بوکان

شهری در استان آذربایجان غربی

بوکان ((دربارهٔ این پرونده آوا )) شهری در جنوب مرکزی استان آذربایجان غربی ایران و مرکز شهرستان بوکان است. این شهر نسبت به بسیاری از شهرهای ایران، شهری جوان و نوبنیاد محسوب می‌شود و از نظر بافت تاریخی در دورهٔ قاجار و سده نوزدهم میلادی بنیان گذاشته شده‌است.

بوکان
Kurdistan-bukanCity.jpg
Bukan summer 2012.jpg
پرونده:Citybukan fa logo.png
نشان‌وارهٔ شهرداری بوکان
کشور ایران
استانآذربایجان غربی
شهرستانبوکان
بخشمرکزی
سال شهرشدن۱۳۲۷[۱]
مردم
جمعیت
  • شهر: ۱۹۳٬۵۰۱ نفر[۲]
  • شهرستان بوکان: ۲۵۱٬۴۰۹ نفر[۳]
رشد جمعیت ۱۳٫۴۲٪[الف]
جغرافیای طبیعی
مساحتبا پهنهٔ ۹ کیلومتر[۴] و به‌صورت طولی ۱۲ کیلومتر[۵]
ارتفاع۱٬۳۰۰ تا ۱٬۳۷۰ متر[۶]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه۱۲٫۱ درجهٔ سانتی‌گراد[۷]
میانگین بارش سالانه۴۲۸ میلیمتر[۸]
روزهای یخبندان سالانه۱۰۰ روز (۱۳۹۰)[۹]
اطلاعات شهری
تأسیس شهرداری۱۳۲۷[۱۱]
ره‌آوردفرش، صنایع دستی، شیرینی محلی، ترشی، سبزیجات، ماهی قزل آلا، لبنیات محلی، میوه‌های فصلی، گیاهان کوهی
پیش‌شمارهٔ تلفن۴–۰۴۴ و پیش شمارهٔ مراکز شهری:۶۲٬۶۳[۱۰]
وبگاهپورتال شهرداری بوکان
شناسهٔ ملی خودرو ایران ن ۲۷
 ایران ط ۳۷
بوکان بر ایران واقع شده‌است
بوکان
روی نقشه ایران
۳۶°۳۱′۱۷″شمالی ۴۶°۱۲′۴۰″شرقی / ۳۶٫۵۲۱۵۰۹۶°شمالی ۴۶٫۲۱۱۱۸۳۷°شرقی / 36.5215096; 46.2111837

جمعیّت شهری آن براساس سرشماری سال ۱۳۹۵ بالغ بر ۱۹۳٬۵۰۱ نفر اعلام شده که بزرگترین شهر جنوب استان آذربایجان غربی به‌شمار می‌رود. از دههٔ ۱۳۶۰ شمسی، بوکان مرکز جذب مهاجران زیادی از شمالغرب ایران و خصوصاً بخش‌های کردنشین ایران بوده‌است. اکثریت ساکنان بوکان کُرد هستند و به زبان کردی سورانی با لهجهٔ بوکانی سخن می‌گویند. بیشتر مردم این شهر رسماً مسلمان و سنی شافعی مذهب هستند. دیگر جوامع مذهبی در بوکان شامل شیعهٔ دوازده‌امامی و بهائیان می‌شود.

بوکان از ارومیه ۱۸۵، از تبریز ۲۰۴ و از تهران ۶۴۹ کیلومتر از طریق خط ارتباطی زمینی فاصله دارد. موقعیت جغرافیایی این شهر ۱۳ استان شمال و جنوب ایران را به یکدیگر متصل می‌کند. بوکان در مرز میان استان کردستان و آذربایجان غربی قرار گرفته‌است. ارتفاع بوکان از سطح دریای آزاد ۱٬۳۷۰ متر است و آب هوای آن استپی خشک با تابستان‌های گرم و زمستان‌های سرد است.

در دورهٔ قاجار به سبب توجه و سکونت عزیزخان مکری و خانواده‌اش، بوکان مورد اهمیّت قرار گرفت. در دورهٔ پهلوی زیرساخت‌های شهری در آن بنا نهاده شد. پس از انقلاب سال ۱۳۵۷ در شاخص‌های اجتماعی، فرهنگی، ورزشی، اقتصادی و سیاسی شکوفا شد. این شهر یکی از شهرهای مهّم و مؤثر در ایران است.

بوکان دارای ۳ ناحیه شهرداری است و شهردار آن توسط شورای شهر ۷ نفره انتخاب می‌شود.[ب] این شهر دارای یک پایانه مسافربری است که در شرق شهر و نزدیکی کمربندی آن واقع شده‌است.

اقتصاد بوکان متکی به حوزۀ صنعت و صنایع خرد و بخش اندکی مربوط به گردشگری و مسافران است. ره‌آورد مردم آن، فرش دستباف، ترشی، سبزیجات، لبنیات محلی و میوه‌های فصلی است.

نام

دربارهٔ واژهٔ بوکان، نظریه‌های بسیاری مطرح شده و اختلاف نظر میان نویسندگان و روایت کنندگان وجود دارد.[۱۲]ولادیمیر مینورسکی به نقل از رشیدالدین فضل‌الله همدانی گفته‌است که پیک امرای مغولی مرکیت بوکان نام داشته‌است. ناحیهٔ بوکان در اصل شاید بهی یا باهی نام داشته که امروزه فقط به یک دهستان بوکان اطلاق می‌شود.[۱۳] بنا به روایتی بوکان را ابتدا شهر کهنه خوانده‌اند و آن شهر در جنوب غربی فعلی بوکان واقع شده بود که در اثر زلزله ویران شده و در محل فعلی نی‌زار و چشمه‌سار، بوکان را بنا کرده‌اند.[۱۴] بوکان چشمه‌های آب متعددی در آن وجود داشت و در زبان کُردی به چشمه «کانی» گفته می‌شود. به روایت ایل خاکی، شخصی که می‌خواهد به کانی برود در زبان کردی می‌گوید: ده‌چم بوکانی. به جهت سلیس و خوش آهنگ بودن، حرفِ ی آخر آن حذف و تبدیل به «بوکان» شده‌است.[۱۵]

لقب‌ها و عناوین

بوکان دومین شهر مهاجرپذیر ایران بعد از کرج،[۱۹] اَمن‌ترین شهر استان آذربایجان غربی،[۲۰] جایگاه دوم باسوادی (۹۵٪ نرخ باسوادی) پس از شهر ارومیه در سال ۱۳۹۵.[۲۱][۲۲] به این شهر لقب‌های عروس شهرهای ایران،[۲۳] شهر فرهیختگان،[۲۴] شهر آب‌ها و چشمه‌سارها،[۲۵] شهر حسن زیرک، شهر سرداران کُرد و شیرازِ کردها داده‌شده‌است. در میان مردم کُرد، بوکان از جایگاه فرهنگی - سیاسی بالایی برخودار بوده و کانون توجه است.[۲۶][۲۷][۲۸]

تاریخ

پیشینه و بافت تاریخی این شهر مربوط به دورهٔ قاجار و برپایهٔ زندگی‌نامه چهار شخصیت دولتی که به خانوادهٔ «سردار» معروف‌اند است. اهمیّت بوکان به واسطهٔ ارتباط این شهر با خاندان سردار عزیزخان مکری است.[۲۹] قبل از عزیزخان، مالک این ناحیه طایفهٔ مردان بیگ یا همان ایل خاکی (خلکی) بودند. حسین قلی‌بیگ، ابراهیم بیگ از مالکان بوکان بودند که همگی نسبت خانوادگی با یکدیگر داشتند.[۳۰] پس از ابراهیم بیگ، بوکان به یکی از خان‌های این ایل به‌نام مرتضی‌خان خاکی که در تهران و دربار شاه بسر می‌برد رسید. این ایل در آن زمان با عزیزخان بر سر مالکیت بوکان در اختلاف بودند.[۳۰] ابراهیم بیگ وکیل انتقال املاک بود و در روستای سردار آباد سکونت داشت.[۳۰] او شخصی با نفوذ و از سوی حکومت وقت به «وکیل» ملقب شده بود. ابراهیم بیگ بیشتر در تهران مانده و از طرف دولت به شیراز تبعید شد و در آن‌جا درگذشت.[۳۰] پس از مرگ مرتضی‌خان، املاک به فیض‌الله بیگ رسید و سپس به عزیزخان منتقل شد.[۳۰] در سال‌های اولیهٔ سلطنت ناصرالدین شاه جمعیّت بوکان ۶۰ نفر بود.[۳۱] تا قبل از آباد شدن بوکان، این ناحیه یک تپه مشرف به چشمه‌های آب با زمین‌های مرطوب و باتلاقی که همهٔ اطراف و جوانب آن باغ بود.[۳۲] مینورسکی در سال ۱۲۸۹ شمسی به درخواست سردار محمد حسین خان به بوکان دعوت شد.[۳۳] به گفتهٔ مینورسکی در این زمان، بوکان یک قصبه و مرکز اداری یک بخش و محل سکونتِ نسل به نسل حاکمان مکری بوده‌است.[۳۴]

سه سردار در شکل‌گیری و توسعۀ بوکان نقش داشته‌اند که اسامی آن‌ها به ترتیب عبارت از عزیزخان مکری، سیف الدین خان مکری و محمدحسین خان مکری است. علی خان مکری آخرین و چهارمین سردار این شهر، به دلیل نداری و بدهی در سال ۱۳۰۶ شمسی بوکان را واگذار و از امورات دولتی کناره‌گیری کرد.[۳۵]

در روایتی از حرکت قشون عراقی از بیجار گروس و فوت نواب واالله حشمت‌الدوله در سال ۱۲۵۹ شمسی به قلعهٔ بوکان و سیف الدین حاکم آن که در آنجا سکونت داشته، اشاره شده‌است.[۳۶]

میرزا محمد علی محلاتی ملقب به «حاجی سیاح» در کتاب خاطرات و سفرنامهٔ خود (صفحهٔ ۲۵۴) در تیرماه سال ۱۲۶۱ شمسی، بوکان را این چنین توصیف کرده‌است:

از غار کرفتو و سقز گذشتیم و به هنگام مغرب وارد بوکان شدیم. دهی است که دریاچه بسیار خوبی داشت و آب زلالی از آن جاری بود. تحقیق کردیم گفتند «قریه از مرحوم عزیزخان سردار بوده» که الان ملک پسرش سیف الدین خان می‌باشد.[۳۷]

علی‌خان پسر بزرگ عزیزخان در قشون دولت ایران خدمت می‌کرد و در زمان عزیزخان که سمت وزیر جنگ را داشت، درجهٔ سرهنگی داشته و روستایی در چند کلیومتری بوکان با نام چاوان در همان دوره بنا به محبوبیت و احترام علی‌خان به «علی‌آباد» تغییرنام داده شد.[۳۸]

 
سند انتقال بوکان به عزیزخان مکری بابامیری آجودانباشی، در سال ۱۲۲۸ شمسی به زبان عربی و فارسی. این سند با حضور ریش سفیدان منطقه (بعنوان شاهد) در یکی از دفترخانه‌های تبریز در آن زمان ثبت و تنظیم شده‌است.

براساس یک سند قدیمی که مربوط به سال ۱۲۲۸ شمسی و در یکی از دفترخانه‌های تبریز تنظیم و تهیه شده، عزیزخان مکری شش دانگ بوکان و حوِمهٔ آن را به مبلغ ۱۸۵۰ تومان از معروف‌آقا ایلخانی رئیس ایل دهبکری خریداری کرده‌است.[۳۹]
در قسمتی از سند فروش و انتقال بوکان به عزیزخان چنین آمده‌است:

تمامی و همگی ششدانگ قریه بوکان من اعمال مراغه من آذربایجان مشتمله براراضی آبی و دیمی و مزارع و مراتع و کهوف و کهسار و متضمنه بر لواحق و دفایق و انهار و جداول و ضمایم و شواهق و…[۴۰]

 
نگارهٔ از بوکان و قلعهٔ آن در فاصلهٔ سال‌های ۱۸۹۰ تا ۱۸۹۵ میلادی. این نگاره در آلبوم علی‌خان والی قرار دارد و در آرشیو کتابخانهٔ دانشگاه هاروارد آمریکا نگهداری می‌شود.

پس از مرگ عزیزخان مکری، سیف‌الدین کوچکترین فرزند او که در آن دوران کودکی بیش نبود بر جایگاه پدرش نشست و مادرش نیابت او را بر عهده گرفت.[۴۱] ژاک دو مورگان باستان‌شانس و محقق فرانسوی که در سال ۱۲۶۹ شمسی در بخش‌های کُردنشین آذربایجان ایران حضور داشته در کتاب سفرنامهٔ خود دربارهٔ بوکان نوشته‌است:

پیش از این گفته‌ام تمامی کردها عشایر بودند تا کم‌کم با الگوبرداری از ایرانی‌ها و مسیحیان آذربایجان دست به ساخت روستاهایی زدند. بسیار دشوار است برآورد اینکه چه زمانی این دگرگونی آغاز شده یا حتی پیش از گسترش شهریت توسط امیر خان سردار، سیف الدین والی مکری و حاکم آذربایجان در سرزمین‌های موروثی‌اش در آنجا وجود داشته. وی در آنجا روستای سردارآباد را بنا نهاد و اهمیت بوکان را افزایش داد و کردها را تشویق به ایجاد دهات در زمین‌هایشان کرد.[۴۲] ژنرال سیف الدین خان حاکم کردستان مکری در ۲۹ سالگی بود و شاه او را به تازگی به سمتِ مارشال منصوب کرده بود. او از طرف گماشتگان قبلی سردار مورد حمایت قرار گرفت و زمانی که سیف الدین به سن بلوغ عقلی رسید از صد و هشت دِه و قلمرو وسیعی که پدرش در تصاحب داشت تنها دِه بوکان بجا مانده بود، همانجایی که در جریان شورش مکری، در برابر شورشیان استقامت کرد.[۴۳]

قلعهٔ سردار بوکان، بنایی قدیمی‌ست که در دورۀ ناصرالدین شاه ساخته شده‌است.[۴۴] این قلعه با برج‌های بلند به نواحی اطراف بوکان مشرف بود که در روز به علّت فلزکاری، بالای برج‌ها از مسافت دور دیده می‌شد.[۴۵] سیف الدین خان مکری برای تکمیل کارهای ساختمانی این قلعه و مسجدجامع و حوضخانه بوکان از روی ناچاری و تنگ دستی چند آبادی به نام‌های تبت، اینگیجه و کهریزه از املاک مورثی خود را فروخت. او به کمک مهندسین روسی حوضخانه را ساخت.[۴۶]

 
قلعهٔ سردار و چشمهٔ بوکان در سال ۱۹۱۳ میلادی برابر با ۱۲۹۲ خورشیدی، عکاس: الکساندر ایوانوویچ ایاس کنسول روسیه تزاری در ایران

ولادیمیر فیودورویچ مینورسکی در سال ۱۲۸۹ در ارتباط با سفر خود به بوکان می‌گوید:

در سال ۱۹۱۱ سردار مکری (محمدحسین خان) اصرار کرد که در ملک او در بوکان توقف کنیم. هر پنج دقیقه گروه‌های سوارکار جدیدی به ما ملحق می‌شدند. سپس پسر سردار با سلام و احوال پرسی آمد و خودش در روستا با ما ملاقات کرد و از میان صفوف پیاده و دهقانان ما را به داخل باغ هدایت کردند. تعدادی چادر کنار استخر زده شد. بلافاصله طولانی‌ترین ناهار شروع شد، سپس چای، سپس دوباره غذا با صدای موسیقی و آواز. البته این فقط برای ما نیست، یک دیگ کامل پلو برای کاروان و خدمتکاران نیز آماده شد.[۴۷]

حملهٔ قشون عثمانی و اعدام سردار سوم

در سال ۱۲۹۳ قبل از وقوع جنگ جهانی اول، محمدحسین مکری به‌همراه چند نفر دیگر از کردهای منطقه اتهام همکاری با اتحاد جماهیر شوروی و نپذیرفتن جهاد عثمانی‌ها، توسط مأمورین دولت عثمانی دستگیر شد. محمدخان بانه از خان‌های معروف بانه، سیف‌الدین خان اردلان حاکم سقز، شیخ باباسعید برزنجی از شیوخ منطقه و شاعر و خوشنویس و فاضل کُرد از افرادی بودند که توسط سپاه عثمانی اعدام شدند. محمدخان در شهر بانه اعدام شد و به‌محض رسیدن به سقز سیف‌الدین خان اردلان دستگیر شد.

