۵٬۶۱۲٬۰۰۰[۴۷] ۱۰۰٪
فارسی ۲۳٬۱۰۰٬۰۰۰ ۵۰٫۶۴٪
گیلکی و مازندرانی ۳٬۴۵۰٬۰۰۰ ۷٫۵۶٪
ترکی آذربایجانی ۱۱٬۵۰۰٬۰۰۰ ۲۵٫۲۱٪
قشقایی ۲۵۰٬۰۰۰ ۰٫۵۵٪
ترک‌های ساکن استان فارس ۲۵۰٬۰۰۰[۴۸] ۰٫۵۵٪
ترکمنی ۲۵۰٬۰۰۰ ۰٫۵۵٪
کردی ۴٬۰۰۰٬۰۰۰ ۸٫۷۷٪
لری ۵۵۰٬۰۰۰ ۱٫۲٪
بختیاری ۲۵۰٬۰۰۰ ۰٫۵۵٪
عربی ۵۳۰٬۰۰۰ ۱٫۱۶٪
بلوچی ۶۰۰٬۰۰۰ ۱٫۳۲٪
ارمنی ۲۵۰٬۰۰۰ ۰٫۵۵٪
آشوری ۳۲٬۰۰۰ ۰٫۰۷٪
دیگر[۴۹] ۶۰۰٬۰۰۰ ۱٫۳۲٪
کتابخانه کنگره - بخش تحقیقات فدرال
گروه زبانی درصد نسبت (تخمین سال ۲۰۰۸)[۵۰]
فارسی ۶۵٪
اذری آذربایجانی ۱۶٪
کردی ۷٪
لری ۶٪
عربی ۲٪
بلوچی ۲٪
ترکمنی ۱٪
قشقایی ۱٪
دیگر ۱٪
کل ۱۰۰٪

