نام‌های ایران

(تغییرمسیر از نام های ایران)

پرشیا و ایران در طول تاریخ از نام‌های مورد استفاده برای نامیدن کشور ایران بوده‌اند. در جهان غرب، پرشیا (یا یکی از مشتقات آن) از نظر تاریخی نام رایج ایران بوده‌است. واژه ایران از واژه پهلوی ایران (با یای مجهول، پهلوی کتیبه‌ای: 𐭠𐭩𐭫𐭠𐭭) و پارتی آریان (پارتی کتیبه‌ای: 𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍) آمده‌است.[۱][۲] این واژه در لغت به معنای «ایرانیان» است. استفاده از آن نیز دستکم به حدود هزاره یکم پیش از میلاد بازمی‌گردد؛ هرچند تا پیش از دوران ساسانیان، از آن برای اشاره به مردم ایران به کار می‌رفت و استفاده از آن برای اشاره به یک سرزمین جغرافیایی و یک واحد سیاسی، از سده سوم میلادی و دوره شاپور یکم آغاز شد.[۱] «انیران» متضاد این واژه و به معنای ناایرانی است.[۳]

بازسازی مدرن نقشه جهان باستان اراتوستن از سال ۲۰۰ پیش از میلاد، با استفاده از نام‌های آریانا و پرسیس

در نوروز سال ۱۹۳۵، رضاشاه از دولت‌های خارجی خواست تا در مکاتبات رسمی از عبارت فارسی ایران (به‌معنی سرزمین آریایی‌ها)، برای کشور استفاده کنند.[۴] متعاقباً، صفت رایج برای شهروندان ایران از پرشین به ایرانی تغییر کرد. در سال ۱۹۵۹، دولت محمدرضا پهلوی، اعلام کرد که پرشیا و ایران را می‌توان به جای یکدیگر، در مکاتبات رسمی استفاده کرد.[۵] با این حال، این موضوع هنوز مورد بحث است.[۶]

ریشه‌شناسیویرایش

پرشیاویرایش

 
یک نقشهٔ بریتانیایی مربوط به سال ۱۸۰۸ میلادی، در این نقشه از واژه پرشیا استفاده شده‌است.

یونانیان در سده پنجم پیش از میلاد از صفت‌هایی مانند پرسیس (یونانی: Περσίς، لاتین‌نویسی: Persís)، پرسیکه (Περσική، ل: Persikḗ) و پرسس (Πέρσης، ل: Pérsēs) برای اشاره به امپراتوری پهناور کوروش بزرگ استفاده می‌کردند که به «کشور» معنی شده‌است.

چنین واژگانی از واژه پارس (خط میخی هخامنشی: 𐎱𐎠𐎼𐎿، لاتین‌نویسی: Pārsa) در زبان پارسی باستان گرفته شده‌است. نام افرادی که کوروش بزرگ از دودمان هخامنشی از آن‌ها نشأت گرفته و نخستین بار پیش از فتح دیگر سرزمین‌ها بر آن‌ها فرمانروایی کرده‌است.

در قسمت‌هایی از کتاب مقدس، جایی که نام این امپراتوری به‌طور مکرر ذکر شده‌است (کتاب‌های استر، دانیل، عزرا و نحمیا)، به آن پارس (عبری توراتی: פרס، لاتین‌نویسی: Paras‎) و گاهی اوقات پارس و ماد (פרס ומדי، Paras u Madai) گفته می‌شود.

بر اساس کتاب اسناد نام خلیج فارس (صفحه‌های ۲۲ تا ۳۶) اعراب نیز از ایران و شاهنشاهی پارس (ساسانی) به عنوان سرزمین پارس (عربی: بلاد فارس) و به عبارت دیگر سرزمین‌های پرشیا نام برده‌اند. نام رایج این سرزمین در ادبیات و نوشتارهای مسلمانان نیز از بلاد عجم (عربی: بلاد عجم) به عنوان معادل یا مترادف پرشیا استفاده می‌کردند. مردم ترک از بلاد عجم که تقریباً از قدیمی‌ترین متون که به عربی باقی‌مانده بود استفاده می‌کردند، در قرآن و دوران جاهلیت نیز از عجم برای اشاره به پرشین استفاده می‌شد. در نوشته‌های عربی و تُرکیِ قرونِ میانه، نام ایران نیز دیده می‌شود.

ریشه‌شناسی یونانی این نام را به پرسئوس، شخصیت افسانه‌ای در اساطیر یونانی متصل کرده‌اند. هرودوت این داستان را بازگو می‌کند که پارسیان نام خود را از فردی به نامِ پرسس گرفته‌اند.

فرضیه دیگری مطرح است که واژه پرسه و واژه آراتا، مربوط به یک جغرافیا هستند. واژه ایران از واژه کهن‌تری بنام ارتئیان گرفته شده که واژه آراتا نیز با آن پیوند دارد. در منابع کهنی مانند نوشته‌های سومری و اکدی، به آراتا و تمدن آرته و ارتئیان اشاره‌شده‌است؛ همچنین هرودوت که در کتابش آورده‌است که پارسیان در گذشته خود را Artaians یا Artaioi می‌خوانده‌اند. از این رو شاید ارتّه و پَرَشی یکسان و در منطقه جنوب شرقی ایران و خرابه‌های تمدن جیرفت کنونی بوده‌‌است؛ یعنی ارتّه زیستگاه اصلی آریایی‌های نخستین بوده‌است و اراتا نام دیگر جغرافیای پارس بوده است.[۱۶][نیازمند منبع بهتر]

ایرانویرایش

نام «ایران» برای نخستین بار در اوستا به‌عنوان airyānąm در زبان اوستایی، که یک زبان قدیمی ایرانی که در قسمت شمال شرقی ایران بزرگ یا در مناطق کنونی افغانستان، ترکمنستان و تاجیکستان صحبت می‌شود، استفاده شده‌است.[۷][۸][۹][۱۰]

این واژه در دوران هخامنشی دوباره ظاهر می‌شود، جایی که در نسخه ایلامی سنگ‌نبشته بیستون دوبار از اهورامزدا به‌عنوان nap harriyanam (خدای ایرانیان) یاد می‌کند.[۱۱]

شکل فارسی واژه ایران (Īrān) از پهلوی واژه Ērān (پهلوی کتیبه‌ای: 𐭠𐭩𐭫𐭠𐭭) مشتق شده‌است، که نخستین بار در سنگ‌نبشته‌ای که همراه با نقش‌برجسته بنیان‌گذار شاهنشاهی ساسانی، اردشیر بابکان در نقش رستم مشاهده و تأیید شده‌است.[۱۲] در این سنگ‌نبشته، نام پهلوی شاهنشاه ardašīr šāhšān šāh ērān است، در حالی که در سنگ‌نبشته پارتی که با پهلوی همراه است، از شاهنشاه باعنوان ardašīr šāhšān šāh aryān یاد می‌شود. هر دو عنوان به‌معنای شاه شاهان ایرانیان است.

نام ēr- و ary- در ērān و aryān، برگرفته از واژه کهن *arya-[۱۳] (پارسی باستان airya-، اوستایی airiia-، و غیره)، به معنی «آریایی»،[۱۳] و معنای دیگر «ایرانی‌ها» است.[۱۳][۱۴] این اصطلاح به عنوان تعیین‌کننده قومی در کتیبه‌های هخامنشیان و در اوستای مزدیسنا[۱۵] تصدیق شده‌است و «بسیار محتمل»[۱۳] به‌نظر می‌رسد که در کتیبه اردشیر، ārān هنوز این معنی را حفظ کرده‌است.

علیرغم این استفاده کتیبه‌ای از ērān برای اشاره به اقوام ایرانی، استفاده از ērān برای اشاره به امپراتوری (و anērān/انیران متضاد برای اشاره به سرزمین‌های روم) نیز در اوایل دوران ساسانیان تأیید شده‌است. هر دو واژه ērān و anērān در متن تقویم سده ۳ نوشته شده توسط مانی استفاده می‌شوند. در کتیبه‌ای از جانشین و پسر اردشیر، ، شاپور یکم «ظاهراً شامل مناطق ایران مانند ارمنستان و قفقاز است که عمدتاً ایرانیان در آن سکونت نداشتند».[۱۶] در کتیبه‌های کرتیر (که سی‌سال پس از شاپور نوشته شده‌است)، کاهن اعظم همان مناطق (به‌همراه گرجستان، آلبانی، سوریه و پونتوس) را در فهرست استان‌های متضاد انیران/Anērān قرار داده‌است.[۱۷]

ایران (Ērān) همچنین در نام شهرهایی که توسط شاهنشاهان ساسانی تأسیس شده‌اند، به‌عنوان مثال در Ērān-xwarrah-uhbuhr به معنی «افتخار ایران شاپور» استفاده شده. همچنین در عناوین افسران دولتی مانند "ārān-āmārgar «فرمانده کل ایران» آمده‌است.[۱۸]

پیشینه واژه‌ی ایرانویرایش

پیش از اسلامویرایش

 
نام ایران (پهلوی کتیبه‌ای:𐭠𐭩𐭫𐭠𐭭) روی دیناری از اردشیر بابکان، بنیان‌گذار شاهنشاهی ساسانی. متن کامل کتیبه پهلوی روی سکه: «مزداپرست، خدایگان اردشیر شاهنشاه ایران که چهره (تبار) از یزدان می‌دارد.»[۱۹]
 
نام‌های ایران (𐭠𐭩𐭫𐭠𐭭) و انیران (𐭠𐭭𐭩𐭥𐭠𐭭) روی درهمی از شاپور یکم، فرزند اردشیر و دومین شاهنشاه ساسانی. متن کامل کتیبه: «مزداپرست، خدایگان شاپور شاهنشاه ایران و انیران که چهره از یزدان می‌دارد.»[۲۰]

گرچه استفاده از «ایرانی» به دوران اوستایی بازمی‌گردد، اما نخستین استفاده از شکل کنونی آن در سنگ‌نبشته نقش‌رستم اردشیر یکم ساسانی دیده شده‌است.[۱۲] شاپور یکم، فرزند و جانشین اردشیر، پس از گسترش مرزهای شاهنشاهی و فتح سرزمین‌های غیرایرانی، خود را «شاهنشاه ایرانیان و انیرانیان» خواند که این عناوین تا سقوط شاهنشاهی ساسانی توسط تمام جانشینان او به‌کار رفت.[۲۱]

 
کتیبه‌ی سه‌زبانه‌ی(پهلوی ساسانی، اشکانی و یونانی) روی اسب اردشیر اول ساسانی در کتیبه‌ای در نقش رستم که نوشته‌است:این است پیکر مزداپرست، خداوندگار اردشیر، شاه شاهان ایران، که نژاد از ایزدان دارد، پسر خداوندگار بابک، شاه.»

با وجود اینکه ایران در ادبیات ساسانی به مردمان ایرانی اشاره دارد، در همان نوشته‌های نخستین ساسانی از آن به‌عنوان یک نام جغرافیایی نیز استفاده شده‌است.[۱۲] در سنگ‌نوشته شاپور یکم بر کعبه زرتشت، وی شاهنشاهی خود را به دو بخش «ایران» و «انیران» تقسیم کرده‌است. همچنین شاپور یکم شاهنشاهی خود را «ایران‌شهر» (پهلوی کتیبه‌ای: 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩، کتابی:  ، پارتی کتیبه‌ای: 𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍𐭇𐭔𐭕𐭓 لاتین‌نویسی: Ērānshahr) نامیده که تمام قلمروی او، صرف نظر از ایرانی بودن یا نبودن، را شامل می‌شده‌است.[۱۲]

 
کتیبه‌ی شاپور یکم در کعبه زرتشت(مذکور در بند پیشین) که در آن، سرزمین شاپور، ایران و ایران‌شهر خوانده‌شده‌است.

در یک سنگ‌نبشته که سی‌سال پس از شاپور که توسط کرتیر حک شده‌است، واژه «انیران‌شهر» (𐭠𐭭𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩) نیز به چشم می‌خورد؛ درحالی که شاپور ارمنستان و قفقاز را بخشی از «ایران» قلمداد کرده بود، کرتیر آن سرزمین‌ها را در «انیران» دسته‌بندی کرده‌است که دلیل آن می‌تواند زرتشتی نبودن این سرزمین‌ها باشد. در کتاب‌چه متأخر «شهرستان‌های ایران‌شهر»، شمال آفریقا و عربستان که در دوران پسین توسط شاهنشاهان ساسانی فتح شده بودند نیز بخشی از ایران‌شهر به حساب آمده‌اند.[۲۲][۲۳]

نرسه، هفتمین شاه ساسانی در کتیبه پایکولی، شاهِ شاهانِ ایران نامیده شده‌است.[۲۴]

 
سنگ‌نوشته فارسی میانه در پایکولی

ضمنِ وجودِ هر دو واژه‌ی ایران و انیران در نوشته‌های مانی، واژه "ایران" در زمان ساسانیان را می‌توان در نامِ اشخاصی مانند "ایران‌گُشنَسپ" و یا شهرهایی مانند Ērān-xwarrah-šābuhr، به‌معنای شکوهِ ایرانِ شاپور نیز دید.[۱۷][۲۵]

«ایران آمارگر»، «ایران دبیربِد»(دیوان‌دار) «ایران سپاه‌بد»(ارتشبدِ لشگر)، «ایران هَمبارَگبِد»(سرپرست انبار)، «ایران درست‌بِد»(جراح)، از جمله مناصبی هستند که نام ایران در آن‌ها به کار رفته‌است.[۱۲][۲۶] [۲۷]

از آنجایی که ایران‌شهر در نوشته‌های پیشاساسانی پیدا نشده‌است، تاریخ‌دانان اینگونه برداشت می‌کنند که این مسئله یکی از ابتکارات ساسانیان بوده‌است. در نگارش یونانی سنگ‌نبشته سه زبانه شاپور یکم، «شهر» که به معنای «شاهنشاهی» (امپراتوری) است، ethnous ترجمه شده که در یونانی باستان به معنای «ملت» به‌کار می‌رود. هرچند، ایده یک ملت ایرانی برای یونانیان مسئله تازه‌ای نبود. هردوت، تاریخ‌نگار معروف یونانی در تواریخ خود می‌نویسد که «مادها را Arioi(آریایی) می‌نامند» که این مرتبط(و چه بسا یکسان طبق ساختار آواییِ زبان یونانی) با واژه «ایرانی» است.[۱۷]

ایرانیانِ پساهخامنشی، واژه ایران را به هخامنشیان نیز نسبت‌دادند. برای نمونه، ارداویراف‌نامه در شرحِ حمله اسکندر مقدونی به ایران، لفظ ایران را برای هخامنشیان به‌کار برده‌است.[۲۸]

استرابون در سده یکم پیش از میلاد، به نوشته‌های اراتوستن، از نویسندگان یونانی معاصر اسکندر، ارجاع می‌دهد که «در سرزمین‌های شمال سند، آریانا گسترده‌است که شامل بخش‌هایی از پارس، ماد، بلخ و سغد می‌شود؛ زیرا این مردمان همگی به زبانی تقریباً یکسان صحبت می‌کنند.» داماسکیوس از اودموس رودسی نقل می‌کند که «مغ‌ها و همه آن‌ها تبار ایرانی (áreion) دارند.» دیودور سیسیلی، تاریخ‌نگار هم عصر سزار و آگوستوس، زرتشت را یکی از ایرانی‌ها (Arianoi) توصیف می‌کند.

پس از اسلامویرایش

سده‌های نخستویرایش

 
مرزهای ایران‌شهر، امپراتوری بیزانس و خلافت راشدین پیش از آغاز فتوحات مسلمانان

برای فاتحان مسلمان، واژه‌های ایران و ایران‌شهر واژگان آشنایی نبودند و آن‌ها در عوض از «العجم» و «الفرس» (پارسیان) برای اشاره به سرزمین‌های ایرانی غربی، مناطقی که تقریباً امروزه برای با کشور کنونی ایران است، استفاده می‌کردند. نکته دیگری که در این مسئله تأثیرگذار بود، این بود که ایران و ایران‌شهر برای مسلمانان یادآور زرتشتیان و ساسانیانی بود که آن‌ها را شکست داده بودند. در واقع با وجود اینکه آغوش مسلمانان برای سنن ایرانی که می‌توانست برایشان سودمند باشد باز بود، آن‌ها هیچ روی خوشی به بار ملی و مذهبی‌ای که در «ایران» وجود داشت، نشان نمی‌دادند. در کنار این‌ها، واژه «انیران» که مسلمانان را نیز در بر می‌گرفت نیز وجود داشت که نمی‌توانست برای آورندگان دین جدید خوشایند باشد.[۲۹]

با ظهور عباسیان در میانه‌های سده هشتم میلادی و پایان سیاست‌های اموی مبنی بر برتری اعراب نسبت به سایر مردمان، هویت ایرانی نیز رفته رفته رو به احیا شدن گذاشت.[۳۰] نمود این مسئله را می‌توان در انتقال پایتخت از شام به میان‌رودان جایی که بیش از هزار سال پایتخت شاهنشاهی ایران بود و میراث بزرگ ایرانی‌ای را به دوش می‌کشید دید. همچنین با سقوط بنی‌امیه، در بسیاری از مناطق ایران شرقی حکومت‌های خودگردانی نظیر طاهریان، صفاریان و سامانیان، و حکومت‌های زیاری، آل کاکویه و آل بویه در غرب و مرکز ایران، سر برآوردند. این دولت‌ها از واژه «ایران» به عنوان نشانی از پیوند خود با شاهنشاهان باستانی ایرانی استفاده می‌کردند؛ چنانچه که در نهایت حتی عنوان «شاهنشاه» نیز توسط امرای آل‌بویه مورد استفاده قرار گرفت. این سلسله‌ها با فضایی که به اهل قلم دادند، زمینه‌ساز احیای ایده ایران شدند.[۳۰]

مثلا جنبش ادبی شعوبیه در آن سال‌ها عامل مهمی در رستاخیزِ مفهومِ ایران بود. این جنبش ادبیِ نسبتا عرب‌ستیز که توسط ایرانیان برپاشده‌بود، به برتری عجم بر عرب می‌پرداخت، زبان فارسی را گرامی می‌داشت، شاهان ایران باستان را ستایش می‌کرد و صفاتی مانند سوسمارخوار و موش‌خوار به اعرابِ فاتح می‌داد.[۳۱]

 
موقعیت جغرافیایی دودمان‌های ایرانی در پایان سده دهم میلادی

از آنجایی که مسلمانان به بخش‌های غربی ایران بلاد فارس می‌گفتند و ایرانیان نیز آن را معادل عربی نام ایران در نظر می‌گرفتند، در برخی مواردِ نخستین سده‌های اسلامی، نظیر کتاب تاریخ سیستان که از ایران به عنوان یکی چهار بخش ایران‌شهر یاد می‌کند، دیده شده که واژه ایران در همان معنای اسلامی آن، یعنی سرزمین‌های ایرانی غربی به کار رفته‌است. گرچه هیچ‌گاه این دیدگاه نتوانست رقیبی بر بار معنایی کلاسیک ایران، یعنی تمام سرزمین‌هایی که مردمان ایرانی در آن‌ها زندگی می‌کنند، تبدیل شود.

استفاده از واژه ایران در مفهوم ساسانی آن، یعنی اشاره به گروهی از مردم و نه به یک کشور، در نوشته‌های زرتشتی سده‌های اسلامی نیز دیده می‌شود. در دینکرد، یک کتاب مزدایی مربوط به سده نهم میلادی، از ایران برای اشاره به مردم ایرانی و از انیران برای اشاره به غیر ایرانیان استفاده شده‌است. در همین کتاب، هر یک از سرزمین‌های ایرانی‌نشین «ēr deh» خوانده شده که صورت جمع آن به صورت ērān dehān است. در «کارنامگ ارتخشیر پاپگان» (کارنامه اردشیر، پسر بابک) که نسخه فعلی آن مربوط به سده نهم میلادی است، از واژه ایران در عناوین لشکری و کشوری، نظیر شاه ایران، ایران سپهبد استفاده شده‌است و خود کشور ایران‌شهر خوانده شده. در ارداویراف‌نامه در کنار ایران‌شهر، از ērān dahibed نیز استفاده شده‌است. گرچه چنین استفاده‌هایی، یعنی استفاده از نام ایران برای اشاره به مردم و نه کشور، در نوشته‌های زرتشتی پساساسانی بسیار کمیاب است و معمولاً این واژه به عنوان نام کشور مورد استفاده قرار گرفته‌است. در بندهشن ērānag نیز به چشم می‌خورد که به معنای سرزمین ایرانی است.[۱۲]

در ادبیات زرتشتی سده‌های میانه، و همچنین ادبیات غیرزرتشتی نخستین سده‌های ورود اسلام به ایران، مزداپرستی و ایرانی بودن مترادف یکدیگر قرار دارند. در نوشته‌های زرتشتی، پیروان ادیان دیگر نه «غیرزرتشتی»، که «غیر ایرانی» نامیده شده‌اند. به عنوان مثال، در ایادگار زریران، واژه ērīh به چشم می‌خورد که به معنای «ایرانی بودن» است و متضاد آن an-ērīh است. همچنین واژه ēr-mēnišnīh، دارای منش ایرانی، نیز دیده می‌شود که an-ēr-mēnišnīh به عنوان متضاد آن در نظر گرفته شده‌است. البته در همه متون این‌گونه نیست. به عنوان مثال، دینکرد مزداپرستان را «ایرانی‌تر» می‌نامد. نوشته‌های مزدایی قرون اسلامی، ایرانویج را مرکز جهان، یا منطقه‌ای که زرتشت در آن تبلیغ مزداپرستی را آغاز کرد، به تصویر می‌کشند.[۳۲]

مفهوم «ایرانی بودن» در محاکمه افشین در سال ۸۴۰ میلادی نیز دیده می‌شود. به گفته طبری، افشین که حاکم اسروشنه واقع در منطقه سغد و در حدود تاجیکستان امروزی بود، با این اتهام روبرو شد که در تلاش بوده که روح قومی و ملی ایرانی را زنده کند. این گزارش طبری نشان می‌دهد که نه تنها مفهوم ایرانی بودن حتی در میان مسلمانان سده‌های نخست اسلامی زنده بوده‌است که افرادی در تلاش برای احیای آن بوده‌اند.[۳۳]

مطهر بن طاهر مقدسی در کتاب البد و التاریخ می‌نویسد:"زیباترین و پاک‌ترین و بهترین نقطه‌ی زمین، ایران است...طولش از رود بلخ تا رود فرات است و عرضش از دریای آبسکون تا دریای فارس و یمن و مکران و کابل و تخارستان و آذربایجان است. پاک‌ترین زمین به‌خاطرِ اعتدال رنگ مردمش و یکنواختی بدن و سلامت عقلشان؛ چون آنان از سرخیِ رومیان، بدخویی ترکان، زشتی چینیان، کوتاه‌بالاییِ یاجوج و ماجوج ماجوج، سیاهی حبشیان و نابه‌اندامی زنگیان در امان بوده‌اند.»[۳۴] او همچنین می‌افزاید که این ویژگی‌ها سبب ایران‌نامیدنِ این ناحیه شده و واژه‌ی ایران در زبان بابلی‌های قدیم به‌معنای قلب و دِل بوده‌است.[۳۵]

 
برگی از کتاب مسالک الممالک از ابواسحاق اصطخری که حدود ۱۱۰۰ سال پیش(مقارن با صفاریان و سامانیان و با فاصله‌‌ای پیرامونِ ۵۳سال از آغاز حکومت غزنویان) می‌زیسته و نوشته‌است: و هیچ مُلک، آبادان‌تر و تمام‌تر و خوش‌تر از مُلکِ ایران‌شهر نیست و قطبِ این اقلیم، بابِل بود و پارس...[۳۶]

طبق نسخه‌ی مجلس از دیوان ابونواس، شاعر قرن دوم هجری، او در یکی از فارسیاتِ (شعری که شاعر به خواست خود درَش از واژگان و عبارت‌های فارسی بهره گرفته‌باشد) خود پیرامون یک ایرانیِ تُرک یا خراسانیِ بت‌پرست(بودایی) می‌سراید:

و آتشان الوهاروخره ایرانشار

همچنین در نسخه‌ی ایندیاآفیس درباره‌ی شخصی به‌نام بهروز مجوسی سروده‌است:

وخره ایرانشاربمعقد الزنار

واژه‌ی ایرانشار، همان ایران‌شهر است.[۳۷]

کتیبه‌ای به زبان فارسی میانه از قرن سوم هجری از آنِ یک ایرانیِ مسیحی که بر آن نوشته شده‌است:

ēn gōr Hurdād [pusar ī Ohrmazdāfrīd] rāy ast, kū-š xvadāy bē āmurzād. az mān ī Ērānšahr, az rōdestāg Zargān, az deh Xišt

این گور، خرداد، پسرِ هرمزدآفرید را است(این گور مالِ خرداد پسر هرمزدآفرید است) که خدایش بیامرزاد. از سرزمین «ایران‌شهر» از روستای زرگان، از ده خشت

غزنویانویرایش

شاهان غزنوی نیز مانند سامانیان به اندازه‌ای تحت تأثیر ایران قرارگرفتند و به شجره‌نامه‌سازی براساس شخصیت‌های باستانی ایران تمایل انداختند که جوزجانی می‌نویسد که سبکتگین جزوِ ششمین نسل از فرزندان یزدگرد سوم است. ساخت این شجره‌نامه ناشی از وجود گرایش‌های ایران‌گرایانه بین غزنویان در قرن ۱۱ میلادی بوده‌است.[۳۸]

فرخی سیستانی در اشعارش، ایران را به عنوان واقعیتِ معاصرش می‌خواند.[۳۹][۴۰] او سلطان محمود غزنوی را شاه ایران می‌خواند:

سَرِ شهریارانِ ایران‌زمین
که ایران بدو گشت تازه جوان[۴۱]

و یا در بیتی دیگر، سلطان محمود را نیز شاه ایران می‌خواند:

ای برید شاه ایران، از کجا آیی چنین؟
نامه‌ها بهرِ که داری؟ باز کن بگذار هین[۴۲]

شمس‌الدین مقدسی، نویسنده قرنِ چهارمِ قمری، در کتابِ احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، حدود ایران‌شهر را از نیشابور تا مصر می‌داند.[۱۸]

 
برگی از کتابِ مجمع التواریخ و القصص که ضمنِ اقلیم‌بندیِ جهان در آن نوشته: حد زمین ایران که میان جهان است، از میان رود بلخ است، از کنار جیحون تا آذربایجان و ارمنیه تا به قادسیه، و فرات و بحر یمن و دریای پارس و مکران تا به کابل و تخارستان و تبرستان؛ و این سره‌ی زمین است(بهترین زمین است)[۴۳]...

فردوسی که شاهنامه را در روزگار غزنوی نگاشته‌است، بیانِ زمانی را می‌کند که رستم‌ فرخ‌زاد(سردار ساسانی) می‌خواهد به جنگ با اعراب برود و نامه‌ای برای برادرش می‌نویسد و در نامه به برادرش می‌گوید:

سَخُن هرچه گفتم به مادر بگوی
نبیند همانا مرا نیز روی
رهایی نیابم سرانجام ازین
خوشا بادِ نوشینِ ایران‌زمین[۱۹]

اسدی توسی مانند فرخی سیستانی، مفهومِ ایران را در موردِ زمانِ زیستِ خودش به‌کار می‌برد(مردم زمان خودش را ایرانی خطاب می‌کند) و در گرشاسپ‌نامه در مدحِ شاه ارمنستان می‌سُراید:

شَهِ اَرمَن و پشت ایرانیان
مَهِ تازیان، تاجِ شیبانیان[۴۴]

سلجوقیانویرایش

اندیشه‌ و مفهوم ایران در دوران سلجوقیان نسبت به دیگر حکومت‌ها، کمتر است. گرایش‌های متعصبانه‌ی دینی سلجوقیان موجبِ کاهش و کم‌رنگیِ مفاهیمِ نااسلامی شد؛[۴۵] به اندازه‌ای که برخی ادیبانِ دوران سلجوقی قلم به لعنِ فردوسی و شخصیت‌های باستانی و ایرانی کشیده‌اند. کسانی همچون سیف‌الدین فرغانی، محمد معزی و شاعرِ گم‌نامِ منظومه یوسف و زلیخا، از اسطوره‌های ایرانی به بدنامی و نجاست یادمی‌کنند.[۴۶] اما حتی این موضوع نیز نتوانست به‌کل مانعِ استمرارِ فرهنگیِ مفهوم ایران بشود:

کوش‌نامه و بهمن‌نامه دو حماسه‌ی نگاشته‌شده در دوران سلجوقی هستند که به ترتیب، ۱۶۰بار[۲۰] و ۱۰۰بار نام ایران را گفته‌اند و از ایران باستان به نیکی یاد‌کرده‌اند.[۴۷]

اسفزاری در کتاب روضات‌الجنات فی اوصاف مدینه هرات، خواجه نظام‌الملک را وزیر اعظم مملکت ایران خوانده‌است.[۴۸]

یاقوت حموی که در زمان اواخر حکومت سلجوقی آغاز به مهاجرت کرده‌بود و با حمله‌های مغول، پَس رفت و چندسال بعد کتابِ معجم البلدان را نوشت، بارها در کتابش از عنوان "ایران‌شهر" استفاده کرده‌است[۴۹] و مرزهای ایران را از سجستان و کرمان تا ارمنستان و آذربایجان و فارس دانسته‌است.[۵۰]

 
کتیبه نورالدین زنگیِ سلجوقی در سوریه که نوشته‌است: لم‌الموید المنصور المظفر النورالدین/الملوک عده سلاطین قاهر/ جهان‌خسرویِ ایران، امیرالعراقین، شهریارِ شام/ربیع‌الآخر سنه الاحدی واربعین خمسمایه[۵۱]
 
کتیبه منسوب به آلپ‌ارسلانِ سلجوقی، که در خط دهم نوشته: پهلوانِ جهان، خسرویِ ایران، آلب‌ غازی آغ ارسلان[۵۲]

نظامی گنجوی، شاهِ شروان را شاه ایران می‌داند:

خاصه ملکی چو شاه شروان
شروان چه که شهریان ایران[۵۳]

و همچنین در بخش ستایش کرپ‌ارسلانِ سلجوقی، سرزمینِ زمانش را ایران می‌نامد:

همه عالم تن است و ایران، دل
نیست گوینده زین قیاس خجل
چون که ایران دل زمین باشد
دل ز تن بِه بود یقین باشد[۵۴]
 
برگی از کتاب تاریخ طبرستان نوشته‌شده در ۶۱۳ هجری قمری که روایت نامه تنسر به گشنسب است و نوشته‌است:"و چون (اسکندر مقدونی) مملکت ایران را بگرفت..."(در خط سومِ نوشته)

ایلخانانویرایش

سه دگرگونش با فتوحات مغول و پیدایش دولت ایلخانان در پیِ آن، موجبِ فراهم‌شدنِ پیش‌زمینه‌یِ ظهورِ دوباره‌یِ مفهومِ ایران شدند: ۱-دستگاه خلافت عباسی به عنوان مرکزِ اسلام‌وطنی و زُدایشِ جهان‌گراییِ اسلامی نابودشد؛ ۲-مرز دولت ایلخانی تقریبا منطبق با محدوده جغرافیاییِ ایران‌شهر در ایران پیش از اسلام شد؛ ۳-در دوران ایلخانان، تاریخ‌نگاری جهانی در ایران گسترش یافت و تشخیصِ حدودِ ایلخانان نسبت به دیگر جاهای جهان، موجبِ مشخص‌ترشدنِ چیستیِ ایران در بین دیگر بلاد شد.[۵۵]

یکی از نخستین تواریخِ جهانی که به ایران به مفهوم یک کشور مستقل در برابر دیگر سرزمین‌ها پرداخت، کتاب نظام‌التواریخ قاضی بیضاوی است. او می‌نویسد:"این کتاب را از تواریخ معتبر فراهم آوردم نظام التواریخ نام کردم چه در آن سلسله حکام و ملوک ایران که طول آن از فرات است تا جیحون، از دیار عرب تا حدود خجند چنان که یادکرده می‌آید...و به زبان فارسی ساختم تا فواید آن عام‌تر باشد."[۵۶][۵۷] او علاوه بر پیشدادیان و کیانیان سلسله‌های ایرانیِ پساعباسیان و دولت ایلخانی را هم ایران دانسته‌است.

محمدابن‌علی شبان‌کاره‌ای نویسنده روزگار مغول در مجمع‌الانساب می‌نویسد:" شاه‌جهانِ کبیر، هلاکوخان که اصلِ سلاطینِ ایران‌زمین است، تمامت مملکتی که میراث پدرش تولی‌خان بود، یعنی بلاد غربی به وی(منکوقاآن) ارزانی داشت؛ و آن از آب جیحون است تا کنار فرات و مملکت مصر و شام.[۵۸][۵۹]

رشیدالدین فضل‌الله همدانی در جامع‌التواریخ پیرامونِ مرزهای ایرانِ معاصرش می‌نویسد:«مملکت ایران از سرحد آب آمویه(جیحون) تا منتهای تخوم روم و جدول دریای سند و اقاصی دیار مصر و حکومت ارمنیه کبری و ارمنیه صغری است» و عبارت "پادشاه اسلام و ایران" بارها برای نامیدن شاهان ایلخانی به‌کار رفته‌است.[۶۰]

 
برگی از کتاب جامع‌التواریخ که ایرانِ زمانِ ایرج را اینگونه توصیف می‌کند:"و ایران که عبارت است از کنار فرات تا شط جیحون، وسط معموره عالم و خوش‌تر و بهترین عرصه گیتی است." جالب است که او کمی پیش‌تر، واژه ایران را نیز ریشه‌یابی می‌کند و می‌نویسد:"نام پسر فریدون، "ایران" است؛ نون را به جیم مبدل کردند و به کثرت استعمال، الف ساقط گردید."(درواقع او واژه ایرج را از ریشه‌ی ایران می‌داند.)

این رویکرد در تاریخ‌نگاری اسلامی-عربی نیز تأثیر نهاد، چنان‌که در جهان عرب و دربار ممالیک از عنوان پادشاهی ایران در آثار تاریخی و مکاتبات اداری استفاده شده و حتی در دیوان رسائل رسمی دولت ممالیک، کاربرد اصلاح باستانی توران برای تمایز سرزمین‌های دشمن ایران، به‌ویژه خانات جغتای با سرزمین ایران رایج گردید. مورخان جهان عرب، دولت ایلخانی را دولتی ایرانی و پادشاهی آن‌ها را در امتداد پادشاهی‌های باستانی و اسلامی ایران تلقی می‌کردند. چنان‌که در مناسبات ایلخانان با ممالیک از غازان به عنوان «خان مملکت ایران» و از ابوسعید به عنوان «شاهنشاه» و «آخرین شاه فرزندان هولاکو شاه ایران» یاد می‌شد. با این حال مورخان عرب برپایه واقعیات موجود، حدود جغرافیایی ایران از غرب، فراتر از فرات ندانسته از این رو در ذکر حدود سرزمین‌های ایران عبارت «از جیحون تا فرات» را به کار می‌بردند. سلاطین مملوک نیز با اذعان به این نکته، تا سرچشمه‌های فرات، یعنی روم و آسیای صغیر را جزو قلمروی کشور ایران می‌شناختند.

کوتاه اینکه در دوران ایلخانان، برای اولین بار پس از ساسانیان، با کاهشِ سنی‌گراییِ غزنوی و سلجوقی، مفهوم ایران به جلوه‌ی پررنگ‌ترِ ساسانی و باستانیِ خود بازگشت.[۶۱]

ملوک‌الطوایفی پساایلخانیویرایش

حمدالله مستوفی، نویسنده‌ی قرن هشتم قمری در کتاب نزهه‌القلوب هدف خود از نگارش کتاب را "شرح احوال ایران" می‌گوید.[۶۲] همچنین دیاربکر، گرجستان، کردستان، آذربایجان، عراق عجم، عراق عرب، فارس، خوزستان، کرمان و مکران و سیستان، مازندران، گیلان و طبرستان را از ولایات ایران دانسته‌است.[۶۳]

تیموریانویرایش

تیمور لنگ، در نامه خود به امرای مظفری، خودش را «افتخار تمام ممالک ایران» خوانده‌است.[۶۴]

 
برگی از مجمع‌التواریخِ حافظ ابرو در زمان تیموریان که به بیانِ حمله بهمن، پسرِ اسفندیار به سیستان پرداخته و نوشته‌است:" و بندیان را به دو قِسم کرد و قسمی را به فارس و قسمی را به سرحدِ(مرزِ) ایران فرستاد، آنجا که شبا(نامطمئن از خوانش این واژه) می‌باشد."

یکی از مهم‌ترین آثار جغرافیایی و تاریخی مربوط به تیموریان مسالک الابصار فی ممالک الامصار از ابن فضل‌الله عمری است. او بارها از واژه ایران استفاده‌کرده‌است و درباره آن سخن‌گفته‌است.[۲۱] او در فصل چهارم با عنوان مملکه الایرانیین[۲۲] به حدود جغرافیایی ایران پرداخته‌است. او نیز حدود جغرافیایی ایران را از رود جیحون تا رود فرات، از خلیج فارس تا روم(تا آنتالیا در کنار مدیترانه)[۲۳] و تا آذربایجان و ارمنستان و اران می‌داند.[۲۴]

اهمیت این اثر از آنجاست که رویکرد نویسندگان عرب به ایران را به عنوان یک واحد مستقل سیاسی با مرزهای مشخص جغرافیایی بر اساس میراث کهن تاریخی آن نشان می‌دهد. این اثر و آثاری دیگر، پس از سقوط دستگاه خلافت و دهه‌ها نبردهای ایلخانان با ممالیک، تغییر نگرشِ جهانِ اسلامی-عربی نسبت به ایران از ایالتی تحت سیطره خلافت به کشوری مستقل بر اساس هویت باستانی را به‌خوبی آشکار می‌سازند.[۶۵][۶۶]

کمال‌الدین عبدالرزاق سمرقندی نیز در کتابِ مطلع سعدین و مجمع البحرین، سلطان ابوسعید را سلطان ایران می‌خواند و در شرحِ نبردِ ابوسعید با امیر ایرنجین می‌نویسد:"و نزدیک بود که لشگر سلطان شکسته‌شود و اگر لطف حق تعالی یاری ننمودی و آنچه مخالفان را در خاطر بودی با ظهور آمدی، از ملک ایران نامی بیش نماندی."[۶۷] او درباره حدود ایران نیز می‌نویسد:"و ممالک ابوسعیدی میان آب آمویه و آب فرات بود که ایران‌شهر عبارت از این بلاد است."[۶۸]

آق‌قویونلو و قراقویونلوویرایش

شاهان این دو سلسله‌ نیز بارها در نامه‌هایی که با عثمانیان و ترکمانان و... داشته‌اند، شاه ایران خوانده‌شده‌اند. عباراتی مانند ملک الملوک الایرانیه، سلطان سلاطین ایران و حاکم ذوالاقتدار ایران، عباراتی هستند که با آنان معرفی‌شده‌اند.[۶۹][۷۰]

صفویانویرایش

دو سده پس از ملوک‌الطوایفی ناشی از فروپاشی ایلخانان دوباره در دوران صفوی، بیشتر سرزمین‌های شاهنشاهی ساسانی سابق مجدداً یکپارچگی سیاسی خود را بازیافتند و خود را «شاهنشاه ایران» خواندند. از این عنوان توسط عثمانیان و گورکانیان نیز برای اشاره به فرمانروایان ایرانی استفاده می‌شد.[۷۰]

 
نقاشی‌ای از شاه صفی یکم که او را با عبارتِ دارایِ ایران معرفی کرده‌است.
نامه‌ی سه‌برگیِ شاه‌عباس به پاپ کلمنت هشتم که در خط نهم نوشته: در زمان پیش هرگز میانه‌یِ پادشاهان ایران و فرنگستان طریقتِ بازگشت نبوده و با یک‌دیگر الفت و آشنایی ننموده‌اند...(خودش را نخستین شاه ایران می‌داند که با فرنگیان ارتباط برقرارکرده‌است.)

دو عاملِ وطن‌گریزی در زمان شاه‌تهماسپِ صفوی و جذبه و رفاهِ مادی در هندوستان، سببِ مهاجرت ۷۵۰ شاعرِ ایرانی به هندوستان شد.[۷۱] اشعاری که این شاعران در بابِ دوری از وطن و ایران نوشته‌اند، دیدِ خوبی از مفهوم و تداومِ ایران در عصر صفوی ارائه می‌کنند.

میرسنجر کاشانی می‌سُراید:

به آهنگ ایران نوایی بزن
نوای وطن آشنایی بزن[۷۲]

اشرف خراسانی می‌سراید:

اشرف از کشور ایران نَکَنی دل که نهال
چون ز جا کنده شد از نشو و نما می‌افتند[۷۳]

صلایی اسفراینی می‌سراید:

عطای هند و لقایش به یکدگر هشتم
خدا نسیب کند سیر کشور ایران[۷۴]

و اشعار فراوانِ دیگر...[۷۵]

 
برگی از کتاب اوصاف الامصارِ محمدمفید مستوفی بافقی، نویسنده‌ی دوران صفوی که به ولایات فردوس‌صفات ایران اشاره می‌کند و در صفحات پسین، آنان را با شهرستان‌هایشان نام می‌برد. ایالات داغستان و اران و گرجستان را نیز ذکر کرده که امروزه جزوِ ایران نیستند.[۱۴]

در مدیحه‌های درباری، شاه‌عباس با عباراتِ «اعلی فرمان‌روای ایران و شاهنشاه زمان، ظل‌الله الملک المستعان، غلام با اخلاص حضرت شاه مردان سلام‌الله‌علیه، ابوالمظفر شاه‌عباس بهادرخان» خطاب‌شده‌است.[۷۶] سه عبارت نخست، به ترتیب، بیانگرِ آگاهی تاریخی-جغرافیایی از ایران‌زمین، صوفیانِگی و شیعه‌گری هستند. عبارت پایانی، عنوانی مغولی و میراث ایلخانان و تیموریان است.[۷۷]

دو برگ از وقف‌نامه‌ی شاه‌سلطان‌حسین صفوی که او را پادشاه ایران خوانده‌است

افشاریهویرایش

 
سکه طلا (ضرب شیراز) و نقره (ضرب تفلیس) هر دو به تاریخ سال ۱۱۴۹ قمری (۱۷۳۷ میلادی)

با آغاز پادشاهی نادرشاه افشار، وی بنابر رسوم رایج برتخت‌نشینی، اقدام به ضرب سکه‌های «جلوس شاهی» خودش کرد. سکه‌هایی که به این منظور شدند، عبارت «سکه بر زر کرد نام سلطنت را در جهان نادر ایران زمین و خسرو گیتی ستان» را بر خود داشتند. این سکه‌ها اگرچه به‌مناسبت آغاز پادشاهی نادر ضرب شدند، ولی ضرب آن‌ها تا دومین سال حکومت وی نیز ادامه یافت.[۷۸][۷۹][۸۰][۸۱]

براساسِ مکاتبات نادرشاه و شاهان عثمانی در نامه‌ی همایون دفتری (نام مجموعه نامه‌های شاهانه در زمان عثمانیان)، نادرشاه و سرزمین او همواره از جانب خودش و از جانب شاهان عثمانی، به ترتیب، "شاه ایران" و "ایران" نامیده‌شده‌اند.[۸۲]

 
مُهر نادرشاه بر نامه‌هایش که در آن نوشته‌شده: نگین دولت و دین رفته چون از جا/ به‌نام نادرِ ایران قرار داد خدا.

زندیهویرایش

کتاب گلشن مراد، سلطنت شاهرخ زند را از آن ایران می‌‌داند عنوان یکی از بخش‌های کتابش اینگونه است: "ذکر جلوس شاهرخ‌میرزا بر سریر سلطنت ایران و به قتل رسیدن علیشاه و ابراهیم‌شاه به قصاص خون شاهزادگان.[۸۳]

در نامه‌ی کریم‌خان زند از عبارت ممالک محروسه ایران استفاده‌شده‌است.[۸۴]

معاصر(قاجار، پهلوی، جمهوری‌اسلامی)ویرایش

در دوران قاجار اصطلاحاتی مانند «ممالک محروسه ایران»، نیز وجود داشتند.[۸۵][۸۶][۸۷]

هشت نامه‌ی دست اول از عباس‌میرزا و وزیر او پیرامون جنگ‌های ایران و روسیه وجود دارد که در آن‌ها، از عبارت ایران و مملکت ایران برای نامیدن کشور بهره‌رفته‌است.[۸۸]

در نامه‌های به جا مانده از ستارخان نیز واژه‌ی ایران برای نامیدن کشور به‌ کار رفته‌است.[۸۹]

مظفرالدین‌شاه در صدای ضبط‌شده‌اش، خطاب به اتابک اعظم می‌گوید:«اين خدماتی كه به من می‌کنيد و به مملكت ايران می‌كنيد، البته خداوند او را بی‌عوض نخواهد گذاشت.»[۹۰]

نام رسمی ایران، امروزه «جمهوری اسلامی ایران» است. پیش از انقلاب و در زمان دودمان پهلوی، نام رسمی ایران، «کشور شاهنشاهی ایران» بود.[۹۲]

در میان ادیبانویرایش

نام ایران و نام‌هایی که به صورت تاریخی با این نام ارتباط دارند در اشعار تعدادی از شاعران سرشناس که فارسی شعر می‌سروده‌اند، آمده‌است:

نام شاعر سده میلادی ایران توران پارسی فارسی دری خراسان پهلوی
رودکی نهم و دهم ۱ ۶
فرخی سیستانی نهم و دهم ۱۶ ۱ ۱۵ ۱۰ ۱
ابوسعید ابوالخیر دهم ۱ ۲
فردوسی دهم و یازدهم ۸۰۰ + ۱۵۰ + ۱۰۰+ ۲ ۲۵ ۲۹
اسدی طوسی یازدهم ۵۱ ۵ ۱ ۱
مسعود سعد سلمان یازدهم ۲۳ ۲ ۱۹ ۱ ۱۳
منوچهری دامغانی یازدهم ۵ ۳ ۴
فخرالدین اسعد گرگانی یازدهم ۱۵ ۱۰ ۱۲ ۲ ۱ ۲۸ ۳
ناصرخسرو یازدهم ۱ ۱ ۱۹ ۲ ۷۹ ۲
سنایی یازدهم و دوازدهم ۱۱ ۱ ۱۴ ۱۳
مهستی گنجوی یازدهم و دوازدهم ۱ ۱
انوری دوازدهم ۱۳ ۳ ۲ ۱ ۲۰
خاقانی دوازدهم ۲ ۱ ۴ ۱ ۱+ ۴۰ ۱۸۰
نظامی گنجوی دوازدهم ۳۷ ۲ ۱۲ ۲+ ۱ ۲۵ ۶
امیرخسرو دهلوی سیزدهم و چهاردهم ۲ ۷ ۶ ۱۳
سعدی سیزدهم ۱ ۱ ۶+ ۷
مولوی سیزدهم و چهاردهم ۱ ۱ ۲۹ ۶
حافظ چهاردهم ۶ ۹ ۱+ ۱
عبید زاکانی چهاردهم ۱ ۱ ۴ ۱
محتشم کاشانی شانزدهم ۱۲ ۹ ۳ ۴
صائب تبریزی هفدهم ۱۰ ۷ ۳ ۵
اقبال لاهوری نوزدهم و بیستم ۱۹ ۴ ۳ ۱
پروین اعتصامی نوزدهم و بیستم ۲

بیرون از کشورویرایش

در جهان غربویرایش

 
نقشه ایران و توران در دوره قاجاریه، کشیده شده توسط آدولف اشتیلر نقشه‌نگار آلمانی و نخستین نقشه اروپایی که بجای پارس از نام ایران استفاده کرده‌است.

نامِ Persia/پرشیا، نام رسمی ایران در جهان غرب بود؛ تا پیش از مارس ۱۹۳۵. اما همانگونه که پیشتر در این مقاله شرح‌داده‌شده، این کشور برای شهروندانِ خود و حتی دیگر شهروندان خاورمیانه، در طول تاریخ، به نام ایران شناخته‌شده‌بود.

نوشته‌های موجود نشان می‌دهد که اروپاییان با هر دو نام ایران و پارس آشنا بوده‌اند. در سال ۱۹۳۵ میلادی، دولت ایران از کشورهای خارجی درخواست کرد که تنها از نام «ایران» برای اشاره به این کشور استفاده کنند. ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی عصر صفوی، در خاطرات خود از سفر به ایران می‌نویسد: «پارسیان از یک نام دیگر برای اشاره به کشور خودشان استفاده می‌کنند که آن نام را به دو شکل متفاوت Iroun و Iran تلفظ می‌کنند...این واژه، و یک واژه دیگر یعنی توران، با تاریخ باستانی این کشور پیوند دارند...حتی امروزه، فرمانروای پارس را Padsha Iran (پادشاه ایران) خطاب می‌کنند.»[۶۴]

 
برگی از کتاب «خاطرات جغرافیاییِ امپراتوری پارسین» از جان مکدونالد کینر، عضو دربار فتحعلی شاه قاجار که متذکر می‌شود نامِ بومیِ کشور، «ایران» است و نام «پرشیا» برگرفته از برداشت‌های ایلامی و یونانی است.[۹۳]
 
برگی از کتاب اطلسِ جان مِلیش در سال ۱۱۹۳ هجری خورشیدی که آشکارا می‌گوید بومیانِ پرشیا آن را ایران می‌نامند.
 
برگی از کتابِ اطلسِ D. Appleton and company، نوشته‌شده در سال ۱۲۷۰ شمسی(زمان قاجاریان) که واژه‌ی ایران را در پرانتز پس از واژه‌ی پرشیا، آورده‌است.

واژه ایران در مقالات دانشنامه بریتانیکا که تا پیش از سال ۱۹۳۵ میلادی نگارش شده‌اند نیز دیده می‌شود. در ویرایش مربوط به سال ۱۷۶۵ میلادی آنسیکلوپدی تحت نظر دیدرو و دالامبر، مدخلی به نام ایران وجود دارد که دربارهٔ آن اینگونه نوشته‌اند:[۹۴]

ایران(جغرافیا) نامی که شرقی‌‌ها به‌طور عمومی بر روی پرشیا می‌گذارند، و بر منطقه‌ای خاص از پرشیا، بین ارس و کور(؟!)، که شهرهای اصلی‌اش ایروان و نخجوان هستند، اطلاق می‌شود.

— لویی دُ یُکور
 
برگی از کتاب "مقالاتی درباره تاریخ ایران" از تئودور نلدکه که می‌گوید نامِ بومی کشور، ایران است و سپس به ریشه‌یابیِ آن با واژگانِ ایرج و آریا می‌بپردازد.[۱۵]
 
نقشه‌ای از ادوارد استنفورد از سال ۱۲۹۱ هجری خورشیدی که بر کشور نوشته‌است:«پرشیا یا ایران»(پرشیا و ایران را یکی دانسته است.)
 
نقشه‌ای از سال ۱۲۸۱(زمان قاجار) که در بالایش، پس از پرشیا، در پرانتز، ایران را نوشته‌است.(پرشیا را همان ایران دانسته است.)

در دهه ۱۹۳۰، رضاشاه برای رسمی شدن نام ایران به جای پرشیا پیش‌رو شد. در مجلس عوام بریتانیا این حرکت توسط وزیر خارجه بریتانیا در امور خارجی به شرح زیر گزارش شد:[۹۵]

در ۲۵ دسامبر [۱۹۳۴] وزارت امور خارجه پرشیا طی یادداشتی بخشنامه خطاب به نمایندگی‌های دیپلماتیک خارجی در تهران درخواست کرد که اصطلاحات "ایران" و "ایرانی" در مکاتبات و مکالمات رسمی به جای کلمات "Persia" و "Persian" از ۲۱ مارس آینده استفاده شوند. به فرستاده اعلی حضرت در تهران گفته شده که با درخواست آنان موافقت شود.

— ایراد شده در مجلس عوام بریتانیا

فرمان رضاشاه پهلوی در مورد نامگذاری به‌طور مناسب در ۲۱ مارس ۱۹۳۵ اجرا شد.

وینستون چرچیل برای جلوگیری از سردرگمی بین نام دو کشور همسایه‌ی ایران/Iran و عراق/Iraq، که هر دو در جنگ جهانی دوم مشارکت داشتند و توسط متفقین اشغال شده بودند، در جریان کنفرانس تهران از دولت ایران درخواست کرد تا نام باستانی و متمایز پرشیا توسط سازمان ملل و دیگر ملت‌ها مورد استفاده قرار گیرد. درخواست وی بلافاصله توسط وزارت خارجه ایران تأیید شد. اما آمریکایی‌ها همچنان از ایران استفاده می‌کردند زیرا در آن زمان دخالت کمی در عراق برای ایجاد چنین سردرگمی داشتند.

در تابستان سال ۱۹۵۹، به دنبال نگرانی‌هایی که واژه ایران، به گفته یکی از سیاستمداران، «یک فرد سرشناس را به ناشناخته تبدیل کرد»(یعنی فرهنگ ‌و تاریخِ شناخته‌شده‌یِ پرشیا را برای غربی‌ها گم‌نام کرد)، کمیته ای به سرپرستی احسان یارشاطر، تشکیل شد تا دوباره این موضوع را بررسی کند. آنها لغو تصمیم ۱۹۳۵ را پیشنهاد دادند و مورد تأیید محمدرضا پهلوی قرار گرفت. با این حال، اجرای پیشنهاد ضعیف بود و به سادگی اجازه داد که پرشیا و ایران به جای یکدیگر استفاده شوند.[۵] امروزه هر دو اصطلاح رایج هستند. پرشیا بیشتر در زمینه‌های تاریخی و فرهنگی، و ایران بیشتر در زمینه‌های سیاسی مورد استفاده و کاربرد است.

در سالهای اخیر اکثر نمایشگاه‌های تاریخی، فرهنگی و هنر پارسی در جهان از نام مستعار پرشیا استفاده کرده‌اند.[۹۶] در سال ۲۰۰۶، بزرگ‌ترین مجموعه نقشه‌های تاریخی ایران باعنوان نقشه‌های تاریخی پرشیا در هلند منتشر شد.[۹۷]

در دهه ۱۹۸۰، احسان یارشاطر (ویراستار دانشنامه ایرانیکا) شروع به انتشار مقالاتی در این مورد (به دو زبان انگلیسی و فارسی) در فصلنامه رهورد، ماهنامه پارس، مجله مطالعات ایران و... کرد. پس از وی، چند تن از پژوهشگران و محققان ایرانی مانند کاظم ابهری و جلال متینی این موضوع را دنبال کرد. از آن زمان، مجلات و وب سایت‌های ایرانی مقالاتی را از افراد گوناگون که به استفاده از واژگان پیشین پرشیا و پرشیَن در انگلیسی موافق یا مخالف هستند، منتشر کرده‌اند.

بسیاری از ایرانیان در غرب هستند که پرشیا و پرشین را به عنوان بُرون‌نامِ کشور و ملیت، ترجیح می‌دهند. به گفته هومن مجد، محبوبیت اصطلاح پرشیا در میان ایرانیان از این واقعیت ناشی می‌شود که پرشیا بیانگر گذشته‌ای باشکوه است که دوست دارند با آن شناخته‌شوند، در حالی که "ایران" از انقلاب ۱۳۵۷ به بعد، هیچ چیزی، مگر بنیادگرایی اسلامی به دنیا نمی‌گوید."[۹۸]

در دولت عثمانیانویرایش

بوزاوغلو عثمان‌شاکرِ افندی، سیاست‌مداری بود که از طرف هیئت محمود ثانی وارد ایرانِ دوران فتحعلی‌شاه قاجار شد. عنوان گزارش او از ایران "سفرنامه‌ی مصور ایران" است و در نقشه‌ای که از تهران کشیده‌ نیز، از نام "ایران" برای کشور بهره‌برده‌است.[۹۹]

در جمهوری آذربایجانویرایش

پیش از استقلال از شوروی
پس از استقلال از شوروی

محمدامین رسول‌زاده، نخستین رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان در سرتاسر کتابش (با نام جمهوری آذربایجان) از واژهٔ ایران برای معرفی کشور استفاده‌کرده و عباراتی مانند ایرانی و فرهنگ ایرانی نیز در کتابش دیده‌می‌شوند.[۱۰۰][۱۰۱]

در هندوستانویرایش

در چینویرایش

منابع چینی، ساسانیان را با نام بُسی شناخته‌اند که ریشه‌اش واژه‌ی پارسی است.[۱۰۲]

همچنین ژانگ چیان، مورخ سلسله هان، اشکانیان را با عنوان آن‌هسی یاد می‌کند و حدودش را از میان‌رودان تا گرگان می‌داند.[۱۰۳][۱۰۴]

پس از حمله‌ی اعراب و پس از آن، عرب‌ها و مسلمانان و مردم فلات ایران، تاشی خوانده‌شده‌اند که ریشه در واژه‌ی تازی دارد.[۱۰۵][۱۰۶][نیازمند منبع بهتر]

در ژاپنویرایش

جستارهای وابستهویرایش

  1. تمدن جیرفت
  2. آراتا

منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ MacKenzie, David Niel (1998), "Ērān, Ērānšahr", Encyclopedia Iranica, vol. 8, Costa Mesa: Mazda, p. 534.
  2. «ایران نام رسمی کشور در دوران ساسانیان و اشکانیان». ساسانیان. ۱ آذر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۴ مهر ۱۴۰۰.
  3. Gignoux, Phillipe (1987), "Anērān", Encyclopedia Iranica, vol. 2, New York: Routledge & Kegan Paul, pp. 30–31.
  4. Mallory 1991.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ Yarshater, Ehsan Persia or Iran, Persian or Farsi بایگانی‌شده در ۲۰۱۰-۱۰-۲۴ توسط Wayback Machine, Iranian Studies, vol. XXII no. 1 (1989)
  6. Majd, Hooman, The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran, by Hooman Majd, Knopf Doubleday Publishing Group, 23 September 2008, شابک ‎۰۳۸۵۵۲۸۴۲۶, 9780385528429. p. 161
  7. William W. Malandra (2005-07-20). "ZOROASTRIANISM i. HISTORICAL REVIEW". Retrieved 2011-01-14.
  8. Nicholas Sims-Williams. "EASTERN IRANIAN LANGUAGES". Retrieved 2011-01-14.
  9. "IRAN". Retrieved 2011-01-14.
  10. K. Hoffmann. "AVESTAN LANGUAGE I-III". Retrieved 2011-01-14.
  11. Hutter, Manfred (2015-12-12). "Probleme iranischer Literatur und Religion unter den Achämeniden". Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft. 127 (4): 547–564. doi:10.1515/zaw-2015-0034. ISSN 1613-0103.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ ۱۲٫۳ ۱۲٫۴ ۱۲٫۵ MacKenzie, David Niel (1998). "Ērān, Ērānšahr". Encyclopedia Iranica. Vol. 8. Costa Mesa: Mazda. Archived from the original on 13 March 2017. Retrieved 14 January 2012.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ ۱۳٫۳ MacKenzie, David Niel (1998). "Ērān, Ērānšahr". Encyclopedia Iranica. Vol. 8. Costa Mesa: Mazda. Archived from the original on 13 March 2017. Retrieved 14 January 2012.
  14. Schmitt, Rüdiger (1987). "Aryans". Encyclopedia Iranica. Vol. 2. New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 684–687.
  15. Bailey, Harold Walter (1987). "Arya". Encyclopedia Iranica. Vol. 2. New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 681–683. Archived from the original on 3 March 2016. Retrieved 14 January 2012.
  16. