ولایت بدخشان

ولایتی در شمال خاوری افغانستان
(تغییرمسیر از استان بدخشان)

ولایت بَدَخشان یکی از ولایت‌های افغانستان است. بدخشان در شمال شرقی افغانستان واقع است. این ولایت از نظر موقعیت جغرافیایی بین خطوط طول جغرافیایی شرقی ۷۰ درجه ۴ دقیقه و ۳۶ ثانیه و عرض جغرافیایی شمالی ۳۶ درجه و ۵۰ دقیقه و ۱۶ ثانیه واقع است. بدخشان از سطح دریا ۱،۸۰۰ متر ارتفاع دارد و مرکز آن شهر فیض‌آباد است.

بدخشان
تصاویری از ولایت بدخشان
تصاویری از ولایت بدخشان
موقعیت ولایت بدخشان (افغانستان) در نقشه
موقعیت ولایت بدخشان (افغانستان) در نقشه
مختصات: ۳۸°۰′ شمالی ۷۱°۰′ شرقی / ۳۸٫۰۰۰°شمالی ۷۱٫۰۰۰°شرقی / 38.000; 71.000مختصات: ۳۸°۰′ شمالی ۷۱°۰′ شرقی / ۳۸٫۰۰۰°شمالی ۷۱٫۰۰۰°شرقی / 38.000; 71.000
کشور افغانستان
پایتختفیض‌آباد (افغانستان)
مدیریت
 • والیمحمد ذکریا سودا
مساحت
 • کل۴۴۰۵۹ کیلومتر مربع (۱۷۰۰۰ مایل مربع)
جمعیت
 (۲۰۱۲)
 • کل۹۰۴۷۰۰
 • تراکم۲۱/کیلومتر مربع (۵۳/مایل مربع)
منطقه زمانییوتی‌سی ۴:۳۰+
کد ایزو ۳۱۶۶AF-BDS
زبان‌های افغانستانزبان فارسی دری، اوزبیکی و زبان‌های پامیری

این ولایت در ۴۷۰ کیلومتری کابل واقع است. بدخشان از جنوب با ولایت‌های پنجشیر، و کاپیسا و از غرب با ولایت تخار هم‌مرز است. مساحت بدخشان بیش از ۴۷،۴۰۳ کیلومتر مربع می‌باشد و جمعیت آن حدود یک میلیون نفر برآورد شده‌است.

نامویرایش

بدخشان از نظر ریشه شناسی از واژه فارسی میانه (badaxš) که یک عنوان رسمی است، گرفته شده است. حروف (ān) که در آخر آن آمده است پسوندی است که برای نشان دادن منطقه جغرافیایی بکار میرود; بنابراین کلمه بدخشان (badaxšān) به معنای متعلق بودن این منطقه به شخصی به نام بدخش (badaxš) است.[۱]

بدخشان در اشعار بیشتر شاعران به کیفیت لعل خویش مشهور است. چنانچه فرخی سیستانی می سراید:

گر سنگ همه لعل بدخشان بودیپس قیمت سنگ و لعل یکسان بودی
ارغوان لعل بدخشی دارد اندر مرسلهنسترن لولوی لالا دارد اندر گوشوار

پیشینهویرایش

در نتیجه کاوش های باستان شناسی صدها ابزار سنگی در ساحه‌های متعدد افغانستان و همچنان بدخشان - ابزاری چون ابزار کوارتزی متعلق به دورهٔ پارینه‌سنگی زیرین (تبرهای دستی، چاقوهای دسته‌دار و تراشه‌ها) با قدمتی بیش از ۱۰۰٫۰۰۰ ساله - گواهی این است که بدخشان از دوران پارینه سنگی منطقه ای مسکون بوده است.

اسکلت انسان نِئاندِرتال در طی اواسط دههٔ هفتاد میلادی در درهٔ کور در بدخشان، و همچنین استخوان گیجگاهی بزرگی یافت شده‌اند که به عقیدهٔ دانشمندان می‌بایست متعلق به انسان امروزی با ویژگی‌های نئاندرتالی باشد. لوئی دوپری، باستان‌شناس دانشگاه پنسیلوانیا راجع به کشف درهٔ کور می‌گوید:

شمال افغانستان شاید منطقه‌ای باشد که هوموساپینس‌های امروزی، یا دست کم گونه‌ای از انسان امروزی، از نظر فیزیکی و جسمانی تحول پیدا کرده و شروع به متحول کردن فناوری عصر حجر کردند.

اما با حملهٔ شوروی به افغانستان در ۱۹۷۹ میلادی کاوش‌های باستان‌شناسی بدخشان را که احتمالاً می‌توانست این فرضیهٔ شگفت‌انگیز را تأیید کند، متوقف ساخت.

 
بشقاب نقره ای کشف شده توسط جورج کریستوفر میلزورث از بدخشان، ١٨٣٢. دیونیزوس را درحالیکه توسط دو فرشته هل داده میشود، نشان میدهد

در هزاره ای اول قبل از میلاد این منطقه بدست هخامنشیان افتاد و پس از سقوط آنها توسط اسکندر مقدونی، تحت فرمانروایی دولت یونانی بلخ در آمد. در سالهای پیش از اسلام این منطقه توسط سلسله های مختلفی مانند کوشانیان و یفتلیان کنترل میشد. در دوران اسلامی هم بخشی از امپراطوری سامانیان و سپس غزنویان، سلجوقیان، غوریان، خوارزمشاهیان، مغولان و تیموریان بود.

در اوایل قرن شانزدهم الی اواسط قرن هجدهم بدخشان تحت سیطره خانات ازبک بخارا قرار داشت که وقتی از امپراتوری درانیان شکست خوردند، طی معاهده صلحی در ١٧٥۰ میلادی بین مراد بیگ بخارا و احمد شاه درانی، جز قلمرو درانیان گردید. بدخشان تحت سلطه درانی ها و به دنبال آن سلسله بارکزی قرار گرفت و طی سه جنگ افغان و انگلیس هم، دست نخورده باقی ماند.

این منطقه در سال ۱۸۹۶ میان دو امپراتوری بزرگ (روسیه تزاری و بریتانیا) به دو بخش تقسیم گردید. یک بخش این استان تحت نام بدخشان روسیه و بعداً منطقه خودگردان کوهستانی بدخشان شوروی با مرکزیت شهر خاروغ به روسیه تعلق گرفت، و بخش دوم با مرکزیت شهر فیض‌آباد به امارت افغانستان پیوست. روسیه و انگلیس آمودریا (جیحون) را به عنوان مرز طبیعی پذیرفته و توسط ستون‌های مرزی نشانه‌گذاری شد. در سال ۱۹۱۷ بعد از پیروزی انقلاب بلشویکی در روسیه بدخشان روسیه به شوروی در تشکیل جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان تعلق گرفت.

این منطقه حدود ١۰۰ سال در صلح بسر می برد تا اینکه شعله های جنگ داخلی افغانستان و اتحاد جماهیر شوروی به بدخشان هم زبانه کشید.

در طول دهه ١٩٩۰، بیشتر مناطق شمال شرقی تحت کنترل نیروهای وفادار به برهان الدین ربانی و احمد شاه مسعود بود،[۲] تا سال ١٩٩۶ که طالبان رسما تشکیل دولت داده بودند، بدخشان تنها ولایتی بود که طالبان آنرا فتح نتوانستند و الی ٢۰۰١ میلادی و سقوط طالبان بدست نیروهای احمدشاه مسعود و برهان الدین ربانی بود.

بدخشان بدین ترتیب یکی از معدود ولایات کشور بود که در جنگ های افغانستان شاهد شورش های کمی بود اما در طی سال های ٢۰١۰ شورشیان طالبان موفق به حمله و کنترل چندین ولسوالی در این ولایت شدند.[۳]

در ٢۶ اکتبر ٢۰١٥، زمین لرزه هندوکش با ٧.٥ مقیاس بزرگای گشتاوری، شمال افغانستان را با حداکثر چهار مقیاس شدت مرکالی (شدید) لرزاند. این زمین لرزه تقریباً ٣۰،۰۰۰ خانه را ویران نمود، چند صد کشته برجا گذاشت و بیش از ١٧۰۰ زخمی بدنبال داشت.[۴]

مردمویرایش

مساحت ولایت بدخشان افغانستان ۴۷٬۴۰۳ کیلومتر مربع بوده و جمیعت آن بالغ بر ۱ میلیون نفر می‌باشد. باشندگان این ولایت را تاجیک‌ها، اوزبیک ها ، قیرغیزها و شغنانی ها تشکیل داده‌ است و زبان های رایج در این ولایت عبارت اند از زبان های فارسی دری ، اوزبیکی، شغنانی، قیرغیزی، و پامیری می باشند که ‌گویندگان زبانهای فارسی دری و اوزبیکی اکثریت نفوس این ولایت را تشکیل می‌دهند.[۵] در بدخشان زبان‌های دیگری به نام زبان‌های پامیری (از خانوادۀ زبان‌های ایرانی‌شرقی) هنوز زنده هستند و مردم به آن‌ها گفتار می‌کنند. در ناحیۀ پامیر نیز عدۀ اندکی به زبان قرقیزی سخن می‌گویند. همچنین عده‌ای از پشتون‌ها و ازبک‌های کوچ‌نشین و نیمه کوچ‌نشین نیز که به این ولایت مهاجرت کرده‌اند در این ولایت ساکن هستند. عدۀ کمی از مسلمانان روسی نیز پس از جنگ شوروی و افغانستان در دهۀ ۱۹۸۰ نیز در این ولایت ساکن شده‌اند.[۶] دین بیشتر مردم، مسلمان سنی است و عده‌ای از پامیری‌ها پیرو مذهب اسماعیلی هستند.

پیشینه پشتون های بدخشانویرایش

دعوت از افغان های ساکن هندوستان جهت گرفتن زمین های تاجیکان در زمان عبدالرحمن سرآغاز انتقال پشتون ها از جنوب به مناطق شمالی از جمله بدخشان را رقم زد.در زمان حکومت امیر عبد الرحمن عده از قبایل وعشایر آنسوی سرحد بر اساس سیاستهای استعماری امیر و هدایت بادارانش در شمال کشور به عناوین مختلف جابجا شدند که این سیاست در زمان حکومت آل یحیی توسط هاشم خان، محمد گل مومند ، شیرخان و یارانش دنبال گرديد. در جریان تطبیق این برنامه صدها هزار هکتار زمین مردم شمال به زور از دست شان گرفته شد و به مهمانان تحمیلی داده شد و بدین ترتیب مردم قبایل آنسوی دیورند یا ناقلین در شمال کشور جابجا شدند.

عبدالرحمان خان هزاران فامیل از حامیان قوم درانی پشتون خودش را که مالدار بودند، از قندهار به ترکستان، قطغن و بدخشان انتقال داد و برای آن‌ها در آن‌جا چراگاه‌ها و مزرعه‌های رایگان اعطا کرد. امان الله (1929-1919)، نوه‌ی امیر عبدالرحمان تهداب هژمونی پشتونیزم را با جابجا کردن ناقلین پشتون به‌صورت دسته‌جمعی و ترویج فرهنگ شان در ترکستان، قطغن و بدخشان گذاشتند.

مردمان قطغن و بدخشان به‌طور سیستماتیک در سال 1921 خلع سلاح شدند و در سال 1923 حکومت شاه امان الله نظام‌نامه‌ی ناقلین به سمت قطغن خود را صادر کرد. این کار زمینه‌ی اسکان مجدد را برای پشتون‌ها در مناطق قطغن مساعد ساخت و برای هر مرد و زن عضو خانواده بالای سن 7 سال، هشت جریب (نیم هکتار) یا چهار هکتار زمین‌های آبی در مقابل پرداخت فیس ناچیز همراه با فواید مالیات ترجیحی اعطا شد. این روند طی دهه‌های 1930 تا 1950 تحت رهبری وزیر گل محمد خان مومند به‌عنوان وزیر داخله کشور و نماینده‌ی ویژه دولت در شمال افغانستان، ادامه یافت. او به‌خاطر تخریب آثار تاریخی غیر پشتون‌ها و نابودسازی نسخه‌ های خطی تاریخی و تغییر نام‌های اصلی از زبان‌های محلی به زبان پشتو شهرت کسب کرد.[۷][۸][۹][۱۰][۱۱]

جغرافیاویرایش

 
چشم انداز زیبای از دره ها و کوهستان بدخشان
 
عکس ماهواره ای که پامیر و منطقه دوطرف آنرا: ولایت بدخشان افغانستان و ولایت مختار کوهستان بدخشان تاجیکستان را نشان میدهد.
 
نوشاخ دومین قله مرتفع هندوکش با ٧،۴٩٢ متر (٢۴،٥٨۰ فوت) بعد از تراجمیر است که در ولایت بدخشان افغانستان واقع شده است.

بدخشان از شمال با ولایت مختار کوهستان بدخشان و ولایت ختلان تاجیکستان، از شرق و از طریق دهلیز واخان با چین، از جنوب با پاکستان و ولایت نورستان، از جنوب غرب با ولایت پنجشیر و از غرب با ولایت تخار همسایه است. مساحت این ولایت ۴۴،۰٥٩ کیلومتر مربع (١٧،۰١١ مایل مربع) است که بیشتر آن توسط رشته کوههای هندوکش و پامیر اشغال شده است.

طبق صندوق جهانی حیات وحش، بدخشان با آب و هوای معتدل دارای کوه‌های بلند و رودخانه‌های خروشان است. کوه‌های مهم این استان در حوزه ی رشته کوه های فلات پامیر و هندوکش؛ خواجه‌محمد، کمالنگ، جلغر هزارچشمه و سفیدخرس خوانده می شوند. بلندترین قلهٔ رشته کوه‌های هندوکش، «نوشاخ» نیز در این ولایت واقع شده است.

استان بدخشان ۵۳ درصد منابع آبی افغانستان را داراست که بصورت یخچالهای طبیعی در بام دنیا ذخیره شده است.

رودخانه‌های مهم آن عبارت‌اند از آمودریا رود کوکچه، واخان، انجمن، تگاب، پامیر، یفتل آب، وردوج، تنگ شیوا، جرم، خستک، جوخان کوف آب، آیش آب، جیروآب، رونج آب، زریچ آب، دریاچه سبز و چاهیلِ سرغیلان، آغرده ی غارسپان، غوری‌سنگ، درواز و راغ.

دریاچه های بدخشان که در سرحد افغانستان و تاجیکستان قرار دارند عبارتند از: جهیل شیوا، زرکول و چقمقین.

بدخشان توقفگاهی در مسیر تجارت باستانی جاده ابریشم بود؛ چین از زمان سقوط طالبان علاقه زیادی به این ولایت نشان داده و به بازسازی جاده ها و زیرساخت های آن کمک کرده است.

دالان واخان شامل دو منطقه مرتع و بوته زار کوهستانی است: استپ آلپی کاراکروم در غرب فلات تبت و استپ در کوههای پامیر در منطقه درواز.

در جنوب فیض آباد، زمین تحت سلطه بیابانها و بوته زارهای خارک قرار می گیرد. پوشش گیاهی متداول شامل بوته های خار، زیزیف، اقاقیا و آمیگداتوس است. زمین های جنگلی پاروپامیزوس را می توان در مناطق شمال غربی و مرکزی ولایت یافت. پوشش گیاهی متداول شامل چمنزارها، گرم‌دشت‌ها و درختچه‌زارهای معتدله، مریم گلی و خارخاسک است.

اقتصادویرایش

زراعتویرایش

فرآورده‌های عمده ی این ولایت جو، گندم، جودر (گندم سیاهارزن و جواری (ذرت) است.

بر اساس آمار ریاست زراعت ولایت بدخشان گیاه زیره به شکل طبیعی در تمام کوهستان‌های این ولایت وجود دارد و در ولسوالی‌های شغنان، اشکاشم و شهدا نیز کشت و تولید می‌شود. سالانه حدود ۴۰۰ هکتار زمین در این ولایت تحت کشت زیره است که حدود ۱۰۰ تن از آن حاصل میشود و هر سیر آن در بازارهای داخلی به دو هزار و ۵۰۰ افغانی فروخته می‌شود.[۱۲]

میوهویرایش

میوه‌های این ولایت توت و چهارمغز (گردو)، زردآلو، انار، آلبالو و سیب میباشد که سیب بهارک، چهارمغز سرغیلان، توت یفتل و انار خواهان در این ولایت از شهرت خاصی برخوردارند.

بدخشان انواع مختلف ناک مانند یخ‌ناک، چینایی، ایتالیایی، بلخی، خواجه صادقی، نشپاتی و قیام را تولید میکند. قرار ریاست احصائیه وزارت زراعت ولایت بدخشان در حدود ۲۷ هکتار باغ ناک دارد که از همین مقدار سالانه حدود ۷۰۰ تن ناک برداشت میشود.[۱۳]

معادنویرایش

بدخشان به داشتن معادن لعل، لاجورد، زمرد، فیروزه و طلای خویش مشهور است. عمده‌ترین معادن بدخشان؛ لاجورد یُمگان به مساحت سیصد کیلومتر طول و ۴۷ کیلومتر عرض، معدن لعل در سرغیلان و معادن طلای راغ و یفتل و همچنین معدن مُنجان(مشترک با پنجشیر) می‌باشد.

لاجورد بیش از ۶۰۰۰ سال است که در معادن سر سنگ واقع در منطقه کران و منجان بدخشان استخراج می شود. این معادن بزرگترین و شناخته شده ترین منابع دوران باستان بودند.[۱۴][۱۵] بیشتر فعالیتهای معدنی اخیر بر روی سنگ لاجورد متمرکز بوده است، درآمد حاصل از معادن سنگ معدن برای تأمین بودجه نیروهای اتحاد شمال و قبل از آن، مجاهدان ضد شوروی استفاده می شده است.[۱۶] بررسي هاي زمين شناسي اخير، محل ساير ذخاير سنگ قيمتي، به ويژه ياقوت و زمرد را نشان داده است. بهره برداری از این ثروت معدنی می تواند کلید شکوفایی بدخشان باشد.[۱۷]

در ٥ اکتبر ٢۰١٨ در واشنگتن دی سی، مقامات افغان قراردادی ٣۰ ساله با ٢٢ میلیون دلار سرمایه گذاری توسط گروه سرمایه گذاری سنتر و شرکت بهره بردار آن با شرکت طلا و مواد معدنی افغانستان، برای اکتشاف استخراج طلا و توسعه منطقه ای بدخشان امضا کردند.[۱۸]


لعل بدخشان در بیشتر متون ادبی جهان و به ویژه فارسی کهن، به دلیل کیفیت بسیار بالای خود شهرتی ویژه داشته‌ و زبان زد عام و خاص است. به گونه ای که بیشتر ادبا در سطح جهان، سرخیِ لب یار را به آن تشبیه کرده اند.

در نتیجه بررسی‌های که اخیراً در مورد نفت در افغانستان صورت گرفته‌است، این ولایت را دارای ذخایر بزرگ نفتی تثبیت کرده اند.

تقسیمات اداریویرایش

 
ولسوالی‌های بدخشان

بر اساس تقسیمات سیاسی ولایت بدخشان دارای ۲۸ ولسوالی می‌باشد.

افرادسرشناسویرایش

  • برهان الدین ربانی: رهبر اسبق حزب جمعیت اسلامی و رئیس‌جمهور اسبق افغانستان
  • بحرالدین باعث: از روشنفکران حوزه اندیشه سیاسی
  • طاهر بدخشی: از روشنفکران حوزه اندیشه سیاسی
  • لطیف پدرام: سیاستمدار (تئوریسین ملی، روشنفکر دینی، رهبر حزب کنگره ملی و عضو پارلمان افغانستان)، نویسنده و شاعر.
  • فوزیه کوفی  : سیاستمدار و فمینیست مشهور افغانستان که بسیاری نظرات مردسالارانه را در این کشور به چالش کشید و رهبر حزب موج تحول نیز می باشد.
  • مخفی بدخشی زن شاعر پر آوازه کشور.
  • مولوی سید عبدالرحمن مشهور به خرقه.
  • مولوی محمد سلیم طغرا.

چشم‌اندازهاویرایش

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. ایلرز، دبلیو. «BADAKŠĀN». دانشنامه ایرانیکا (ویراست آنلاین). ایالات متحده: دانشگاه کلمبیا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۱ اوت ۲۰۱۸.
  2. تحلیل های جنگ: ولسوالی بهارک، ولایت بدخشان
  3. شورش در شمال افغانستان: ولسوالی جرم در محاصره
  4. یو.اِس.جی.اِس. «٧.٥ مقیاس بزرگای گشتاوری – در ۴٥ کیلومتری شرق فرخار، افغانستان». سازمان زمین‌شناسی آمریکا.
  5. "World Gazetteer". Archived from the original on 5 January 2013. Retrieved 12 March 2010.
  6. 1 Badakhshan
  7. «اثرات ناقلین پشتون بالای مالداری - کوچی گری در افغانستان شمالشرقی». www.khorasanzameen.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۲۷.
  8. «کوچی ها مصیبت بزرگ برای بدخشان». Kabul Press کابل پرس. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۲۷.
  9. «پیدایش قبایل افغان (پشتون) در خراسان (افغانستان)». ns6.afghanpaper.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۲۷.
  10. «orozgani,tarikh, ariaye». www.ariaye.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۲۷.
  11. dailyetilaatroz (۲۰۱۸-۰۶-۲۰). «جنگ و صلح در افغانستان: دیدگاهی از غیر پشتون‌ها - بخش اول». روزنامه اطلاعات روز. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۲۷.
  12. صدیقی، محمد تمیم (٢ ژانویه ٢۰٢١). «زیره وطن، هم دارو هم غذا بررسی وضعیت تولید و اهمیت یک گیاه پرارزش». وزارت زراعت افغانستان. دریافت‌شده در ٢٥ آوریل ٢۰٢١.
  13. صدیقی، تمیم (٢٢ اکتبر ٢۰٢۰). «ناک افغانستان». وزارت زراعت افغانستان. دریافت‌شده در ٢٥ آوریل ٢۰٢١.
  14. دیر, ویلیام اِ.; هووی, رابرت اِ, و زوسمن, جوزف (١٩۶٣) "لاجورد" سنگ های قیمتی لانگمن, لندن, OCLC 61975619
  15. لاجیرد همچنانا در کوه های اورال روسیه کشف گردید. دیر ات ال. above
  16. انتخابی-فرد، کامیلیا (۱۵ اکتبر ۲۰۰۲). «امید اتحادیه شمال به معادن لاجورد بدخشان». اوراسیا. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژوئیه ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۰ اوت ۲۰۰۷. از پارامتر ناشناخته |url-status= صرف‌نظر شد (کمک)
  17. "Afghanistan's gemstones" (PDF). Planet Earth. Winter 2006. Archived from the original (PDF) on 11 September 2008. Retrieved 20 August 2008.
  18. Mackenzie, James; Qadir Sediqi, Abdul (2018-10-07). "Afghanistan signs major mining deals in development push". Reuters. Retrieved 30 June 2020.

پیوند به بیرونویرایش

یک لایه اطلاعاتی جهت تقسیمات ولایت بدخشان