جستارهای وابسته

منابع

  1. جمعیت ایران worldometers
  2. «سقوط نرخ رشد جمعیت در ایران». www.tabnak.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷.
  3. «Population growth (annual %) - Iran, Islamic Rep. | Data». data.worldbank.org. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷.
  4. "Middle East :: Iran — The World Factbook - Central Intelligence Agency". www.cia.gov. Archived from the original on 19 April 2020. Retrieved 2020-04-19.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ «جمعیت کشور بر حسب جنس در نقاط شهری و روستایی به تفکیک استان» (به پارسی). درگاه ملی آمار. دریافت‌شده در ۲۳ تیر ۱۳۹۶.
  6. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ مه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۹.
  7. "Official Iranian Population clock". Amar.org.ir. Archived from the original on 4 February 2012. Retrieved 13 Feb 2012.
  8. «گزیده سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵» (PDF). مرکز آمار ایران. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۵ مارس ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۵ مارس ۲۰۱۸.
  9. http://www.iribnews.ir/fa/news/1178677/امسال-اتباع-غیرقانونی-افغان-در-ایران-ساماندهی-و-تعیین-تکلیف-می‌شوند
  10. http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/12/141210_u14_iranian_abroad
  11. http://www.bartarinh.ir/fa/news/31988/اعلام-دقیق-تعداد-ایرانیان-خارج-از-کشور[پیوند مرده]
  12. http://www.iran-newspaper.com/Newspaper/BlockPrint/142361
  13. http://www.irna.ir/sb/fa/News/82289216/
  14. http://www.salamatnews.com/news/203142/مصائب-ادامه‌دار-زندگی-بدون-شناسنامه-شهروندان-سیستان-و-بلوچستان
  15. محمد طبیبیان؛ «طرح مجدد مشکل بحرانیِ کمبود آب در کشور»؛ دنیای اقتصاد؛ ۲۸ شهریور ۱۳۹۳
  16. https://www.isna.ir/news/97100603244/جمعیت-ایران-در-طول-یک-قرن-8-برابر-شده-است-در-شرایط-فعلی-جمعیت
  17. گزیده نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰ (pdf)
  18. «گزیده نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۳ مارس ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۳ اسفند ۱۳۹۵.
  19. شمار رویدادهای حیاتی
  20. «مهاجران در ایران؛ تعداد اتباع کدام کشورها بیشتر است؟ BBC». ۲۰۱۷-۰۶-۱۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷.
  21. «سه دهه مهاجرت ایرانیان، بلیط‌های یک طرفه و چمدان‌های باز نشده». BBC. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷.
  22. «آینده‌ای نامعلوم در انتظار جامعه ایرانی، سونامی مهاجرت». BBC. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۷.
  23. https://www.irna.ir/news/83793002/دوران-طلایی-جمعیت-ایران-تا-سال-۱۴۳۰
  24. https://www.irna.ir/news/83786208/پیش-بینی-افزایش-جمعیت-ایران-در-سال-۱۴۳۰-به-۱۱۲-میلیون-نفر
  25. https://www.srtc.ac.ir/analytical-reports/نگاهی-به-گذشته-حال-و-آینده-جمعیت-ایران
  26. https://www.worldometers.info/world-population/iran-population/
  27. نشریهٔ نتایج سرشماری‌های مرکز آمار ایران
  28. https://www.amar.org.ir/english
  29. "Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps". citypopulation.de. 2018-09-13. Archived from the original on 2018-09-13.
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ ژنوم میتوکندری ابزاری مؤثر در تعیین هویت، مجله پزشکی قانونی، دوره ۱۴، شماره ۳، پائیز ۱۳۸۷
  31. Derenko, Miroslava; Malyarchuk, Boris; Bahmanimehr, Ardeshir; Denisova, Galina; Perkova, Maria; Farjadian, Shirin; Yepiskoposyan, Levon (2013-11-14). "Complete Mitochondrial DNA Diversity in Iranians". PLOS ONE. 8 (11): e80673. doi:10.1371/journal.pone.0080673. ISSN 1932-6203. Archived from the original on 2020-06-07.
  32. "Iran - People". Encyclopedia Britannica. Archived from the original on 2020-05-03. Retrieved 2020-05-03.
  33. ۳۳٫۰ ۳۳٫۱ https://www.ethnologue.com/country/IR/languages
  34. https://www.ethnologue.com/language/pes
  35. ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ "Iran". Official Website of Central Intelligence Agency (CIA). 22 Januaryٔ 2009. Retrieved 11 February 2009.
  36. مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی ایران
  37. "Ethnic Groups and Languages of Iran" (PDF). Library of Congress. Retrieved 11 February 2009.
  38. زبان‌های ایران
  39. «language map of Iran». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۳.
  40. «Mehrdad Izady (2006-2011)». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۳.
  41. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۳.
  42. جمعیت، توسعه و بهداشت باروری، امیرهوشنگ مهریار و دیگران. تهران: نشر و تبلیغ بشری، فصل سیر تحولی جمعیت ایران نوشته حبیب‌الله زنجانی، سوم ۱۳۷۹. ص ۵۳–۵۲ شابک ‎۹۶۴−۵۹۸۲−۶۲−۶ به نقل از حبیب‌الله زنجانی، گامی نو در پژوهشهای جمعیتی، فصلنامه جمعیت، ۱۳۷۱، سازمان ثبت احوال
  43. Central Intelligence Agency (CİA): report of İran
  44. National portal for electronic services of İran: Ethnic Groups بایگانی‌شده در ۸ دسامبر ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine: Iran's population is made up of numerous ethnic groups. Persians migrated to the region from Central Asia beginning in the 7th century BC and established the first Persian empire in 550 BC. They are the largest ethnic group, and include such groups as the Gilaki, who live in Gilan Province, and the Mazandarani, who live in Mazandaran Province. Accounting for about 60 percent of the total population, Persians live in cities throughout the country, as well as in the villages of central and eastern Iran.Two groups closely related to the Persians both ethnically and linguistically are the Kurds and the Lurs. The Kurds, who make up about 7 percent of the population, reside primarily in the Zagros Mountains near the borders with Iraq and Turkey.The Lurs account for 2 percent of the population; they inhabit the central Zagros region. Turkic tribes began migrating into northwestern Iran in the 11th century, gradually changing the ethnic composition of the region so that by the late 20th century East Azerbaijan Province was more than 90 percent Turkish. Since the early 1900s, Azeris (a Turkic group) have been migrating to most large cities in Iran, especially Tehran. Azeris and other Turkic peoples together account for about 25 percent of Iran's inhabitants. The remainder of the population comprises small communities of Arabs, Armenians, Assyrians, Baluchis.
  45. Federation of American Scientists:...Population: 70.5 million (2007 est.)Persians, who constitute 51% of Iran’s population, dominate the central government of Iran.Roughly one out of every four Iranians is Azeri, making it Iran’s largest ethnic minority at over 18 million (some Azeris put the number higher). The Turkic-speaking Azeri community is predominantly Shiite and resides mainly in northwest Iran along the border with Azerbaijan (whose inhabitants are more secular than their Azeri cousins in Iran) and in Tehran. Although they have grievances with the current regime in Tehran, most Azeris say they are not treated as second-class citizens and are more integrated into Iranian society, business, and politics (the Supreme Leader is an ethnic Azeri) than other minorities. Predominantly Sunni Muslim, the Kurds reside mainly in the northwest part of the country (so-called Iranian Kurdistan) and comprise around 7% of Iran’s population. There are roughly 4 million Kurds living in Iran, compared to 12 million in Turkey and 6 million in Iraq. Unlike Iran’s other minorities, many of its Kurds harbor separatist tendencies. Along the Iranian-Iraqi border in southwest Iran is a population of some three million Arabs, predominantly Shiite. Arabs, whose presence in Iran stretches back 12 centuries, co-mingle freely with the local populations of Turks and Persians. Iran has roughly 1.4 million Baluchis, comprising 2% of its population. Predominantly Sunni, they reside in the Iranian section of an area known as Baluchistan, a region divided between Pakistan and Iran.
  46. Library of Congress - A Country Study: Iran Table 3. Ethnic and Linguistic Groups, 1986 (exclusive of refugees)
  47. exclusive of refugees
  48. شامل ابیوردی‌ها، افشارها، بهارلوها، اینانلوها، نفرها، و دیگر گروهای ترک‌زبان.
  49. گویش‌های ترکی و فارسی، انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، گرجی، روس
  50. Library of Congress – Federal Research Division Country Profile: Iran, May 2008

پیوند به بیرون