 
تلگراف وزارت خارجه به سفیر ایران در استانبول در رابطه با اعدام سردار مکری سال ۱۲۹۳

تعداد ۱۲ سرباز و مأمور دولت عثمانی محمدحسین‌خان را همراه میرزا محمود افخم و پیکارش با دست و کتف بسته، درحالی‌که سوار بر شتر لخت و بدون جهاز بودند، به طرف شهر مراغه که مقر فرماندهی سپاه عثمانی‌ها بود بردند. باباسعید بزرنجی در روستای کهریزه در چند کیلومتری بوکان به قتل رسید و جسد او را به زادگاهش روستای غوث آباد منتقل کردند و در همان‌جا دفن شد.[۴۸] بازیل نیکیتین که مدتی به‌عنوان کنسول در ایران خدمت می‌کرد در کتاب ایرانی که من شناخته‌ام (صفحهٔ ۲۳۲ و ۲۳۳) اعدام شیخ باباسعید را به این صورت بیان کرده‌است:

مسئلهٔ جهاد به‌وسیلهٔ شیوخ و عوامل آن‌ها خیلی زود در کردستان انتشار یافت که تنها یکی از شیوخ به‌نام «شیخ بابا» که در حوالی ساوجبلاغ مکری، زندگی با زهد و تقوایی داشت و در نظر کُردها محترم بود، با این اعلام جهاد از سوی عثمانی‌ها مخالفت می‌کرد و ترک‌ها او را در زمستان ۱۶ سال ۱۹۱۵ به‌واسطهٔ عقاید خلاف جهاد و رفتارش نسبت به مسیحیان به‌دار آویختند.[۴۹]

محمدحسین خان دارای مقام عالی و جایگاه دولتی بود و تصور نمی‌کرد که مأمورین عثمانی بدون توجه به قوانین موجود آن زمان یک شخصیت دولتی را خودسرانه دستگیر و به اعدام محکوم کنند. از طرفی دیگر صمد شجاع‌الدوله والی وقت آذربایجان به طرفداری از روس‌ها می‌پرداخت و در اطراف میاندوآب او و قشونش هم‌زمان با دستگیری محمدحسین خان و همراهانش در نبرد با سپاه عثمانی شکست فاحشی خوردند و ناچار به سوی تبریز فرار کردند. محمدحسین خان و میرزامحمود افخم در مراغه زندانی شدند و سرانجام در سال ۱۲۹۳ هجری شمسی به دستور «ارکان» یکی از فرماندهان حکومت عثمانی، او و سیف‌الدین خان سقز در مقابل صدها سرباز عثمانی در میدان عمومی شهر مراغه تیرباران شدند.[۵۰]

میرزامحمود افخم منشی به وساطت حاجی باپیرآقا آزاد شد و به وسیلهٔ او و معتمدین شهر مراغه با تشریفات لازم و احترام اجساد «محمدحسین خان» و «سیف‌الدین خان اردلان» را به بوکان آورده و جنازه سیف‌الدین اردلان را به شهر سقز منتقل کردند و سپس پیکر محمدحسین خان مکری در آرامگاه بوکان دفن شد.[۵۱][ت]

 
نقشه آذربایجان، سال ۱۸۵۱ میلادی برابر با ۱۲۳۰ شمسی که نام بوکان به انگلیسی Bukan درج شده‌است. ترسیم شده توسط هاینریش کیپرت، برلین آلمان ۱۸۶۱. نقشه‌بردار: نیکولای خانیکوف.
نقشه‌ها و اطلس‌های قاجار

برپایهٔ نظر ولادیمیر مینورسکی، تا پیش از دورهٔ قاجار نامی از بوکان در منابع تاریخی و جغرافیایی مشاهده نشده‌است.[۵۲] در بیشتر نقشه‌ها و اطلس‌های قاجار نامی از بوکان مشاهده نمی‌شود. اما در برخی از آن‌ها خصوصاً نقشه‌هایی که توسط نیکولای ولادیمیروویچ خانیکوف خاورشناس و مردم‌شناس روسی و هاینریش کیپرت جغرافی‌دان آلمانی از آذربایجان و ایران ترسیم کردند، نام بوکان به چشم می‌خورد.

دورهٔ پهلوی

با آغاز حکومت رضا شاه پهلوی، به تدریج در بوکان سازمان‌ها و اداره‌های دولتی مانند پست و تلگراف، دارایی، مدارس دولتی، گمرک و ژاندارمری دایر شدند. گمرک بوکان در سال ۱۳۱۱ شمسی توسط وزارت دارائی وقت منحل شد.[۵۳] علی خان مکری آخرین سردار این شهر به‌دلیل بدهکاری و نداری، بوکان را با روستای سردار آباد معاوضه کرد و به آنجا نقل مکان کرد و با دختری ارمنی ازدواج کرد و از کار دولتی کناره‌گیری کرد.[۵۴] علی‌خان تا سال ۱۳۰۵ شمسی مالک این شهر بود. بعدها علی‌آقا ایلخانی زاده، بوکان را به میرزا آقا پناهی و حبیب پناهی که از تجار تبریز بودند، فروخت.[۳۵][ث] در سال ۱۳۲۳ شمسی، عبدالله‌آقا ایلخانی‌زاده و قاسم مهتدی دوباره بوکان را از تجار تبریزی خریداری کردند و مالک آن شدند.[۵۵] عزیزخان مکری و خانواده او از سال ۱۲۲۸ تا ۱۳۰۵ شمسی مالک بوکان بودند. شهر ساوجبلاغ آب و هوای خوبی نداشت و به همین واسطه برخی از بیگ‌زادگان به بوکان رفتند و این امر باعث آباد شدن آنجا شد.[۵۶]

در تقسیمات کشوری سال ۱۳۱۶ ایران، بوکان به‌عنوان بخش به مدت ۵۲ سال (تا سال ۱۳۶۸) به شهرستان مهاباد ضمیمه شده بود. به گفتهٔ بهمن کریمی تعداد خانوارهای بوکان در تیرماه سال ۱۳۱۵ بالغ بر ۳۰۰ خانواده و دارای ۲ کاروانسرا، مدرسه دولتی و چند مغازه بود و ۵۰ خانوار کلیمی در این شهر زندگی می‌کردند. عمارت قلعه سردار در آن سال نیمه خرابه بوده که از آن به‌عنوان مدرسه و اداره پست استفاده شده‌است.[۵۷]

در زمان جمهوری مهاباد در بهمن سال ۱۳۲۴ اکثر رؤسای قبایل در جشن‌های اعلام جمهوری شرکت کرده بودند. با این همه، بسیاری از آن‌ها از درستی این اقدام خاطرجمع نبودند. عده‌ای به این علّت که جمهوری را دولتی دست‌نشانده شوروی می‌دانستند و برخی به این جهت که نمی‌خواستند همۀ پل‌های پشت‌سر را خراب کنند و راه اتصال با تهران را ببندند. چندی برنیامد که بعضی از سران دهبکری با سرتیپ همایونی فرمانده نیروهای ایران در کردستان تماس گرفتند.[۵۸] در شهر بوکان پرچم حزبی این جمهوری که در قلعهٔ سردار نصب شده بود، به وسیلهٔ خاندان ایلخانی‌زاده و به ویژه قاسم‌آقا به پایین آورده شد و بعدها در روستای یکشوه نصب شد. دستاورد جمهوری مهاباد در بوکان، راه‌اندازی یک چاپخانه در این شهر و انتشار مجله سیاسی فرهنگی هلاله بود.[۵۹]

محمدرضا خلیلی‌عراقی در سفری ۸۰ روزه به شهرهای آذربایجان شرقی و غربی و برخی از شهرهای استان کردستان در سال ۱۳۲۷ شمسی دربارهٔ بوکان نوشته:

بوکان در کُردی به معنی چشمه عروس است. چشمه دیدنی بوکان در وسط این قصبه به شکل استخری مکعب مستطیل بوده و اطراف آن عمارت بخشداری و چند عمارت دیگر ساخته شده‌است که بسیار خوش منظره می‌باشد. بوکان صاحب چهار هزار نفر جمعیت بوده و تشکیل هزار خانوار را می‌دهد. در این قصبه فقط یک دبستان وجود دارد که دارای ۲۵۰ نفر شاگرد می‌باشد. غله این قصبه به اندازه‌ای زیاد است که اسم انبار غله آذربایجان و کردستان به آن داده شده‌است. مالک بوکان ایلخانی زاده‌ها می‌باشند که این چند نفر قصبهٔ بوکان را چند سال قبل به مبلغ ۶ میلیون ریال خریداری کرده‌اند. اهالی بوکان یا سنی یا یهودی می‌باشند و کلیهٔ این چهار هزار نفر از دو حمام موجود در قصبه استفاده می‌کنند که یکی مختص مسلمین و دیگری برای یهودیان می‌باشد.[۶۰]

در سال ۱۳۲۷ شمسی در بوکان شهرداری تأسیس شد.[۶۱] در اسفند سال ۱۳۲۸ و اوایل ۱۳۲۹ جمعیّت یهودی ساکن این شهر از بوکان خارج شده و به تهران رفتند. سپس در تیرماه ۱۳۲۹ به اسرائیل مهاجرت کردند.[۶۲]

ویلیام او داگلاس قاضی و سیاست‌مدار اهل ایالات متحده آمریکا در بهار سال ۱۳۲۹ شمسی (۱۹۵۰ میلادی) به بوکان سفر کرده و جمعیّت آن را ۸۰۰۰ نفر دانسته که بیشتر مردم آن شهرنشین و از زندگی ایلاتی فاصله گرفته‌اند. داگلاس به فریدریش، دکتر آلمانی‌تبار ساکن بوکان که مشغول به طباطت بوده اشاره کرده‌است.[۶۳]

جنبش دهقانان بوکان
 
جمعی از اهالی بوکان، تهران سال ۱۳۳۳

در سال ۱۳۳۱ قیام و جنبشی دهقانی علیه خان‌های منطقه در روستاهای کردنشین جنوب آذربایجان غربی شکل گرفت. در دوران نخست‌وزیری محمد مصدق و گذراندن طرح‌ها و قوانین جدید از جمله قانون مربوط به «سهیم کردن رعایا در درآمدهای حاصله» و حذف عوارض و اختصاص درصدی از سهم مالکان برای فعالیت‌های عمرانی و آبادی روستاها، مردم حامی دولت و برنامه‌ها و قوانین مصوبه بودند و در مقابل مالکین و صاحبان قدرت محلی مخالفت کرده و به عناوین مختلف در صدد کارشکنی برمی‌آمدند. در منطقهٔ بوکان، پنج شخصیت محلی که اسامی آن‌ها عبارت بود از حسین فاتحی بوکانی، قاسم کریمی، عبدالله ایرانی، محمدرئوف، طاها غفوری اقدام به شورش علیهٔ حاکمیت و ظلم و ستم خان‌های منطقه کردند.[۶۴]

اعتراض‌ها در بوکان و روستاهای منطقهٔ فیض الله بیگی، محال آختاچی، رودخانهٔ مجیدخان از سایر بخش‌های کردنشین ایران شدت بیشتری به خود گرفته بود. قاسم کریمی، عبدالله ایرانی با غنیمت شمردن فرصت و موقعیت زمانی، اقدام به تشکیل جلساتی در این شهر کرده و به اقداماتی نظیر ارسال طومار و مخابره تلگراف برای تهران در جهت حمایت از حرکت ملی دست می‌زدند و هم‌زمان با تشکیل نشست‌ها و تجمع‌هایی با حضور افراد مختلف از جمله نمایندگان مردم و کشاورزان برای بیان خواسته‌ها و ارسال نامه و شکایت در جهت احقاق حقوق خود اقدام می‌کردند.[۶۵][۶۶] جنبش دهقانان بوکان و منطقه فیض الله بیگی در سال ۱۳۳۲ سرکوب و خاتمه یافت.[۶۷] این جنبش یکی از بزرگترین قیام‌های دهقانی در دوره پهلوی بود.[۶۸]

از تاریخ ۲ اسفند ۱۳۳۹ خورشیدی تاکنون یک کرسی نمایندگی به صورت مستقل در ادوار مختلف مجلس شورای ملی و مجلس شورای اسلامی به حوزهٔ انتخابیه بوکان تعلق گرفته‌است. بوکان در زمانی که تنها یک بخش محسوب می‌شد، شرایط لازم را برای ارتقاء به شهرستان داشت.[ج][۶۹]

 
تظاهرات مردم بوکان در بهمن سال ۱۳۵۷

مردم بوکان همانند بسیاری از شهرها و کلان‌شهرهای ایران، تظاهرات و راهپیمایی‌های ترتیب داده و خواهان برکناری حکومت پهلوی بودند. در سال ۱۳۵۴ محمدرضا مهدوی کنی از روحانیون مبارز آن دوره توسط ساواک به شهر بوکان تبعید شد.[۷۰] در جریان ناآرامی‌ها در ایران، در روز هشتم مهر ۱۳۵۷ عده‌ای از مردم و دانش‌آموزان بوکان در دبیرستان کوروش اجتماع کرده و در حالی که به تدریج تعدادشان به سه هزار نفر رسید با شعار «آزادی، آزادی» به تظاهرات پرداختند.[۷۱]تظاهرکنندگان که خواهان آزادی زندانیان سیاسی بوکان و حومه بودند با مأموران درگیر شدند و رئیس شهربانی دستور تیراندازی به سوی مردم را صادر کرد.[۷۱]

در اثر تیراندازی مأموران دو نفر از جوانان این شهر کشته شدند و پنج نفر نیز مجروح شدند. در نتیجهٔ بحرانی شدن اوضاع بوکان، تقاضای اعزام نیرو از ژاندارمری سقز شد و فرمانده تیپ مهاباد و معاون شهربانی استان آذربایجان غربی برای رسیدگی به وضعیت شهر با بالگرد عازم بوکان شدند. در ۲۲ دی ماه ۱۳۵۷ در بوکان راهپیمایی برگزار شد.[۷۱]

پس از انقلاب ۱۳۵۷

در اوایل انقلاب ۱۳۵۷ ایران، بوکان و حومهٔ آن درگیر جنگ‌های داخلی شد و مدتی توسط گروهای اپوزیسیون کُرد مخالف جمهوری اسلامی در فاصلۀ سال‌های ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ به تصرف آن‌ها درآمده بود. تا اینکه در ۱۱ مهر سال ۱۳۶۲ این شهر به دستِ نیروهای مردمی سپاه[۷۲] و نیروهای دولتی آزاد شد.[۷۳] بر اساس منابع سپاه پاسداران، بوکان آخرین شهر کردنشین ایران بود که آزاد شد.[۷۴] این شهر در میان شهرهای آذربایجان غربی میزان خسارات و تخریب وارد شده به آن در طول جنگ ایران و عراق، ۲٫۴۰۹ واحد مسکونی بوده که مجموعاً پنج درصد از کل استان اعلام گردیده‌است.[۷۵] در آن زمان به صورت موقت پایگاه‌های ارتش و سپاه در بوکان مستقر بودند[۷۶] که بعد از پایان جنگ و امن شدن این مناطق، تنها پایگاه‌های سپاه پاسداران به صورت دائم مستقر شدند و ارتش از این شهر خارج شد. در حال حاضر نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران در بوکان مستقر نیست.

بوکان در ۲۶ فروردین ماه سال ۱۳۶۷ سه بار توسط هواپیماهای عراقی بمباران شد که مجموع این حمله‌ها ۱۹ نفر کشته و ۱۶۰ نفر مجروح شدند.[۷۷][۷۸] تاکنون بیش از ۳۷۰ نفر از مردم این شهر شهید، ۱۳۵ نفر آزاده، ۹ شهید مفقعودالاثر و دارای شهدای مدافع حرم است.[۷۹]

در اسفندماه سال ۱۳۶۸ این شهر در تقسیمات کشوری ایران از بخش به شهرستان ارتقاء یافت.[۸۰] در طی ۳۰ سال از یک بخش کوچک کردنشین در جایگاه سومین شهر کردنشین بزرگ ایران (پس از کرمانشاه و سنندج) قرار گرفت و در بسیاری از شاخص‌های اجتماعی، فرهنگی، ورزشی، اقتصادی و سیاسی پیشرفت چشمگیری داشته‌است.[۸۱]

از دههٔ ۱۳۷۰ نام بوکان تا به امروز بعنوان یک شهر مهّم برای مرکزیت یک استان جدید در شمالغرب ایران در مجلس شورای اسلامی و رسانه‌های خبری ایران مطرح شده‌است.[۸۲][۸۳][۸۴]

وضعیت طبیعی

جغرافیا

بوکان در °۳۶ درجه وَ ۳۱ دقیقه عرض شمالی و °۴۶ درجه وَ ۱۲ دقیقه طول شرقی نسبت به نصف النهار گرینویچ و در میان دو کوه نعل‌شکن (نالشکینه) و کوه سیاه (کیوه‌ره‌ش) قرار گرفته‌است. وسعت محدوده شهری آن به صورت طولی ۱۲ کیلومتر است.[۵]ارتفاع بوکان از سطح دریای آزاد ۱٬۳۷۰ متر است.[۸۵]مسافت جاده‌ای بین این شهر تا ارومیه ۱۸۴ کیلومتر، تا تبریز ۲۰۴ کیلومتر، تا سردشت ۱۴۰ کیلومتر (از مسیر خلیفان-ربط) و تا بانه کمتر از ۹۰ کیلومتر است. شهر بوکان یکی از مسطح‌ترین شهرهای ایران است و همچنین بیشتر اراضی آن را دشت‌های هموار تشکیل می‌دهد.[۸۶]

 
تصویر هوایی شهر بوکان. ۲۰۱۵

موقعیت ممتاز جغرافیایی و امنیت نسبی جاده‌ها، بوکان را به‌عنوان مرکز منطقهٔ جنوب و جنوب غربی دریاچهٔ ارومیه تبدیل کرده‌است.[۸۷] این شهر با قرارگیری بر سر راه‌های ارتباطیِ سه استان آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، و کردستان از موقعیت جغرافیایی و ترافیک ویژه‌ای برخوردار است.[۸۸] بوکان از غرب به مهاباد، و از جنوب به سقز محدود است و در دشت‌های استپی و هموار قرارگرفته و میان کوه‌های نالشکینه و برده‌زرد واقع شده‌است.[۸۹][۹۰]

آب و هوا

آب و هوای بوکان استپی خشک با تابستان‌های گرم و زمستان‌های سرد است. این شهر در زمستان سرد و پرف و روزهای زمستانی آن طولانی بوده که معمولاً تا اواخر اسفندماه ادامه دارد.[۹۱] حداکثر مطلق دمای بوکان ۴۲ درجه سانتی گراد بالای صفر و حداقل مطلق دمای هوا ۲۷ درجه سانتی گراد زیر صفر است. مدت روزهای یخبندان از ۸۵ تا ۱۰۰ روز و میزان بارندگی در سال‌های مختلف میان ۳۵۰ تا ۴۱۷ میلی‌متر متغیر بوده، که متوسط آن ۴۲۸ میلی‌متر برآورد شده‌است.[۹۲]

میانگین دما و بارش برای آب و هوای بوکان در سال ۲۰۱۴ میلادی
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
دمای بیشینه (°C) ۳ ۶ ۱۳ ۱۸ ۲۴ ۳۰ ۳۴ ۳۴ ۲۹ ۲۰ ۱۱ ۸ Ø ۱۹٫۲
دمای کمینه (°C) ۲ ۶ ۸ ۱۳ ۱۷ ۱۷ ۱۲ ۵ Ø ۵٫۵
بارش (mm) ۴۶ ۱۰ ۵۷ ۲۱ ۱۹ ۵ ۴ ۱۵ ۰ ۷۸ ۷۶ ۶۸ Σ ۳۹۹
روزهای بارانی ۶ ۵ ۱۱ ۹ ۶ ۲ ۳ ۲ ۰ ۸ ۱۰ ۹ Σ ۷۱
دما
۳
۶
۱۳
۲
۱۸
۶
۲۴
۸
۳۰
۱۳
۳۴
۱۷
۳۴
۱۷
۲۹
۱۲
۲۰
۵
۱۱
۸
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
بارش ۴۶
۱۰
۵۷
۲۱
۱۹
۵
۴
۱۵
۰
۷۸
۷۶
۶۸
  ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر


منبع: سرویس اطلاعاتی آب و هوای جهان[۹۳]

باغ‌ها

باغ‌های آلبالوی امیرآباد با قدمت بیش از هشتاد سال هر ساله تولیدکننده چندین تن انواع میوه و انواع سبزی است.[۹۴] این باغ‌های سرسبز از نامدارترین باغ‌های بوکان و حومه به‌شمار می‌آیند.[۹۵] در گذشته حدود ۳۲ باغ سرسبز که به‌دلیل وفور آب، در شهر وجود داشته‌است. اسامی برخی از باغ‌های قدیمی بوکان بدین شرح است: باغ قاضی، باغ قاسم آقا، باغ‌های صلاح مهتدی، باغ میره‌بیگ، باغ ملاعلی، باغ سردار، باغ عبدالرحمن، باغ حاجی حریری، باغ‌های امیرآباد، باغ حاجی ابراهیم محمدیان، باغ حسن سام بیگی، باغ احمد کرمانج، باغ حاجی علی، باغ مام نصراله و باغ شیخ قادر.

در میان آن‌ها اکنون تنها باغ‌های امیرآباد، باغ قاضی و باغ‌های کوسه (کوسته) به صورت سالم و نیمه سالم به‌جا مانده‌اند.[۹۶]

چشم‌اندازی از بوکان در روز (۱۲ مهٔ ۲۰۱۴)

سیمینه‌رود (تاتاهو)

رودخانه سیمینه‌رود در زبان کردی تَتَهو خوانده می‌شود که واژهٔ زرتشتی یا اوستایی است. این رودخانه از ارتفاعات مناطق منگور و دهستان ترجان سرچشمه می‌گیرد. پس از آبیاری این دهستان وارد بوکان می‌شود و از غرب این شهر عبور می‌کند و به دریاچه ارومیه می‌ریزد. حواشی این رودخانه به ویژه دره‌ها و دشت‌های آن بسیار زیبا و دیدنی است.[۹۷]

کوه‌های شهر

بوکان در میان چند کوه از شرق و غرب احاطه شده‌است. کوه نعل‌شکن (نالشکینه) در شرق شهر کوه بَردِ زرد و کوه سیاه (کیوه ره‌ش) در غرب شهر قرار گرفته‌اند. نالشکینه بسیار مورد توجه بوده و در ترانه‌های کُردی و ادبیات کردی به آن اشاره شده‌است. آرامگاه هنرمند سرشناس کُرد حسن زیرک و پارکی به همین نام در دامنهٔ این کوه قرار گرفته‌است. کوه سیاه نیز در غرب شهر واقع شده و به یک پارک جنگلی و تفرجگاه تبدیل شده‌است.

مردم

زبان، قومیت و مذهب

زبان مردم این شهر کردی سورانی یا کردی مرکزی است.[۹۸] سورانی خود به چندین لهجه تقسیم می‌شود.[۹۹] لهجهٔ رایج در سنندج لهجهٔ اردلانی است و لهجهٔ مردم بوکان نیز مکریانی نام دارد. مکریانی لهجه‌ای روان، خالص و فصیح است و از حیث شکل و تعداد کلمات بسیار غنی است.[۱۰۰] به باور محمدامین شیخ‌الاسلامی مکری در زبان کُردی سورانی لهجهٔ بوکانی برای نوشتن زبان کردی مطلوب‌تر است.[۱۰۱] باتوجه به نزدیکی بوکان به شهر میاندوآب، بیشتر مردم آن به زبان ترکی آذربایجانی آشنایی دارند.[۱۰۲]

ساکنان بوکان عمدتاً سنی و شافعی مذهب هستند. در سال ۱۳۹۲ مسلمانان از جمعیّت این شهرستان ۹۳ درصد و در نقاط شهری ۹۲ درصد و در نقاط روستایی ۹۷ درصد را تشکیل می‌داده‌اند.[۱۰۳] بهائیان[۱۰۴] و شیعیان در سطح شهر ساکن هستند.[۱۰۵] از دوره پهلوی دوم شیعیان در این شهر ساکن شدند.[۱۰۶] از دورهٔ قاجار و پهلوی، یهودیان در بوکان و حومهٔ آن سکونت داشته‌اند.[۱۰۷] در میان مسلمانان بوکان، خانواده‌هایی هستند که سابقاً یهودی بوده و طی دهه‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۰ خورشیدی مسلمان شده‌اند که مردم منطقه به آن‌ها در اصطلاح، جدید الاسلام یا نومسلمان می‌گویند.[۱۰۸]

جمعیّت

 
تغییرات جمعیت بوکان (۱۳۹۵–۱۳۳۵)

در دوران سلطنت ناصرالدّین شاه، بوکان تحت تملک عزیزخان مکری جمعیّت آن تنها ۶۰ نفر حدود ۱۲ خانوار با خانه‌های گلی بوده‌است.[۳۱]دیوید یروشالمی در کتاب یهودیان ایران در قرن نوزدهم، جمعیّت بوکان با احتساب خانوارهای یهودی آن در زمان سردار سوم در سال ۱۲۸۰ خورشیدی ۴۰۰ نفر (۶۰ خانوار) یاد کرده‌است.[۱۰۹] بیشترین افزایش نسبی جمعیّت شهر بوکان در فاصله سال‌های ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵ بوده‌است که طی آن جمعیّت شهر بوکان از ۱۳ درصد به ۲۳ درصد رشد داشته‌است و از جمعیّت ۲۰٬۵۷۹ نفر در سال ۱۳۵۵ به ۶۷٬۹۳۸ نفر در سال ۱۳۶۵ رسیده‌است. مهم‌ترین دلایل رشد جمعیّت این شهر در این دورهٔ را می‌توان اثرات مستقیم انقلاب اسلامی ایران دانست که با آغاز جنگ‌های داخلی کردستان و ناامنی بیشتر روستاها، موج شدیدی از مهاجرت مردم روستاها به شهرها به وقوع پیوست که با شروع جنگ ایران و عراق این مهاجرت با ورود مهاجرین بخش‌های جنگ‌زده شدت بیشتری پیدا کرد.

هرم جمعیتی بوکان در سال ۱۳۸۵[۱۱۰]
مردانسنزنان
۱٬۵۳۳ ۷۵+ ۱٬۱۹۳
۱٬۱۸۸ ۷۰–۷۴ ۱٬۰۷۶
۱٬۰۵۴ ۶۵–۶۹ ۱٬۰۹۱
۱٬۱۰۴ ۶۰–۶۴ ۱٬۳۳۵
۱٬۵۵۱ ۵۵–۵۹ ۱٬۸۰۴
۲٬۷۳۰ ۵۰–۵۴ ۲٬۴۶۲
۳٬۸۱۰ ۴۵–۴۹ ۳٬۵۵۱
۴٬۴۲۱ ۴۰–۴۴ ۴٬۴۶۳
۵٬۶۷۸ ۳۵–۳۹ ۵٬۴۱۹
۵٬۵۷۷ ۳۰–۳۴ ۵٬۶۳۸
۸٬۰۳۲ ۲۵–۲۹ ۷٬۷۸۵
۷٬۶۱۱ ۲۰–۲۴ ۸٬۹۴۹
۱۰٬۱۶۲ ۱۵–۱۹ ۱۰٬۱۸۴
۸٬۶۰۳ ۱۰–۱۴ ۸٬۲۷۲
۶٬۱۱۴ ۵–۱۰ ۵٬۶۶۸
۶٬۱۱۶ ۰–۴ ۵٬۷۲۲

در سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیّت شهر بوکان ۱۹۳٬۵۰۱ نفر اعلام شد، که از این تعداد ۹۷٬۶۵۹ نفر مرد و ۹۵٬۸۴۲ نفر زن و این تعداد در قالب ۵۶٬۹۴۴ خانوار بود. شهر بوکان با اختلاف کم با جمعیّت شهر خوی، سومین شهر پرجمعیّت آذربایجان غربی و سومین شهر بزرگ کردنشین ایران به‌شمار می‌آید.[۱۱۱][۱۱۲][۱۱۳]

آمار جمعیتی
سال جمعیت نرخ رشد حکومت
؟ ۶۰ ناصرالدین شاه قاجار
۱۲۸۰ ۴۰۰ مظفرالدین شاه قاجار
۱۳۱۶ ۲۰۰۰ پهلوی اول
۱۳۲۷ ۴۰۰۰ پهلوی دوم
۱۳۳۵ ۵۰۳۷ پهلوی دوم
۱۳۴۵ ۹۰۵۷ پهلوی دوم
۱۳۵۵ ۲۰۷۹ پهلوی دوم
۱۳۶۵ ۶۷۹۳۵ جمهوری اسلامی
۱۳۷۵ ۱۲۰۰۲۰ جمهوری اسلامی
۱۳۸۵ ۱۷۰۶۰۰ جمهوری اسلامی
۱۳۹۵ ۱۹۳۵۰۱ ۱۳٫۴۲ جمهوری اسلامی
منابع:افخمی[۳۱]- یروشالمی[۱۰۹] - درگاه آمار ایران[۱۱۱]

جمعیّت شهر بوکان در شش ماه دوم هر سال بیش از ۱۷٬۰۰۰ نفر به آن اضافه می‌شود که ناشی از مهاجرت فصلی مردم روستاها در فصل‌های پاییز و زمستان به شهر است.[۱۱۴] در طرح سکان جمعیت در سال ۱۳۹۰ شهر بوکان با شهرهای ارومیه و خوی دارای جمعیّت ۱۰۰ تا ۲۵۰ هزار نفری استان آذربایجان غربی رتبه‌بندی شده‌است.

فرهنگ

جشن و شادی مردم بوکان با فرارسیدن سال نو
دف در موسیقی کردی از جایگاه بالای برخورداراست.
بازی جورابن

آداب و رسوم

مراسم و آیین‌هایی که در میان مردم کرد مرسوم است در برگیرنده اعیاد مذهبی، قومی و باستانی است که ریشه در باورهای کهن این مردم دارد و اغلب تاریخی، پاره‌ای و اسطوره‌ای است. آداب و رسوم کردها کاملاً مانند دیگر اقوام ایرانی برگزار می‌گردد.[۱۱۵] از آداب و فرهنگ منطقهٔ بوکان می‌توان به حنابندان، چهارشنبه سوری، نوروز، رقص کردی و موسیقی کردی اشاره کرد. موسیقی کردی با موسیقی‌های باستانی ایران نسبتی تمام و کمال دارد.[۱۱۶]

در میان انواع بی‌نظیر موسیقی کردی، هوره، شمشال (نوعی ساز بادیدف از قدمت بالای برخورد دارند و قدمت برخی از آن‌ها به بیش از هزار سال و حتی به پیش از ظهور اسلام در ایران می‌رسد و در حال حاضر در بسیاری از مراسم مولودی‌خوانی و آهنگ‌های کردی در موسیقی اقوام خاورمیانه شنیده می‌شود و این به علّت تأثیرگذاری و غنی بودن این نوع موسیقی در کنار موسیقی همسایگان خود است.[۱۱۷]

پوشش

پوشاک مردان و زنان کُرد شامل تن‌پوش، سرپوش و پای‌افزار است. ساخت و کاربرد هریک از این اجزاء به نوع فصل، نوع منطقه، نوع کار و معیشت و مراسم و جشن‌ها بستگی و با یکدیگر تفاوت دارند. لباس زنان و مردان اهالی کرد زبان جنوب آذربایجان غربی همان لباس عمومی اهالی کردستان است که جزو یکی از زیباترین و متین‌ترین نمونه لباس‌های بومی در میان کُردها به‌شمار می‌رود. جزئیات لباس کردی با توجه به شرایط مختلف جغرافیایی و آب و هوایی تفاوت‌هایی در بین دیگر نقاط کردستان ایران دارد، اجزای یک لباس کردی مردانه منطقه بوکان چنین است: «که‌وا پانتۆڵ» نوعی زیبا از شلوار کردی مردانه که در لهجه بوکانی آن را پاتول تلفظ می‌کنند نقش کت و شلوار را دارد ولی دوخت و فرم آن‌ها با کت و شلوار تفاوت کلی دارد. «که‌وا» به‌صورت یک ژاکت نظامی دوخته می‌شود، با این تفاوت جیب‌های آن روی سینه دوخته می‌شود و تنه و آستین‌های که‌وا چاک دارد. این نوع لباس مردانه را بیشتر در فصل زمستان می‌پوشند که کردهای این منطقه به آن «مرادخانی» می‌گویند.[۱۱۸]

لباس زنان از قسمت سرپوش آن، می‌توان به دستمال یا روسری اشاره کرد.[۱۱۹] این دستمال، پارچه‌ای است بسیار نازک و سه‌گوش که تارهایی در اطراف آن ایجاد می‌کنند و به‌دین وسیله بر زیبایی آن می‌افزایند، اغلب پولک‌هایی نیز با آن تارها می‌دوزند تا زیبایی آن چند برابر شود. هر چند در مراسم عروسی اکثراً روسری در اولیت قرار نمی‌گیرد و الزامی نیست. شال نوعی پارچه‌است که بر روی لباس در ناحیهٔ کمر در رنگ و ابعاد مختلف بسته می‌شود.[۱۲۰] امروزه نمونهٔ لباس زنانه، بیش از یک میلیون تومان قیمت دارد، ولی با این وجود یکی از محصولات پرفروش در میان کردها به‌شمار می‌رود چراکه بیشتر زنان کُرد به این نوع لباس‌ها علاقه خاصی دارند.[۱۲۱]

رقص

رقص کردی بخشی از آیین‌های نمایشی کُردها است که به‌صورت گروهی و به شکل حلقه‌ای ناکامل مرکب از رقصندگان زن و مرد درحالی‌که پنجه دست‌هایشان به هم گره خورده‌است و از چپ به راست در حرکت هستند اجرا می‌شود.[۱۲۲] در رقص کردی معمولاً یک نفر که حرکات رقص را بهتر از دیگران می‌شناسد نقش رهبری گروه رقصندگان را به عهده می‌گیرد و در ابتدای صف رقصندگان می‌ایستد و با تکان دادن دستمالی که در دست راست دارد ریتم‌ها را به گروه منتقل می‌کند و در ایجاد هماهنگی لازم آنان را یاری می‌دهد. رهبر گروه رقصنده که «سرچوپی» نامیده می‌شود با تکان دادن ماهرانه دستمال و ایجاد صدا بر هیجان رقصندگان می‌افزاید، در این هنگام دیگر افراد بدون دستمال به ردیف در کنار سرچوپی به گونه‌ای قرار می‌گیرند که هر یکی با دست چپ، دست راست نفر بعد را می‌گیرد؛ اصطلاحاً این حالت را «گاوانی» می‌گویند و نفر آخر هم با در دست داشتن دستمال به گروه نظم خاصی می‌بخشد. دستمال داشتن رهبر و نفر آخر نشان‌دهندهٔ برابری بوده و دست همدیگر را گرفتن هم نشانهٔ اتحاد گروه است.

رقص مردم بوکان از آرامش و از یک پارچگی خاصی برخوردار و به سبک آرام و ملایمی اجرا می‌شود. همچنین سبکی به‌نام سپیی وجود دارد که رقص نسبتاً تندی است و منشأ آن منطقهٔ فیض‌الله‌بیگی بوکان است. در رقص‌های کردی تمامی رقصندگان به سرگروه چشم دوخته و با ایجاد هماهنگی خاصی وحدت یک قوم ریشه‌دار را به تصویر می‌کشند.[۱۲۳]

بازی‌های محلی

در کنار آداب و رسوم کُردها و به‌خصوص منطقهٔ بوکان سرگرمی و بازی‌های گوناگونی وجود دارد که به بازی دامه (یک نوع شطرنج ابداعی اما کاملاً متفاوت با بازی فکری شطرنج کنونی؛ برگرفته از «دامیهٔ» فرانسوی: damier)، بازی جورابن (جوراب‌بازی)، بازی بوکه بارانه، میشین (تیله‌بازی) و بازی خوزین (چوگان‌بازی) اشاره کرد. جورابن یا در اصطلاح فارسی جوراب‌بازی، نوعی بازی گروهی است که در آن، ۱۰ عدد جوراب مردانهٔ بزرگ از جنس پشم را به‌صورت دهانه‌باز در دو ردیف پنج‌تایی می‌چینند و یک تیله به نام «مازو» را در کنار آن‌ها می‌گذارند و بازیکنان در دو گروه، طرفین جوراب‌ها می‌نشینند. این بازی هم‌اکنون رایج‌ترین بازی و سرگرمی جوانان و نوجوانان کُرد است که به‌طور عمده در شب‌های طولانی و سرد زمستان یا در ماه رمضان اجرا می‌شود.[۱۲۴] هرساله مسابقات بزرگ جورابین (جورابن) با شرکت تیم‌های از سایر شهرستان‌های مناطق کردنشین ایران در شهر بوکان برگزار می‌شود.[۱۲۵]

سینما
 
حضور مردم در سینما سعدی در دههٔ ۴۰ خورشیدی

تاریخ تأسیس نخستین سینمای بوکان مربوط به دورهٔ پهلوی دوم است. در سال‌های ۱۳۴۲–۱۳۴۳ خورشیدی، این سینما مقابل ساختمان ادارهٔ دخانیات شهر قرار داشت و مالک آن یکی از آذری‌های منطقه بود. بعدها سینما سعدی در سال ۱۳۵۶ به دلیل اتصال برق در آتش سوخت و با آغاز انقلاب اسلامی بخشی از ساختمان آن تخریب گردید.[۱۲۶] بعد از سینما سعدی در دههٔ هفتاد سینما وحدت با ظرفیت ۴۸۳ نفر ساخته شد. این سینما از معدود مرکزهای فرهنگی و تفریحی بوکان بوده که از تعطیلی آن بیش از ۱۵ سال می‌گذرد.[۱۲۷] شهر بوکان به‌عنوان یک شهر با کاربری فرهنگی همواره در هنر و هنرپروری و در عرصهٔ هنر نمایش در سطح استان آذربایجان غربی پیشتاز بوده‌است، اما به‌دلیل نبود امکانات لازم در آن، وضعیت فرهنگی و هنری این شهر را با چالش مواجه کرده‌است.[۱۲۸] سینما وحدت به‌دلیل بی‌توجهی و اختلافات موجود میان شهرداری و پیمان‌کار، تعطیل و به حال خود رها شده‌است. نماینده مردم این شهر در سال ۱۳۹۱ عدم همکاری مسئولان بوکان را مشکل اصلی تعطیلی سینما وحدت اعلام کرد.[۱۲۹] با این حال بوکان دارای شرکت فیلم‌سازی است و مجوز ساخت فیلم صادر می‌کند و با داشتن کانون فیلم به نقد فیلم می‌پردازد.

مشاهیر

بوکان دارای پیشینه غنی فرهنگی، تاریخی، سیاسی و معنوی است به‌طوری‌که در طول یکصد سال اخیر به‌عنوان مرکز فرهنگ و ادب و هنر کُردی شناخته و به شیرازِ کردستان معروف شده‌است.[۱۳۰][۱۳۱]

مکان‌های تفریحی و گردشگری

 
بوستان ساحلی
بوستان ساحلی بوکان

یکی از بزرگترین پارک‌های واقع در استان آذربایجان غربی است و در قسمت غربی بوکان قرار گرفته‌است و به سه بخش تقسیم شده‌است که عبارتند از: بخش مجتمع تفریحی برده‌رش (کوه‌سیاه)؛ کوه‌های در چندصدقدمی این پارک و دارای طبیعتی بکر و سرسبز است. در بخش شمالی پارک نیز باغ‌های امیرآباد قرارگرفته‌اند باغ‌های معروف آلبالوی امیرآباد هر ساله پذیرای عده زیادی از مردم کردستان است.[۱۳۲] همچنین از حاشیه این پارک رود سیمینه رود عبور می‌کند. شمال پارک دارای امکاناتی مانند: زمین بسکتبال، شهربازی، زمین اختصاصی فوتسال، امکانات ورزشی، مسیرهای جهت‌دار دوچرخه سواری است. بخش جنوبی پارک به پیست اسکی، بوفه، امکانات تفریحی، سینماچندبعدی، شهربازی و نمایشگاه‌های صنایع دستی اختصاص دارد.[۱۳۳] بوستان ساحلی با مساحت ۱۲٬۹۸۳ متر، بزرگ‌ترین پارک این شهر است.[۱۳۴]

پارک جنگلی کیوه ره‌ش

پارک جنگلی کیوه ره‌ش یکی از مراکز تفریحی و گردشگری شهر بوکان است[۱۳۵] که در غرب شهر در نزدیکی باغ‌های امیرآباد و در شرق رودخانه سیمینه رود واقع شده‌است. در مجتمع گردشگری کوه سیاه با کاشت بیش از ۱۰۰۰ اصله نهال سرو نقره‌ای و خمره‌ای، فاز اول آن در سال ۱۳۸۴ به پایان رسید. این پارک از نظر توپوگرافی بر شهر کاملاً مسلط است.

تفرجگاه بوکان بزرگترین تفرجگاه و پارک جنگلی استان آذربایجان غربی به‌شمار می‌آید. احداث مراکز مختلف فرهنگی، ورزشی و تفریحی با هدف تکمیل این پارک جنگلی یکی از اولویت‌های مهم صنعت گردشگری شهرداری این شهر است.[۱۳۶] کوه سیاه به‌عنوان بزرگترین جاذبهٔ طبیعی این شهر به‌شمار می‌رود که پتانسیل تبدیل شدن به دهکده‌ای توریستی را دارد.[۱۳۷]

بناها

بیشتر بناهای تاریخی بوکان طول قدمت آن‌ها محدود به دورهٔ قاجار است که عبارتند از آرامگاه حمامیان ،آرامگاه سرداران مکری، قلعه سردار، مسجد محمدحسین خان (بازار)، آرامگاه شیخ احمد مکریانی، مسجد حمامیان و مسجد جامع.[۱۳۸]بوکان با داشتن ۹۴ اثر تاریخی ثبت شده در فهرست آثار ملی، یکی از شهرهای تاریخی ایران به‌شمار می‌آید.[۱۳۹]

آرامگاه سرداران
 
ورودی بنای قاجاری آرامگاه سرداران مکری واقع در پارک ملّت

آرامگاه تاریخی سرداران مکری با معماری سنتی بنا شده‌است و با توجه به سبک معماری و زندگی‌نامه محمدحسین خان مکری مربوط به دورهٔ قاجار بوده و شامل یک حیاط کوچک در ضلع جنوبی است. این بنا محل دفن خانوادهٔ عزیز خان مکری داماد میرزا محمد تقی‌خان فراهانی معروف به امیرکبیر است.[۱۴۰] این بنا به عنوان یکی از مکان‌های تاریخی و گردشگری مهّم بوکان به‌شمار می‌رود که در پارک عمومی ملّت این شهر قرار گرفته‌است.[۱۴۱]

آرامگاه حسن زیرک


آرامگاه حسن زیرک در فضای بیش از ۱۰۰۰ مترمربّع احداث شده که دارای فضای سبز و گل‌کاری و نورپردازی است. مجتمع در دامنه کوه نالشکینه ساخته شده‌است و آرامگاه هنرمندان برجستهٔ کُرد حسن زیرک، قادر عبدالله‌زاده در این مجتمع قرارگرفته‌اند و هر ساله پذیرای صدها نفر از دوستداران هنر و موسیقی کردی از مناطق مختلف کُردنشین ایران و خصوصاً اقلیم کُردستان عراق است.[۱۴۲]

مساجد

معماری نخستین مسجد بوکان (مسجد جامع کنونی) به دورهٔ قاجار برمی‌گردد و ملاسلام شیخ‌الاسلامی اولین امام جمعه شهر در دوران عزیزخان مکری بود. این بنا امروزه به‌عنوان مسجدجامع شهر کاربرد دارد.[۱۴۳]

 
نمایی از مسجدجامع

مسجد بازار در میدان اسکندری خیابان انقلاب بوکان واقع شده‌است. این مسجد در سال ۱۲۶۲ شمسی ساخته گردیده‌است و به‌نام سردار محمدحسین‌خان مُکری نامگذاری شد. مسجد بازار یکی از بناهای قدیمی و قاجاری شهر است که قدمتی بیش از ۱۵۰ سال دارد.

این شهر دارای بیش از ۶۵ مسجد است که از مساجد مهم آن می‌توان به اسامی زیر اشاره کرد:

 
نمایی از داخل مسجد حمامیان
مسجد حمامیان

این مسجد در نزدیکی شهر و در کنار روستای حمامیان قرار گرفته و بافت تاریخی آن مربوط به سال ۱۲۸۹ هجری شمسی برابر با ۱۳۲۸ قمری است و قبل از جنگ جهانی اول بنا شده‌است. بانی مسجد محمودآقا ایلخانی‌زاده و معمار آن معمارباشی مراغه‌ای بوده‌است.[۱۴۵] بنای مسجد بابلان مربع شکل و به‌صورت تک گنبدی با مصالح سنگ لاشه‌ای در پی و آجر چهارگوش در بدنه و گنبد پوششی به‌صورت دو لایه با ظرافت خاصی بنا گردیده و بعد از احداث بنای مسجد، واحدهایی تحت عنوان مدرسه به بنای آن اضافه شد.[۱۴۶]

مسجد جامع بوکان

در کنار تپهٔ قدیمی قلعه سردار در ضلع شرقی چشمه قرار گرفته و به دستور حاکم وقت بوکان ساخته شده‌است. در سال ۱۳۴۵ خورشیدی بنای مسجد گسترش یافت و ۴ گنید آجری و ۳ ستون به‌آن اضافه شد. در حال حاضر این بنا برای برگزاری نماز جمعه مورد استفاده قرار می‌گیرد. مسجدجامع بوکان در سال ۱۳۷۹ به شماره ثبت ۳۴۸۰ در فهرست میراث ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۱۴۷] این مسجد را علی اصفهانی در سال ۱۲۷۱ خورشیدی با ۱۲ گنبد و ۶ ستون از جنس سنگ‌های آهکی تراشدار بنا کرد.[۱۴۸]

خانه‌ها

قلعهٔ سردار یا ارگ بوکان از مکان‌های تاریخی این شهر است. بخش نخست ساختمان این قلعه در سال ۱۲۸۵ هجری قمری برابر با ۱۲۴۷ خورشیدی توسط عزیزخان مکری ساخته شده و مرکز حکومت خانواده‌اش بود.[۱۴۹] این قلعه در دورهٔ قاجار به‌عنوان دژ نظامی و سکونتگاه مورد استفاده قرار می‌گرفت. در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۲۵ تا ۱۳۵۱ خورشیدی از ساختمان قلعه به‌عنوان شهربانی، اداره پست و مدرسه استفاده می‌شد.

مراکز آموزشی

دانشگاه‌ها

 
دانشگاه آزاداسلامی واحد بوکان

بوکان داری سه دانشگاه شامل پیام نور، آزاد و دانشگاه علمی کاربردی است.[۱۵۰] دانشکده پرستاری و پیراپزشکی در شهر بوکان نیز دایراست.[۱۵۱] در دانشگاه پیام نور بوکان ۳۲۰۰ دانشجو مشغول به تحصیل هستند.[۱۵۲] دانشگاه جامع علمی کاربردی بوکان دارای ۱۴۰۰ دانشجو در ۲۰ رشته کارشناسی و ۱۶ رشته کاردانی است.[۱۵۳] در دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوکان نیز بیش از ۳۰۰۰ دانشجو مشغول به تحصیل هستند. دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوکان جزو ۱۰۰ دانشگاه برتر در میان واحدهای دانشگاه آزاد ایران است.[۱۵۴]

مدرسه‌ها

 
شاپور اولین مدرسهٔ دولتی بوکان در عمارت قلعهٔ سردار در سال ۱۳۰۷ خورشیدی

اولین مدرسه دولتی بوکان در سال ۱۳۰۷ خورشیدی با نام دبستان مبارکهٔ شاپور با مدیریت مهدی شیبانی (یکی از اهالی شهر تبریز) تأسیس گردید.[۱۵۵] بعد از مهدی شیبانی به ترتیب ورقائیان، حسن مدرسی و سلیمان امیری مدیر این مدرسه بودند.[۱۵۶] شیخ حسن کاظمی مکری نیز اولین معلم بوکان بود و تا قبل از تأسیس این مدرسه مکتب خانه‌های قدیمی در این شهر وجود داشت و عموماً دانش آموزان برای فراگرفتن، کتاب‌های مقدماتی و ساده نظیر گلستان ،بوستان سعدی و منشآت امیرنظام و نصاب‌الصبیان مشغول بودند. تا آن تاریخ هیچ مدرسه دولتی در بوکان وجود نداشته‌است.[۱۵۷] در سال ۱۳۹۰ تعداد آموزشگاه‌های موجود این شهر در مقطع متوسطه ۲۹ واحد و پیش دانشگاهی ۲۷ واحد بوده‌است.[۱۵۸] هم‌چنین تراکم دانش‌آموز در کلاس تشکیل‌شده در کلیهٔ مقاطع تحصیلی این شهر ۳۳ نفر است که نسبت به میانگین استان در رتبهٔ هشتم قرار دارد.[۱۵۹] بوکان دارای بیش از ۴۲ هزار نفر دانش آموز است.[۱۶۰]
در سال ۱۳۹۴ نرخ باسوادی شهروندان بوکانی در گروه سنی هدف ۱۰ تا ۴۹ سال به بیش از ۹۳ درصد رسیده‌است.[۱۶۱]

مدارس علوم دینی

تاریخ برپایی مدرسه علوم دینی بوکان مربوط به دورهٔ قاجار است که تأسیس مدرسه و انتقال عالم نامدار منطقه ملا محمدحسن وجدی قزلجی از ترجان به شهر بوکان و تأمین تمامی هزینه‌های مدرسه و مستمری طلاب توسط حاکم وقت این منطقه، یعنی سردار محمدحسین خان مکری صورت می‌گرفت.[۱۶۲] تا اینکه در دورهٔ پهلوی دوم ساختمان مدرسه علوم دینی بوکان در سال ۱۳۵۵ شمسی به مساحت چهارهزار متر مربع در جنوب این شهر تأسیس شد. تعداد طلاب اولیه این مدرسه بیش از پنجاه نفر بود که تحت نظارت سرپرست مدرسه علوم دینی مشغول به تحصیل بودند.[۱۶۳] از شخصیت‌های برجسته مدرسه علوم دینی بوکان می‌توان به ملا هادی افخم‌زادهاشاره کرد.[۱۶۴] در شهر بوکان و حومهٔ آن بیش از ۳۰ مدرسهٔ علوم دینی فعال وجود دارد.[۱۶۵]

کتابخانه‌ها

نخستین کتابخانهٔ عمومی بوکان در سال ۱۳۴۰ تأسیس شده‌است.[۱۶۶] شهر بوکان دارای ۳ باب کتابخانهٔ عمومی و ۴ باب کتابخانه عمومی مشارکتی است. هم‌اکنون ۳ باب کتابخانه عمومی مستقل و تعدادی کتابخانه مستقر در مساجد بوکان مشغول ارائه خدمات به شهروندان این شهر هستند.[۱۶۷] بیشترین اعضای کتابخانه‌های این شهر را دانش‌آموزان مقاطع مختلف تشکیل می‌دهند.[۱۶۸] مساحت فضای کتابخانه‌های بوکان ۲٬۵۷۰ متر مربّع بوده و سرانه آن ۱٫۱۴ متر به ازای هر ۱۰۰ نفر و تعداد اعضای کتابخانه‌ها ۳٬۷۰۰ نفر است[۱۶۹] و به نسبت جمعیّت شهر در حد پایینی قرار دارد که قرار گرفته شدن کتابخانه‌های بوکان در مرکز شهر و عدم دسترسی بخش زیادی از جمعیّت شهر به کتابخانه‌ها از مهم‌ترین علل کمبود اعضای کتابخانه‌های شهر است.[۱۷۰] در کتابخانه‌های شهرستان بوکان ۶۵٬۰۰۰ جلد کتاب وجود دارد.[۱۷۱]

معضلات اجتماعی

مهاجرت‌های بی‌رویه و عدم فرهنگ سازی و تناسب امکانات نسبت به جمعیّت شهر، بوکان را با معضلات اجتماعی مانند سوءمدیریت، بیکاری، طلاق، تکدی گری روبه‌رو ساخته و زمینهٔ افزایش جرایم را در این شهرستان فراهم کرده‌است.[۱۷۲] در رابطه با معضل بیکاری، برخی از سرمایه‌داران این شهر به‌جای ایجاد کارگاه‌های تولیدی و اشتغال زایی برای مردم، سرمایه‌های خود را در بازار مسکن و به شکل فعالیت‌های دلالی سرمایه‌گذاری می‌کنند و حاضر نیستند وارد تولید شوند.[۱۷۳] عدم مسئولیت پذیری در پست‌های مدیریتی، وابستگی‌های جناحی، مهاجرت‌های سامان‌دهی نشده، افزایش نرخ بیکاری، مشاغل کاذب، نبود رسانهٔ دولتی (رادیو و شبکه تلویزیونی) مشکلات زیادی را در تمامی حوزه‌ها برای مردم بوکان ایجاد کرده‌است.

معضلات شهری

آلودگی هوا

آلودگی هوای بوکان بیشتر به‌صورت گردوغبار است و این پدیده بر اثر طوفان‌های شن و وزش باد شدید در بیابان‌های جنوب غربی کشور عراق به وجود آمده و به‌خاطر ریز بودن ماندگاری زیادی در هوا دارند.[۱۷۴] این نوع آلودگی هنگامی خطرساز است که غلظت آن از حد مجاز بگذرد که می‌تواند مواردی مانند کاهش دید در شهر و مشکلات تنفسی را برای مردم به وجود آورد.[۱۷۵] در تیرماه ۱۳۹۴ آلودگی هوای بوکان در برخی ساعات به حدود ۶۰۰ میکروگرم بر مترمکعب می‌رسید.[۱۷۶] ایستگاه سنجش آلودگی هوای شهر بوکان به دستگاه آنالیزور کمتر از ۲٫۵ میکرون مجهز است. این ایستگاه در زمینی به مساحت ۱۸ متر مربع در ضلع شمالی میدان استقلال در سال ۱۳۸۸ احداث شده‌است و اطلاعات آن کاملاً از طریق اتصال به شبکه از ارومیه و تهران قابل دسترسی است.[۱۷۷]

آب شرب

بوکان با آنکه یکی از شهرهای پرآب ایران به‌شمار می‌آید[۱۷۸] اما با مشکل جدی کم‌آبی در مناطق مختلف شهر روبه رو است.[۱۷۹] بزرگترین سد آذربایجان غربی در این شهرستان قرار دارد. مردم این شهر از مشکل کمبود آب رنج می‌برند، درحالی که دریاچه سد شهید کاظمی این شهرستان آب شهرستان‌های تبریز، بناب، ملکان، میاندوآب و بخشی از مراغه را تأمین می‌کند.[۱۸۰][۱۸۱] مسئولان و مدیرکل آب و فاضلاب استان آذربایجان غربی پاسخگو نیستند.[۱۸۲] این شهر تنها دارای دو مخزن ذخیره آب ۵ هزار و ۱۰ هزار مترمکعبی بوده و در هر ثانیه در بوکان ۳۳۰ لیتر و پیک مصرف ۶۰۰ لیتر است. مطالعات جدیدی برای انتقال آب از سد شهیدکاظمی انجام گرفته که پیش‌بینی شده‌است با انتقال آب آن، مشکل آب شرب بوکان تا ۳۰ سال آینده برطرف خواهد شد.[۱۸۳]

ساختار شهری

گسترش

خاستگاه اولیهٔ بوکان در پیرامون چشمه یا حوضخانه آن است.[۱۸۴] بیش از ۱۳۰ سال قبل، مرحله‌ای از جذب جمعیّت و توسعهٔ آبادی در اطراف هسته اولیه آن یعنی قلعه سردار، مسجد جامع و چشمه آغاز شد.

مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری این هسته در بوکان، عوامل طبیعی، سیاسی و مذهبی بوده به‌طوری‌که وجود چشمهٔ «حه‌وزه گه‌وره» به‌عنوان منبع اصلی تأمین‌کنندهٔ آب آشامیدنی و مکانی برای اجرای مراسم‌های محلی و بومی بود. از نظر جغرافیایی، موقعیت قرارگیری بوکان بدین گونه است که راه اصلی ارتباط شهرهای بزرگی نظیر کرمانشاه، سنندج و تبریز باهمدیگر به‌شمار می‌رود. در بعد سیاسی نیز نسبت به سکونتگاه‌های دیگر از اهمیت بیشتری برخوردار بوده‌است. به همین جهت عامل دوم یعنی از «قلعهٔ سردار» محلی برای اجرای سیاست‌های دولت‌های مرکزی در این منطقه استفاده می‌شد. قلعهٔ سردار در نزدیکی چشمهٔ اصلی واقع شد و به علّت اهمیت دین اسلام برای حاکمان و مردم شهر، مسجد جامع نیز در همان دورهٔ قاجار در نزدیکی ساختمان قلعه و چشمه احداث شد.[۱۸۴]

در قرن بیستم میلادی تغییرات قابل توجهی در شهرهای ایران و عموماً شهر بوکان به‌طور خالص روی داده‌است. ورود نظام سرمایه‌داری و معماری مدرن و از همه مهم‌تر ورود اتومبیل و به طبع آن ساخت شبکهٔ راه‌های ارتباطی و خیابان‌بندی، ظاهر شهر دچار دگرگونی شد. این شهر به‌دلیل داشتن تنگناهای ژئومورفولوژی به‌صورت خطی و در محور رودخانهٔ سیمینه‌رود و دامنه کوه نالشکینه رشد و توسعه پیدا کرده‌است.[۱۸۴]

از سال ۱۳۴۰ تا اکنون وسعت شهر گسترش زیادی را تجربه نموده و در حال حاضر تا پای کوه نالشکینه و زمین‌های اطراف سیمینه‌رود به زیرساخت و سازهای شهری تعلق گرفته‌است. گسترش وسعت این شهر بیشتر در جهت شمالی و جنوبی بوده و زمین‌های حاصلخیز برای کشاورزی را اشغال کرده‌است.[۱۸۵] بوکان ۷ درصد از مساحت استان آذربایجان غربی را دربرگرفته[۱۸۶] و پهنه‌ای حدود ۸ کیلومتر دارد که از شهرهای بزرگ استان آذربایجان غربی محسوب می‌شود.[۱۸۷] طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ از جمعیت کل شهرستان بوکان، ۷۴٫۲۵ درصد به نقاط شهری اختصاص دارد.[۱۸۸] قدیمی‌ترین محلهٔ شهر بوکان، قلعهٔ سردار نام دارد.[۱۸۴]

پرونده:Bukan Municipality logo.png
نشان‌وارهٔ شهرداری بوکان

شهرداری

شهرداری بوکان با قدمت بیش از نیم قرن در اوایل دورهٔ پهلوی دوم در سال ۱۳۲۷ پایه‌گذاری شد و اولین شهردار رسمی این شهر سیدعبدالله کاظمی مکری بود.[۱۸۹] در بدو تأسیس، جمعیت شهر به ۵٫۰۰۰ نفر می‌رسید در حالی که تا قبل از این تاریخ، بوکان را تنها یک قصبه بزرگ می‌نامیدند. ساختمان آن زمان شهرداری بوکان، ساختمان فعلی بانک صادرات در خیابان انقلاب این شهر بود. [۱۹۰]

مناطق شهرداری

در طی دهه‌های ۷۰ و ۸۰ خورشیدی شمار قابل توجه‌ای محلّه و شهرک در محدوده شهر ساخته شد. برخی از این محله‌ها همان روستاهای پیشین‌اند که گسترش داده شده‌اند. شهر بوکان در حالت فعلی به سه ناحیه از سوی شهرداری تقسیم‌بندی شده‌است.

فضای سبز

در سال ۱۳۸۵ مساحت کل فضای سبز بوکان ۷۷۰٬۰۰۰ مترمربع برابر با ۷۷ هکتار که سرانه فضای سبز این شهر برای هر نفر ۴٫۳۸ مترمربع بوده‌است.[۱۹۱] بیش از ۹۰ درصد فضای سبز سطح شهر به‌وسیله آب خام آبیاری می‌شود.[۱۹۲]

اقتصاد

کارخانه‌ها و واحدهای صنعتی و تولیدی بوکان محدود به دورهٔ جمهوری اسلامی است که بعد از خاتمهٔ جنگ هشت ساله ایران و عراق، به‌دلیل موقعیت راهبردی این شهر واحدهای صنعتی گوناگونی طی چند دهه در بوکان احداث شدند و اکنون با داشتن ۱۵۰ واحد صنعتی در رتبهٔ سوم صنعت استان آذربایجان غربی قرار گرفته‌است.[۱۹۳] بوکان در استان آذربایجان غربی در رتبهٔ سوم صنعت پس از ارومیه و خوی قرار دارد.[۱۹۴] و در زمینهٔ صنعت نساجی، ماشین‌سازی فعالیت دارد.[۱۹۵] از لحاظ سرمایه‌گذاری ۷/۶ درصد سرمایه‌گذاری آذربایجان غربی را به خود اختصاص داده‌است.[۱۹۶]

در شهرک صنعتی بوکان هم‌اکنون ۸۳ کارگاه تولیدی مشغول به فعالیت هستند. محصولات فلزی، پلاستیکی، مواد اولیه صنعت ساختمان و ماشین آلات کشاورزی بیشترین میزان تولیدات واحدهای صنعتی بوکان را تشکیل می‌دهند.[۱۹۷] مساحت این شهرک صنعتی ۵۹ هکتار و دارای هفت هکتار فضای سبز است.[۱۹۸]

 
کارخانه سیمان کاوان

واحدهای صنعتی

سیمان

کارخانه سیمان کاوان یکی از بزرگترین کارخانه‌های آذربایجان غربی و شمال غرب ایران است که روزانه توانایی تولید چهارتن سیمان را دارد.[۱۹۹] این کارخانه به دلیل موقعیت خاص جغرافیای و نزدیکی به مرز الخصوص باکشور عراق و به جهت رشد صنعت در سال ۱۳۸۵ فازاول و سال ۱۳۹۰ فازدوم آن ساخته شد و بیش از ۵۰۰ نفر به‌صورت مستقیم و ۴۰۰۰ هزار نفر به‌صورت غیرمستقیم در این کارخانه مشغول به کار هستند.[۲۰۰] برای احداث این کارخانه ۲۵ میلیون یورو و ۵۴۵ میلیارد ریال تسهیلات هزینه شده‌است.[۲۰۱] ۳۲ درصد محصولات کارخانه سیمان کاوان بوکان به خارج از ایران صادر می‌شود.[۲۰۲]

پلی اتیلن

واحد تولیدی پلی اتیلن بوکان در سال ۱۳۷۶ با خرید ماشین‌آلات موردنیاز از کشور اتریش راه‌اندازی شد و فعالیت خود را به منظور تأمین لوله‌های مورد نیاز طرح‌ها و سیستم‌های آبیاری در بخش‌های کشاورزی، آبرسانی شهری و روستایی، گازرسانی و فاضلاب آغاز کرده‌است که در سال ۱۳۹۳ به‌عنوان واحد نمونهٔ استاندارد کشوری معرفی شد.[۲۰۳]

کارتن آکاردئونی

نخستین کارخانهٔ کارتن آکاردئونی ایران در بوکان قرار دارد. از جمله محصولات این کارخانه می‌توان به تولید کارتن سه‌لایه با کیفیت بسیار بالا، کارتن‌های ضربه‌گیر جهت استفاده در جعبه و جعبه‌های بزرگ کارتنی برای حمل و نقل و محافظت از اشیاء حساس و شکننده اشاره کرد.[۲۰۴]

اتاق‌های کامیون

بوکان یکی از قطب‌های مهم صنعتی در استان آذربایجان غربی و بزرگ‌ترین تولیدکننده اتاق‌های کامیون در ایران به‌شمار می‌رود.[۲۰۵] تعداد ۳۲ واحد در بخش اتاقک‌سازی در شهرک صنعتی این شهر فعال هستند.[۲۰۶]

برخی از صنایع مهم شهر بوکان
نام سال تأسیس رده فعالیت صادرات وضعیت
کارخانه سیمان کاوان ۱۳۸۵ سیمان تیپ یک و تیپ ۲     فعال
شیشه ۱۳۸۸ شیشه دوجداره و..     فعال
پلی اتیلن ۱۳۷۶ پلی اتیلن     فعال
ماشین‌سازی ۱۳۷۴ تجهیزات و قطعات صنایع سبک       فعال
شرکت سازه کشت کاوه بوکان ۱۳۶۸ تولیدکننده ماشین آلات و ادوات کشاورزی   فعال
کارتن آکاردئونی بوکان ۱۳۹۴ تولید ورق کارتن آکاردئونی، تولید پالت مقوایی و پالت باکس   فعال
نساجی خاتم‌الانبیاء دههٔ ۷۰ نساجی خاورمیانه تعطیل

صنعت چاپ

بوکان یکی از فعال‌ترین شهرهای آذربایجان‌غربی، غرب و شمال غرب کشور در زمینه چاپ به‌شمار می‌رود. در این شهر سه واحد چاپ افست، یک واحد چاپ رول فلکسو، چهار واحد چاپ دیجیتال بنر، یک واحد لیتوگرافی، ۲۰ واحد کانون آگاهی و تبلیغات فعال، یک واحد کانون آگاهی، ۳۰ واحد تایپ وتکثیر زیر نظر اتاق اصناف، ۶ واحد مؤسسه انتشارات و سه واحد مؤسسه انتشاراتی وجود دارد.[۲۰۷]

تجارت

بوکان به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و نیروی انسانی تحصیل کرده، در تجارت صادرات و واردات از مزیت نسبی برخوردار است. این شهر در مسیر ارتباطی کلان‌شهرهای ارومیه، تبریز، تهران و با مناطق مرزی کردنشین ایران نیز با سردشت دارای جاده بین شهری است. کالاهای وارداتی اقلیم کردستان عراق از طریق سردشت و بانه به این شهرستان انتقال پیدا می‌کند. همچنین بوکان با کردستان عراق دارای خط ارتباطی زمینی است.[۲۰۸]

مشکلات صنعت

یکی از مشکلات صنایع و واحدهای صنعتی بوکان نقدینگی و تسهیلات بانکی و نبود سرمایه‌گذار فعال است.[۲۰۹] کارخانه نساجی خاتَم‌الانبیاء در دروان فعالیت خود یکی از بزرگترین کارخانه‌های نساجی خاورمیانه بود که به دلیل مشکلات نقدینگی و اعتبارات از ۲۳ اردیبهشت سال ۱۳۸۶ تاکنون تعطیل است. نساجی خاتم‌الانبیا روکش مخصوص صندلی خودروهای سبک و سنگین و پوشاک را تولید می‌کرد که توانایی تولید ۱۸ هزار متر در ۱۵ روز را دارا بود. این کارخانهٔ ریسندگی در ایران و خاورمیانه باتولید محصولات ممتاز خود از جایگاه بالای برخوردار بود.[۲۱۰]

ترابری و حمل و نقل عمومی

 
جاده ۲۱
شهر مقصد فاصله(KM)[۲۱۱]
تهران ۶۴۹[۲۱۲]
تبریز ۲۰۴[۲۱۳]
ارومیه ۱۸۴
شیراز ۱۳۰۶
بانه ۸۷
اراک ۵۳۸
سنندج ۲۲۵
سردشت ۱۴۰
کرمانشاه ۳۶۲
رشت ۵۴۸

جاده مهم ۲۱ که از بوکان نیز می‌گذرد و مراکز استان‌های غرب ایران را به هم متصل می‌کند و سپس به مرز جمهوری آذربایجان ختم می‌شود.

بوکان مرکز ناحیهٔ جنوب و جنوب شرقی دریاچه ارومیه و مهم‌ترین جادهٔ ترانزیتی غرب کشور محسوب می‌شود که ۱۳ استان از راه‌های مواصلاتی این شهرستان تردد می‌کنند.[۲۱۴] این شهر بر سر راه‌های ارتباطیِ سه استان مهم آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و کردستان قرار گرفته و از موقعیت ویژه‌ای برخوردار است، به‌طوری‌که ارتباط در شهرهای ناحیه‌ایِ شمال غرب کشور نظیر تبریز و سنندج بایکدیگر بدون عبور از بوکان امکان‌پذیر نیست.[۲۱۵]

در شهر بوکان تعداد شش پایانهٔ مسافربری بین‌شهری فعال وجود دارد که نخستین پایانهٔ مسافربری متمرکز بر روی شهر در سال ۱۳۹۰ با وسعت ۱۵٬۸۰۰ مترمربع و زیربنای ۱۰۰۰ مترمربع[۲۱۶] به بهره‌برداری رسید. این ترمینال دارای یک جایگاه اختصاصی سوخت سی‌ان‌جی است.[۲۱۷] هرچند به علّت مکان‌یابی اشتباه و عدم کارشناسی برای این پایانه مسافربری اعتراضاتی در بین مردم شهر صورت گرفت.[۲۱۸]

سازمان اتوبوسرانی بوکان در سال ۱۳۸۱ تأسیس شده‌است[۲۱۹] بیش از ۴۹ دستگاه اتوبوس در سطح شهر و حوزه‌های استحفاظی به فعالیت اشتغال دارند و همگی آن‌ها به بخش خصوصی واگذار شده‌اند.[۲۲۰][۲۲۱] تعدا ۲۷ دستگاه از اتوبوس‌های این سازمان بنز ۳۵۵ و تعداد ۲۲ دستگاه دیگر بنز ۴۷۵ است.[۲۲۲] در روز تعداد ۱۹۹۲۰ نفر و در ماه ۵۹۷۶۶۰۰ نفر توسط اتوبوس‌های سازمان اتوبوسرانی بوکان جابجا می‌شوند.[۲۲۳]

در بوکان بیش از ۱٬۰۶۸ تاکسی فعال موجود است که حدود ۷۵ درصد جابجای مسافرین درون‌شهری را به‌خود اختصاص داده‌است. از این تعداد ۷۱۸ دستگاه تاکسی گردشی، تعداد ۳۳۱ دستگاه آژانس تلفنی، تعداد ۱۲ دستگاه تاکسی ویژه خطی و تعداد ۷ دستگاه ون در سطح شهر فعال هستند.[۲۲۴]

در دههٔ هفتاد خورشیدی به وزارت راه و ترابری ابلاغ شد که طرح مطالعاتی احداث راه‌آهن مراغه به بوکان و سپس به استان کردستان را آغاز کند.[۲۲۵] اما انجام نشد. در مرداد ۱۳۹۰ مجدداً مصوبه طرح مطالعاتی راه‌آهن مراغه-میاندوآب به بوکان ابلاغ و از سوی معاون اول دولت احمدی‌نژاد ابلاغ شد.[۲۲۶] باگذشت بیش از ۲۰ سال هنوز پروژه راه‌آهن بوکان به مرحله اجرا نرسیده و به‌صورت معلق مانده‌است.

در طرح جامع حمل و نقل ایران، براساس آن کشور به پنجاه‌وچهار منطقه تقسیم شده‌است که شهر بوکان در منطقهٔ هشتم این تقسیم‌بندی قراردارد.[۲۲۷]

ورزش

بوکان دارای بیش از ۱۸ باشگاه ورزشی روباز و سرپوشیده شامل سالن‌های سنگ‌نوردی آمادگی جسمانی، پیتلاس، بدنسازی، بوکس، پینگ‌پنگ، تکواندو، تنیس روی میز، تیراندازی، جودو، بینت بال، ورزش‌های رزمی، ژیمناستیک، شطرنج، فوتسال، کاراته، کشتی، والیبال، وزنه‌برداری، ووشو، فوتبال، والیبال و هندبال، زمین‌های اسکیت، اسب سواری و تیراندازی با کمان و چمنهای طبیعی و مصنوعی و استخر شنا و یک ورزشگاه پنج هزار نفری است.[۲۲۸][۲۲۹] در این شهر ۳۸ هیئت مختلف ورزشی فعال بوده و بیش از ۶ هزار نفر ورزشکار تحت پوشش بیمه هستند.[۲۳۰]

پاس، پرسپولیس، حسن زیرک و استقلال جزو اولین تیم‌های فوتبال در قبل و بعد انقلاب ۱۳۵۷ در بوکان بودند. سردار بوکان باشگاه ورزشی فوتبال این شهر در سال ۱۳۷۹ تأسیس شد و در سال‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۸۱ نایب قهرمان و قهرمان لیگ برتر استان آذربایجان غربی بوده‌است. تیم فوتبال سردار در حال حاضر در لیگ دسته دو حضور دارد.[۲۳۱]

ورزش کوه‌نوردی در قبل از انقلاب ۱۳۵۷ نه به شکل امروزی، بلکه بیشتر در آموزشگاه‌ها به صورت گردش در حال انجام بود. اولین گروه‌های کوه‌نوردی به شیوه نوین در سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۰ توسط دبیرانی که از مرکز و شهرها به بوکان آمده بودند برپا شد و در سال ۱۳۶۷ نخستین هیئت کوهنوردی این شهر فعالیت خود را آغاز کرد. در حال حاضر ۱۵ گروه کوه‌نوردی در سطح شهرستان بوکان حضور دارند و باوجود دیوارهای سنگ نوردی در باشگاه‌ها، رشتهٔ سنگ نوردی نیز به صورت فعال زیر نظر هیئت کوه‌نوردی شهرستان به فعالیت می‌پردازد. هیئت کوه‌نوردی بوکان از فعال‌ترین هیئت‌های ورزشی در سطح استان آذربایجان غربی و ایران است.[۲۳۲]

هیئت شطرنج بوکان در سال ۱۳۶۸ تأسیس شده‌است و یکی از قطب‌های اصلی شطرنج آذربایجان غربی و کردستان به‌شمار می‌آید. شطرنج بوکان این قابلیت و توانایی را داشته که در سال ۱۳۸۹ میزبان سومین دورهٔ مسابقات کشوری جام چی چست باحضور استادان بزرگ شطرنج ایران و بازیکنان تیم ملی باشد.[۲۳۳] بوکان در سال۱۳۹۰ مجوز برگزاری مسابقات بین‌المللی را از فدراسیون شطرنج دریافت کرد و در این تاریخ اولین مسابقات بین‌المللی جام بوکان با حضور بازیکنان پنج کشور مختلف در هتل ایزدی این شهر برگزار شد.[۲۳۴]

مراکز درمانی

 
فریدریش آلمانی و احمد ویسی- درمانگاه بوکان سال ۱۳۲۶ شمسی

اولین درمانگاه بوکان در سال ۱۳۲۶ با سرپرستی دکتر فریدریش و همسرش ارویر که از یهودی‌های آلمانی تبار بودند در جنوب شهر ساخته و پس از تکمیل آن رسماً فعالیت خود را آغاز کرد.[۲۳۵] در سال ۱۳۳۰ درمانگاه ۳۰ تخته‌خوابی بوکان در زمینی به مساحت ۳۰۹۶ متری با سرپرستی فریدریش و با تلاش جمعی از اعضای جمعیت شیروخورشید سرخ ساخته شد، این درمانگاه تا سال ۱۳۵۰ مشغول به فعالیت بود.[۲۳۶] سپس در سال ۱۳۴۵ نخستین بیمارستان بوکان بانام کوروش کبیر با پنجاه تخت و با ساختمانی یک طبقه در شمال شهر احداث گردید که در حال حاضر به یک درمانگاه تبدیل شده‌است.[۲۳۷]
بیمارستان ۲۵۰ تخته‌خوابی شهیدقلی پور تنها بیمارستان بوکان است، که مجهز به دستگاه‌های پیشرفته سی‌تی اسکن، ام‌آرآی، ماموگرافی، رادیولوژی است.[۲۳۸] این بیمارستان در شهریور ماه ۱۳۷۹ احداث و مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌است.[۲۳۹]

رسانه‌ها

نشریه‌ها

اولین نشریه کُردی در ایران توسط یکی از اهالی بوکان، شخصی به نام ملا محمد قزلجی ترجانی‌زاده در سال ۱۹۲۲ میلادی برابر با ۱۳۰۱ خورشیدی و به‌نام «روز کُرد» که با نام کردستان هم شناخته می‌شود در ارومیه منتشر می‌شد.[۲۴۰] نشریه و چاپخانهٔ بوکان در سال ۱۳۲۴ فعالیت خود را آغاز کرد. اولین شماره رسمی نشریهٔ هلاله که در قالب یک مجلهٔ ادبی، سیاسی بود با سردبیری حسن قزلجی در اسفند ماه ۱۳۲۴ به دو زبان کردی و فارسی منتشر شد. این چاپخانه و نشریه بعد از فروپاشی جمهوری مهاباد تعطیل و به کار خود پایان داد.[۲۴۱] در اوایل انقلاب اسلامی هیچ نشریهٔ در بوکان چاپ نشد تا این‌که در سال ۱۳۷۸ ویژه‌نامه رصد در این شهر چاپ و منتشر شد و سپس نشریه‌های دیگری به مرور زمان بانام‌های داهاتوو، خور، باران، آزادی، فردای ما، پیام زمان، کوشا، صدای آشنا، سطر اول، مرزداران چاپ و منتشر یافت. هم‌اکنون بوکان دارای هفت نشریهٔ فعال با اسامی ماهنامهٔ فرصت برابر، ماهنامهٔ منطقه‌ای موج ورزشی، ماهنامهٔ سانا، ماهنامهٔ بوکان، دوهفته‌نامه زیرک، دوهفته‌نامه پیام بهاران، دوهفته‌نامه صدای آشنا است. چهار نمایندگی خبرگزاری فعال نیز در بوکان مستقر هستند.[۲۴۲][۲۴۳]

نسخهٔ از مجله ادبی-سیاسی هلاله

ره‌آورد

ره‌آوردهای بوکان شامل قالی و فروش، غذاهای سنتی، سوغات و صنایع دستی است.

قالی بوکان

قالی بافی یکی از مهم‌ترین صادرات صنایع دستی بوکان در آذربایجان غربی به‌شمار می‌رود که به خارج از ایران صادر می‌شود.[۲۴۴] درهمین رابطه تالار مجلس فرانسه با فرش قالیبافان بوکانی با ۳۵۰ متر مربع مساحت[۲۴۵] تزیین شده‌است.[۲۴۶] هشتادو پنج درصد فرش تولیدی این شهرستان به خارج از کشور صادر و مابقی آن در داخل کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۲۴۷] فرش بوکان به سبب طراحی ویژه و کیفیت بالا دارای شهرت است.

غذاهای سنتی[۲۴۸]
 
لقمه قازی و بامیه، شیرینی معروف بوکان


 
نوعی از ترشی محلی بوکان
سوغات[۲۴۹]
صنایع دستی[۲۵۰]

یادداشت

  1. نرخ رشد جمعیت شهر (۱۳۹۵)
  2. شهرداری بوکان مناطق این شهر را از لحاظ اداری به صورت ناحیه‌ای اداره می‌کند
  3. نام پیشین مهاباد و همچنین به مجموع مناطق مهاباد، بوکان و سردشت نیز در دورهٔ قاجاریه ساوجبلاغ مکری می‌گفتند.
  4. تاریخ و زمان: روز سه‌شنبه سه ساعت به غروب مانده بیست و سوم سال ۱۳۳۳ هجری قمری (۱۲۹۳ شمسی). تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان صفحهٔ ۲۱۴
  5. علی آقا معروف به امیراسعد، رئیس ایل دهبکری‌ها و عشایر منطقه بود. علی‌خان بدهکار بود و بوکان را به امیراسعد واگذار کرد و امیراسعد نیز برخی بدهی‌های علی‌خان را به عهده گرفت.
  6. نطق سلیمان انوشیروانی: یکی از تقاضاهائی که مردم بوکان داشتند این بود که بخش بوکان تبدیل به شهرستان به شود و من چهار سال در اینباره تلاش کردم و زحمت کشیدم اما اینکار انجام نشد گناه وزارت کشور نبود بلکه علّت دایره تقسیمات کشوری بود که مرتب نوسان داشت و از این وزارتخانه به آن وزارتخانه می‌رفت؛ ولی به هرحال وعده کردند که در اولین فرصت بوکان شهرستان به شود.

پانویس

  1. «بانک اطلاعات تقسیمات کشوری». وزارت کشور. دریافت‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴.
  2. «سرشماری سال ۱۳۹۵». درگام ملی آمار. ۲۴ اسفند ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۴ مرداد ۱۳۹۷.
  3. «سرشماری سال ۱۳۹۵». درگام ملی آمار. ۲۴ اسفند ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۴ مرداد ۱۳۹۷.
  4. «موقعیت جغرافیایی و تاریخی شهرستان بوکان». شهرداری بوکان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۹۳.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ 10 (۲۰۱۴-۰۸-۱۳). «فرماندار: 60 درصد از مشکلات شهر بوکان با ایجاد مجتمع صنوف آلاینده مرتفع می‌شود». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۰۱.
  6. شورش خالدی، نقشهٔ مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، ص ۱، موقعیت بوکان.
  7. «آب و هوای بوکان». اطلاعات اقلیم. ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ آبان ۱۳۹۳.
  8. شورش خالدی، نقشهٔ مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، صفحهٔ ۱، موقعیت و اطلاعاتی در مورد بوکان.
  9. «گزیده اطلاعات». استان آذربایجان‌غربی، معاونت برنامه‌ریزی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۳.
  10. «اعلام شماره جدید». مخابرات استان آذربایجان غربی. دریافت‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴.
  11. «بانک اطلاعات تقسیمات کشوری». وزارت کشور. دریافت‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴.
  12. افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 15.
  13. Minorsky، Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4)، 68 (انگلیسی).
  14. افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 18.
  15. افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 18.
  16. رضاقلیخان هدایت (۱۲۸۸). «فرهنگ انجمن‌آرای ناصری». کتابخانهٔ دیجیتال نور. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۸ آبان ۱۳۹۳.
  17. «واژه بوکان». لغت‌نامه دهخدا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۳.
  18. «The GEOnet Names Server». geonames.nga.mil (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۹.
  19. «بوکان دومین شهر مهاجرپذیر کشور است- اخبار استانها تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۴.
  20. «بوکان امن‌ترین شهر آذربایجان‌غربی است». خبرگزاری تسنیم. ۱۸ مرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۹ مرداد ۱۳۹۴.
  21. شبکه اطلاع‌رسانی دانا (۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۵). «94 درصد بوکانی‌ها از نعمت سواد برخوردار هستند».
  22. بارانی نیوز (۱۶ دی ۱۳۹۴). «نمایندگان ۹ دورهٔ مجلس از حوزه بوکان چه کسانی بودند؟».
  23. «جاذبه‌های گردشگری آذربایجان غربی / بوکان عروس شهرهای ایران». استانداری آذربایجان غربی. ۱۹ اسفند ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۵ فروردین ۱۳۹۴.
  24. «محوطه باستانی قلایچی بوکان بازمانده تمدن «ماناها»». خبرگزاری فارس. ۲۳ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴.
  25. «مستند بوکان». مرکز صداوسیمای آذربایجان غربی. ۳ فروردین ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۹.
  26. «استاد داستان‌نویسی بوکان». کردستان امروز. ۱۲ بهمن ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۳ مهر ۱۳۹۶.
  27. «جایگاه موسیقی در ادیان حذف نشدنی است/ دف، تنبور، شمشال، دوطبل و طاس همچنان در خانقاه‌ها کاربرد دارند». خبرگزاری ایلنا. ۱۰ تیر ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۹.
  28. «بازتاب حضور هزاران نفر در خیابان‌های استان کردستان برای همدردی با مردم بوکان/شهادت ابوبکر معروفی». خبرگزاری عصر ایران. ۲۷ آبان ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۹.
  29. شریعت، بوکان، 1.
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ ۳۰٫۲ ۳۰٫۳ ۳۰٫۴ افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 20.
  31. ۳۱٫۰ ۳۱٫۱ ۳۱٫۲ افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 6.
  32. افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 19.
  33. حکیم زاده، ساوجبلاغ مکری (مهاباد)، ۳۸.
  34. مینورسکی، کُرد، 93.
  35. ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ علی یار، ڕه‌خنه له کتێبی بۆکان له‌سدهٔ بیستم دا، 11.
  36. حکیم زاده، ساوجبلاغ مکری (مهاباد)، 154.
  37. سیاح، خاطرات حاج سیاح یا دورهٔ خوف وحشت، 254.
  38. افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان، 163.
  39. علیار، ڕه‌خنه له‌سه‌ر کتێتبی بۆکان له‌سه‌دهٔ بیستم دا، ٦-٧.
  40. «یک سند تاریخی/ فروش بوکان به عزیزخان سردار در دورهٔ قاجار». شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۱۳.
  41. مرگان، دانشنامه-ایرانیکا، ۴۳.
  42. Morgan، Mission scientifique en Perse / par J. de Morgan، 31-32(فرانسوی).
  43. Morgan، Mission scientifique en Perse / par J. de Morgan، 41-42(فرانسوی).
  44. «کشف مهم تاریخی: قلعه سردار در شهر بوکان قدمت ۳ هزار ساله دارد». خبرآنلاین. ۲۰۱۸-۰۹-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۳۰.
  45. افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 195.
  46. افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان بوکان، 175-176.
  47. «В. Ф. Минорский. Курды. – Kurdist.ru» (به روسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۸.
  48. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٢٩.
  49. محمدصمدی، ضمیمهٔ نگاهی به تاریخ مهاباد، ۸۴.
  50. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان بوکان، ٢٣١.
  51. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان بوکان، ٢٣٢.
  52. شریعت، دانشنامهٔ بزرگ اسلامی، 1.
  53. حکیم زاده، ساوجبلاغ مکری (مهاباد)، 221.
  54. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان بوکان، 230.
  55. رحمان محمدیان، بوکان در سدهٔ بیستم، جلد دوم، ۱۶ (کردی).
  56. «مرکز بررسی اسناد تاریخی». historydocuments.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۷.
  57. کریمی، راه‌های باستانی و پایتخت‌های قدیمی غرب ایران، 202.
  58. تاریخ معاصر کرد، صفحهٔ ۴۱۲. به کوشش ابراهیم یونسی. دیوید مک‌داول.
  59. «ناگفته‌های «ظهور و شکست یک جمهوری» - پاسخ به مقالهٔ رادیو زمانه در بارهٔ دولت قاضی محمد». ایران بوم. ۷ بهمن ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۲ مهر ۱۳۹۹.
  60. عراقی، خاطرات سفر آذربایجان و کردستان، 186.
  61. «آذربایجان غربی| 65 درصد بودجه شهرداری بوکان تحقق یافت- اخبار استانها تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۲۶.
  62. ابراهیمی، مزدک نامه ۵، 150.
  63. او داگلاس، سرزمین شگفت‌انگیز و مردمی مهربان و دوست داشتنی، 141.
  64. محمدیان، بۆکان له‌سدهٔ بیستم‌دا (۲)، 51 (کردی).
  65. محمدیان، بۆکان له‌سدهٔ بیستم‌دا (۲)، 53 (کردی).
  66. محمدیان، بۆکان له‌سدهٔ بیستم‌دا (۲)، 54 (کردی).
  67. محمدیان، بۆکان له‌سدهٔ بیستم‌دا (۲)، 50 (کردی).
  68. «داستان افتتاح اولین کتابخانه عمومی روستایی مهاباد/صلاح الدین خدیو». kurdpress.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۳.
  69. «مذاکرات مجلس شورای ملی دورهٔ بیست و سوم نشست ۲۳۴». کتابخانه مشروطه تا مجلس شورای ملی. ۲۹ تیر ۱۳۵۴. دریافت‌شده در ۱۹ آذر ۱۳۹۵.
  70. اسلامی، مرکز اسناد انقلاب (۱۳۹۷/۰۷/۲۹–۱۹:۰۴). «سندی از تبعید آیت‌الله مهدوی کنی به بوکان در سال 1354/ استقبال مردم بوکان از آیت‌الله مهدوی کنی». fa. دریافت‌شده در 2021-11-26. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  71. ۷۱٫۰ ۷۱٫۱ ۷۱٫۲ وب سایت 22 بهمن (آذر ۱۳۹۶). «انقلاب اسلامی در بوکان». ۲۲ بهمن. دریافت‌شده در ۵ دی ۱۳۹۷.
  72. اسلامی، مرکز اسناد انقلاب (۱۳۹۶/۰۹/۱۹–۱۱:۳۶). «همکاری اهل سنت با سپاه پاسداران برای مقابله با ضدانقلاب در بوکان/ نقش مردم کرد در تأمین امنیت بوکان و سردشت در اوایل انقلاب». fa. دریافت‌شده در 2021-12-04. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  73. «اولین همایش سالروز آزادی سازی بوکان و (روز شهرستان) برگزار شد». کانی پرس. ۱۳ مهر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ مهر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۵ مهر ۱۳۹۴.
  74. معاون بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس خراسان رضوی (۱ فروردین ۱۳۹۱). «نقش خراسانی‌ها در آزادسازی بوکان». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۶ دی ۱۳۹۲.
  75. احمدپوراحمد، ویژگی‌ها و توزیع جغرافیایی بازسازی مناطق جنگ‌زدهٔ استان آذربایجان غربی، ۱۷۱ الی ۱۷۳.
  76. «حملات سنگین گروهی از مهاجمان به مقر سپاه و پایگاه‌های ارتش و ژاندارمری بوکان». هابیلیان. آبان ۱۳۵۸. دریافت‌شده در ۴ مهر ۱۳۹۹.
  77. «برگزاری جلسه هماهنگی به منظور یادواره شهدای بمباران شهدای بوکان». زریان. ۲۲ فروردین ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ فروردین ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۳ فروردین ۱۳۹۵.
  78. «شهرستان بوکان». ویکی شهید. ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴.
  79. «گلزار شهدای بوکان به عنوان نماد گلزار شهدای اهل سنت کشور معرفی شد». ایرنا. ۱۶ بهمن ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۷ بهمن ۱۳۹۹.
  80. «ایجاد و تأسیس شهرستان بوکان و بخش سیمینه در تابعیت استان آذربایجان غربی». مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. ۲۳ اسفند ۱۳۶۸. دریافت‌شده در ۱۰ آبان ۱۴۰۰.
  81. «هاناخبر». وب سایت خبری تحلیلی هاناخبر | اخبار ایران و جهان | Hana Khabar News. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۳۱.
  82. «مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی دورهٔ ۴ جلسه ۲۴۶». کتابخانه و موزه مجلس شورای اسلامی. ۱۵ مرداد ۱۳۷۳. دریافت‌شده در ۲۰ دی ۱۳۹۵.
  83. حسن معروف پور (۲۶ دی ۱۳۹۱). «بوکان در آرزوی مرکزی استان کردستان شمالی- مصاحبه با [[محمدقسیم عثمانی]]». زریان. دریافت‌شده در ۲۰ دی ۱۳۹۵. تداخل پیوند خارجی و ویکی‌پیوند (کمک)
  84. «تشکیل استان جدید «کردستان شمالی» در حال بررسی است». هفته نامه کوشا. ۱۷ اسفند ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۰ دی ۱۳۹۵.
  85. حسن‌زاده یوسف، یادگارهای ایزیرتو، ۲.
  86. «علل توسعه نیافتگی شهرستان بوکان». زریان. ۵ اردیبهشت ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۳ آبان ۱۳۹۶.
  87. «آغاز به کار نمایشگاه فرهنگ ترافیک در بوکان». خبرگزاری فارس. ۱۵ مهر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۲ دی ۱۳۹۲.
  88. زیستا، فاکتورهای جغرافیای و رشدجمعیت شهری بوکان، ١، ١٢.
  89. «برف و سرما سبب تشکیل کلونی میش مرغ‌های بوکان شد-دشت‌های استیپی بوکان». خبرگزاری مهر. ۲۴ آذر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۹ دی ۱۳۹۲.
  90. جعفری، آذربایجان غربی، ٩٩، ١١۴، ١۶٨، ١٩٠، ۴٣٦.
  91. افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-بوکان، ۶–۵.
  92. دفتر مطالعات پایه منابع آب (سال آبی ۱۳۹۳–۹۴). «آمار بارندگی ایستگاه‌های باران‌سنجی مبنای وزارت نیرو». شرکت مدیریت منابع آب ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۰ شهریور ۱۳۹۴. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  93. «Accu Weather for Bukan». accu weather. ۸ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۷ شهریور ۱۳۹۴ (انگلیسی). تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  94. «برداشت یک هزارتن آلبالو از باغ‌های امیرآبادبوکان». سازمان بسیج آذربایجان غربی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲.
  95. «بوکان عروس غرب ایران». جام جم آنلاین. ۵ آذر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲.
  96. افخمی ابراهیم، مکریان-بوکان، ۶.
  97. «دریاچه‌ها و رودخانه‌ها». سازمان میراث فرهنگی، صنایع و گردشگری استان کردستان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۹ دی ۱۳۹۲.
  98. «کردی سورانی و لهجه‌های مناطق مختلف کردستان». دریافت‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴ (انگلیسی). تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  99. ذاکری، مصطفی، بررسی زبان کردی سورانی، مجله «نشر دانش»، سال شانزدهم، پاییز ۱۳۷۸ - شماره ۳ (از صفحه ۶۹ تا ۷۳)
  100. زکی بیگ، زبده تاریخ کرد و کردستان، 227.
  101. «مصاحبه و گفت و گو با استاد حسین شیربیگی نویسنده و مترجم توانای بوکانی». ئاگا. ۲۷ آبان ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ مرداد ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۶ خرداد ۱۳۹۵.
  102. «آشنایی با استان آذربایجان غربی». همشری آنلاین. ۱۹ فروردین ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴.
  103. «جغرافیایی انسانی-دین و مذهب». روابط عمومی فرمانداری شهرستان بوکان. دریافت‌شده در پنجم آبان ۱۳۹۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  104. بیان نیوز. «از سرگیری آزار و اذیت بهاییان». بیان میدیا. دریافت‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۷.
  105. 10 (۲۰۱۶-۱۰-۱۲). «عزاداری عاشورای حسینی در بوکان نماد اتحاد شیعه و سنی». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۷.
  106. حاجعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیای ایران استان آذربایجان، جلد۴–۹۸.
  107. ، سالنامه پارس، ۹.
  108. امیرخانی، غلامرضا، مزدک نامه ۵، ۱۵۱.
  109. ۱۰۹٫۰ ۱۰۹٫۱ David Yeroshalmi (1901). «Iranian Jews in the nineteenth century». Amazon. دریافت‌شده در 2 Nov 2021 (انگلیسی). تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  110. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲.
  111. ۱۱۱٫۰ ۱۱۱٫۱ «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه‌ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران). ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۳ دی ۱۳۹۲.
  112. «شهر شما چقدر جمعیت دارد؟». پارسینه. ۲۷ خرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴.
  113. «نگاهی به ظرفیت‌های سومین شهر پرجمعیت آذربایجان غربی». خبرگزاری نسیم. ۲ دی ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴.
  114. «بوکان دارای بیشترین تعداد واحدهای نانوایی در آذربایجان غربی است». ایرنا. ۹ مهر ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ مهر ١٣٩٣.
  115. «آداب و رسوم کردستان (کردها)». سازمان میراث فرهنگی استان کردستان. دریافت‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲.
  116. «بخش دوم، موسیقی کردی». سازمان میراث فرهنگی استان کردستان. دریافت‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲.
  117. «نگاهی گذرا به فرهنگ، تاریخ و آداب و رسوم مردم کردستان». خبرگزاری تقریب. ۹ اردیبهشت ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲.
  118. «ویژگی‌های فرهنگی کردستان» (PDF). ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲۲ دی ۱۳۹۲.
  119. سیدمحمدصمدی، تاریخچه مهاباد، ٤٣٦.
  120. صمدی، مهاباد، ٤٣٥.
  121. «لباس‌های میلیونی بر قامت زنان کردستان». ایسنا. ۲۵ آبان ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲.
  122. «هه لپرکی ندای فرهنگ چند هزار ساله کردها». زانست ایران. ۶ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۳.
  123. «آیین رقص کُردی در مردم کُرد». کُردتودی. ۱۵ اسفند ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۳.
  124. «کردستان مهد بازی‌های بومی و سنتی». آفتاب دل. ۵ دی ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ بهمن ۱۳۹۳.
  125. «بوکان قهرمان مسابقات جورابین شد». کردپرس. ۲۹ بهمن ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ بهمن ۱۳۹۳.
  126. ابراهیم فرشی (۱۷ مهر ۱۳۹۰). «له جاڕکێشانه‌وه بۆ سینه‌ما سه‌عدی». روژ. دریافت‌شده در ۱۸ اردبیهشت ۱۳۹۴ (کردی). تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  127. «کلید قفل سینما وحدت بوکان پیدا شد». زریان. ۲۳ بهمن ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴.
  128. «تلنگرهای بیداری بر آوای خفتهٔ سینما وحدت شهرستان بوکان». شهرداری بوکان. ۲ اردبیشهت ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱ خرداد ۱۳۹۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  129. «بوکان همچنان بدون سینما می‌ماند». خبرآنلاین. ۱ بهمن ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ اردبیهشت ۱۳۹۴. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  130. جهانی و خالدی، نقشهٔ مصور گردشگری و فرهنگی بوکان، ۱.
  131. حسن معروف پور (۴ خرداد ۱۳۹۲). «هنرمندان در شیراز کْردستان نمی‌میرند». زریان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۲ شهریور ۱۳۹۳.
  132. «برداشت یک هزارتن آلبالو از باغ‌های امیرآبادبوکان». سازمان بسیج آذربایجان غربی. ۱۱ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲.
  133. «اولین پارک بانوان شهرستان بوکان افتتاح شد». پرتال شهرداری بوکان. ۸ خرداد ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲.
  134. شورش آهنگری، اولویت‌بندی شاخص‌های رضایت‌مندی شهروندان از پارک‌ها و فضاهای سبز شهری- نمونهٔ موردی: شهر بوکان، ۷–۲۰.
  135. «کوه رش (کوه سیاه) و مسیر روستای کوسه روکردار بازدیدمسافرین نوروزی». کانی پرس. ۱۷ فروردین ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴.
  136. شورش خالدی، انور سلطانی، نقشهٔ مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، صفحهٔ وسط، مجتمع تفریحی گردشگری کوه سیاه.
  137. «ساقط شدن دست سودجویان از حریم حقیقی و حقوقی کوه سیاه». شهرداری بوکان. ۲۱ فروردین ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در چهارده آبان ۱۳۹۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  138. حسن یوسف‌زاده، یادگارهای ایزیرتو، ۱و۲.
  139. «ارسال پرونده‌های چهار اثر تاریخی بوکان برای ثبت در فهرست آثار ملی». urmiachto.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۷.
  140. «مقبره بزرگان آذربایجان غربی». تیبان. ۱۷ اسفند ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۶ دی ۱۳۹۲.
  141. «نصب تابلوی سر در آرامگاه سرداران مکری از طرف مؤسسه فرهنگی ادب». کُردپرس. ۹ فروردین ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲.
  142. شورش خالدی، نقشهٔ مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، مجتمع فرهنگی و گردشگری حسن زیرک.
  143. ابراهیم افخمی، تاریخ و ادب فرهنگ مکریان، ۲۹.
  144. شورش خالدی، گردشگری بوکان، جدول٢چپ.
  145. «مسجد حمامیان». سایت جامع گردشگری ایران. ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲.
  146. «مسجدحمامیان». پرتال ایران ۹۹. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲.
  147. «بدنه مسجد جامع بوکان مرمت شد». میراث آریا. ۱۸ مهر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲.
  148. «مسجدجامع بوکان». پرتال بزرگ گردشگری ایران و جهان. ۲۴ اردبیهشت ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  149. یوسف حسن‌زاده، یادگارهای تاریخی ایزیرتو، ۱۰.
  150. «ساختمان جدید دانشگاه علمی و کاربردی بوکان به بهره‌برداری رسید». هفته نامه سفید. ۲۲ اردبیهشت ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  151. «کمبود هیئت علمی ادامه کار دانشکده پرستاری بوکان را تهدید می‌کند». تسنیم. ۱۸ دی ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲.
  152. «دانشگاه پیام نور بوکان رتبه دوم قبولی در مقطع کارشناسی را دارد». کردپریس. ۲۷ اردبیهشت ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  153. «افتتاح ساختمان اتاق اصناف و ساختمان اداری آموزشی دانشگاه علمی- کاربردی بوکان». خبرگزاری مهر. ۱۸ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۲.
  154. «چگونه دانشگاه آزاد بوکان شگفتی ساز شد؟». پایگاه خبری زریان. ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ بهمن ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۵ بهمن ۱۳۹۴.
  155. افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 26.
  156. افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 26.
  157. افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 25.
  158. «اطلاعات مدارس در سال تحصیلی». مدیریت آموزش و پرورش شهرستان بوکان. ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲.
  159. «مدارس و دبیرستانهای بوکان». فرمانداری بوکان. دریافت‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲.
  160. «٧٠٠ میلیون ریال کتاب از سوی بنیاد علوی به دانش آموزان بوکان اهدا شد». ۲۶ دی ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲.
  161. «آمار باسوادی شهروندان بوکان به ۹۳ درصد رسید». خبرگزاری تسنیم. ۱ مهر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مهر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲ مهر ۱۳۹۴.
  162. افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 64.
  163. افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 29.
  164. «نگاهی به زندگی و تلاش‌های دینی و اصلاحی عالم فرزانه ملاعبدالله هادی افخم‌زاده». اصلاح. ۲۹ شهریور ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲.
  165. افخمی، فرهنگ و ادب مکریان، ۲۴۴.
  166. «تخصیص ۱۰۰ میلیون ریال اعتبار به کتابخانه‌های بوکان». فارس. ۱۱ مرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۹ آبان ١٣٩٣.
  167. «شهرداری بوکان بدهی خود را به کتابخانه‌های عمومی پرداخت کرد». زریان. ۲۳ فروردین ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۴.
  168. «وجود ۳۰ هزار نسخه کتاب در کتابخانه مرکزی بوکان». فارس. ۱۲ اسفند ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۹ آبان ١٣٩٣.
  169. «عضویت ۳ هزار و ۷۰۰ نفر در کتابخانه‌های عمومی بوکان». خبرگزاری فارس. ۱۷ آبان ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۸ آبان ۱۳۹۳.
  170. «تعداد اعضای کتابخانه‌های بوکان نسبت به جمعیت پایین است». فارس. ۳ تیر ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۹ آبان ١٣٩٣.
  171. «وجود ۶۵٬۰۰۰ جلد کتاب در کتابخانه‌های بوکان». خبرگزاری فارس. ۸ مرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۹ آبان ١٣٩٣.
  172. «تأکید بر راهکارهای اجتماعی و فرهنگی در جهت توسعه شهرستان بوکان». تاقه دار. ۲۹ خرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ آبان ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۰ آبان ۱۳۹۴.
  173. رحمان زیبا پرچم (۱۱ شهریور ۱۳۹۴). «بررسی مشکلات اشتغال و کار آفرین در بوکان». پیام بهاران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۰ آبان ۱۳۹۴.
  174. «هوای بوکان بعد از ۲ روز وقفه دوباره غبارآلود شد». کُردپرس. ۵ خرداد ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۲ دی ۱۳۹۲.
  175. «آلودگی هوا در بوکان به هفت برابر حد مجاز». پرتال تخصصی بهداشت و ایمنی. ۲۵ اردبیهشت ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۲ دی ۱۳۹۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  176. «ریزگردها، هوای بوکان را ناسالم کردند». خبرگزاری ایرنا. ۶ تیر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۰ شهریور ۱۳۹۴.
  177. «تجهیز ایستگاه سنجش هوای بوکان». سایت خبری تحلیلی شمال. ۲۷ آذر ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۰ شهریور ۱۳۹۴.
  178. «بوکان علی‌رغم پرآب بودن، دچار مشکل تأمین آب است». ایسنا. ۱۱ مرداد ١٣٩١. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲.
  179. «وعده‌های آبکی، مانع از رسیدن آب به خانه‌های بوکانی‌ها». زریان. ۷ شهریور ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲.
  180. «انتقاد نماینده بوکان از وضعیت آب آشامیدنی و راه‌های این منطقه». ایسنا. ۲۹ آبان ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲.
  181. «سد شهید کاظمی بوکان سرریز شد». خبرگزاری فارس. ۳۰ فروردین ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲.
  182. «بحران کم‌آبی بوکان جدی است». کردپرس. ۸ آبان ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲.
  183. «آبرسانی به بوکان زیر سایه کمبود اعتبارات/وعده احداث خط انتقال جدید آب». خبرگزاری مهر. ۱۷ دی ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲.
  184. ۱۸۴٫۰ ۱۸۴٫۱ ۱۸۴٫۲ ۱۸۴٫۳ محمدرحیم رهنما، محمد اجراشکوهی، ایوب معروفی (۴ اردبیهشت ۱۳۹۳). «برنامه‌ریزی سناریو بهبود بخش مرکزی شهر بوکان» (PDF). برنامه‌ریزی و مدیریت شهری. دریافت‌شده در ۲۹ بهمن ۱۳۹۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  185. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۵.
  186. اصغر ضرابی، جمال محمدی و شورش آهنگری (زمستان ۱۳۹۱). «تحلیل مدیریت مواد زائد جامد شهری، با تأکید بر بازیافت زباله (مطالعهٔ موردی؛ شهر بوکان)». مجلهٔ جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی/شماره ۴۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳.
  187. «موقعیت جغرافیایی و تاریخی شهرستان بوکان». شهرداری بوکان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۹۳.
  188. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. دریافت‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. مقدار |پیوند بایگانی= نادرست است: timestamp (کمک)
  189. افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان، ۸۰–۸۱.
  190. «درجه شهرداری‌های کشور». دانشنامه رشد. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴.
  191. شهرداری بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۳۳.
  192. «آبیاری ۹۰ درصد فضای سبز بوکان به وسیله آب خام». خبرگزاری فارس. ۲۰ مرداد ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۳.
  193. «بوکان به رتبه ۳ صنعت آذربایجان غربی ارتقاء پیدا کرد». تسنیم. ۳۰ آذر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲.
  194. «بوکان رتبه سوم صنعت آذربایجان غربی را به خود اختصاص داده‌است». خبرگزاری ایرنا. ۱۰ آبان ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴.
  195. «شرکت ماشین‌سازی بوکان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲.
  196. «به منظور حل مشکلات صاحبان صنایع در بوکان جلسه‌ای با حضور مسئولان استانی تشکیل گردید». فرمانداری بوکان. ۳۰ آذر ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲.
  197. 10 (۲۰۱۹-۰۱-۲۷). «10 واحد صنعتی و تولیدی در بوکان به بهره‌برداری می‌رسد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۰.
  198. «بوکان». اداره کل حفاظت محیط زیست استان آذربایجان غربی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۸ اردبیهشت ۱۳۹۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  199. «فاز دوم کارخانه سیمان بوکان افتتاح شد». ایسنا. ۱۸ آذر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲.
  200. «گام‌های بلند آذربایجان غربی در تولید و صادرات سیمان». سیمان ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲.
  201. «کارخانه بزرگ سیمان کاوان بوکان افتتاح شد». خبرگزاری برنا. ۱۸ آذر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲.
  202. «افتتاح کارخانه سیمان سردار بوکان». پایگاه اطلاع‌رسانی صنایع سیمان ایران. ۱۹ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲.
  203. «واحد تولیدی پلی اتیلن بوکان به‌عنوان واحد نمونه کشوری در سال ۱۳۹۳ انتخاب شد». فرمانداری بوکان. ۱۹ مهر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۳۰ آبان ۱۳۹۳.
  204. «نخستین واحد تولیدکننده کارتن آکاردئونی کشور در بوکان». خبرگزاری ایرنا. ۲ شهریور ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۳ شهریور ۱۳۹۴.
  205. «بازدید معاون وزیر کشور و رئیس پلیس جمهوری نخجوان از یک شرکت تولیدی در بوکان». خبرگزاری ایرنا. ۲۶ مهر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ مهر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۷ مهر ۱۳۹۴.
  206. سیما، IRIB NEWS AGENCY | خبرگزاری صدا و (۱۳۹۸/۰۴/۲۷–۱۱:۰۸). «ساخت اتاقک جدید کامیون در بوکان». fa. دریافت‌شده در 2021-10-20. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  207. 1270 (۲۰۲۱-۱۰-۲۰). «صنعت چاپ در آذربایجان‌غربی نیازمند به روز رسانی است». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۰.
  208. حسن عبدی (۱۱ مرداد ۱۳۹۲). «شناسایی اولویت‌های اقتصادی بوکان». آژانس خبری زریان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲.
  209. «استخراج سنگ‌های معدنی از ۱۹ معدن در بوکان». فارس. ۱۱ آذر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲.
  210. «نساجی خاتم‌الانبیا بوکان به دلیل قطع آب، برق و تلفن تعطیل شد». شبکه اینترنتی آفتاب. ۲۵ اردیبهشت ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲.
  211. «مسافت مسیر جاده‌ای بوکان به ارومیه و فاصله و مسیر جاده بوکان به مراکز استان‌ها». بهراه. ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۹ آبان ۱۳۹۳.
  212. «مسیر و فاصله بوکان، استان آذربایجان غربی به تهران، استان تهران مسیریاب آنلاین». behrah.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۸.
  213. «مسیر و فاصله بوکان، استان آذربایجان غربی به تبریز، استان آذربایجان شرقی مسیریاب آنلاین». behrah.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۸.
  214. «جلسه شورای ترافیک بوکان». خبرگزاری مهر. پنجم آبان ١٣٩٣. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۳۹۴. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  215. شهرداری بوکان، کاروان عمران و توسعه، ٩.
  216. «بهره‌برداری ترمینال مسافربری بوکان». معاونت عمرانی استانداری آذربایجان غربی. دریافت‌شده در ۲۳ دی ۱۳۹۲.
  217. «پایانه بین شهری بوکان افتتاح شد». کُردپرس. ۳۱ شهریور ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۳ دی ۱۳۹۳.
  218. «ساخت جایگاه C.N.G در محوطه ترمینال شهر بوکان». زریان. ۳۱ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۳ دی ۱۳۹۲.
  219. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۱.
  220. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۳.
  221. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۲.
  222. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۹.
  223. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۱۰.
  224. «ماجرای خرابی تاکسی‌های نو در بوکان چیست». بوکان نیوز. ۳۱ مرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲ شهریور ۱۳۹۴.
  225. «مطالعه و اجرای خط راه‌آهن از مراغه به غرب کشور از طریق بوکان» (PDF). مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. دریافت‌شده در ۱۵ آبان ۱۳۹۳.
  226. «وزارت راه مکلف به تسریع در تکمیل راه‌آهن ارومیه-مراغه شد». پایگاه‌اطلاع‌رسانی دولت. ۳۱ مرداد ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲.
  227. شهرداری بوکان، عمراًن وتوسعه شهری، ۱۰.
  228. غفورشیخی، جامعه ورزشی بوکان، شماره ۹۸، ۳.
  229. «پیشرفت ۹۸ درصدی ورزشگاه ۵ هزار نفری بوکان». خبرگزاری فارس. ۱۷ بهمن ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۳.
  230. «مسابقات دوچرخه سواری کوهستان در بوکان برگزار شد». خبرگزاری ایرنا. ۲۴ مرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۵ مرداد ۱۳۹۴.
  231. «وضعیت مالی تیم سردار بوکان نامعلوم است». کانی پرس. ۵ شهریور ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴.
  232. شورش خالدی، گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، ١ کوه‌نوردی.
  233. «پایان سومین دورهٔ جام چی چست». سایت تخصصی شطرنج ایران. ۱۴ بهمن ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۹ بهمن ۱۳۹۲.
  234. «آغاز نخستین دورهٔ جام بوکان». سایت تخصصی شطرنج ایران. ۳۰ آبان ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۹ بهمن ۱۳۹۲.
  235. افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 82.
  236. افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 83.
  237. افخمی، تاریخ فرهنگ و ادب مکریان بوکان، 81.
  238. «تحول در بیمارستان بوکان». شبکه بهداشت و درمان بوکان. ۱۴ بهمن ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ بهمن ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۴.
  239. «بررسی نقش بیمارستان شهید قلی پور بوکان در رفع نیازهای منطقه». مگ ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۷ بهمن ۱۳۹۲.
  240. «نخستین روزنامه کردی ۱۱۷ ساله شد». ایرنا. ۵ اردبیهشت ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۹ اردبیهشت ۱۳۹۴. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی=،|تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  241. «حسن قزلجی، خانواده قزلجی، نشریات کردی». راه‌توده. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴ (کردی). دریافت‌شده در ۲۲ دی ۱۳۹۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بایگانی= را بررسی کنید (کمک)
  242. «خبرنگار ایرنا در بوکان، خبرنگار برتر حوزه سلامت معرفی شد». ایرنا. ۱۶ اردبیهشت ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۹ اردبیشهت ۱۳۹۴. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی=،|تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  243. «مجوز سه نشریه جدید در بوکان صادر شد». کردپرس. ۱۳ خرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۴ خرداد ۱۳۹۴.
  244. ایرنا (۲۷ تیر ۱۳۹۲). «سالانه ۵۲ هزار مترمربع فرش و تابلو فرش در بوکان تولید می‌شود». خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲.
  245. «فرش دست‌بافت ۱۲۰ متری سفارشی کشور عمان، در بوکان برش زده شد». خبرگزاری موج. ۱۱ بهمن ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲.
  246. «تالار مجلس فرانسه با فرش هنرمندان بوکانی تزیین می‌شود». میراث آریا. ۱۴ اردبیهشت ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  247. «۴۲ هزار متر مربع [[فرش]] سالانه در بوکان تولید می‌شود». ایرنا. ۱۷ آبان ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۸ آبان ۱۳۹۳. تداخل پیوند خارجی و ویکی‌پیوند (کمک)
  248. «جشنواره آشپزی در بوکان با ترویج غذاهای ایرانی و محلی». روابط عمومی فرمانداری بوکان. ۲ خرداد ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴.
  249. «سوغات بوکان». اطلاع‌رسانی سازمان صنعت، معدن و تجارت استان آذربایجان غربی. ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۲ دی ۱۳۹۲.
  250. «صنایع دستی بوکان». فرمانداری بوکان، معرفی شهرستان، صنایع دستی. دریافت‌شده در ۱۶ دی ۱۳۹۲.

منابع

پیوند به بیرون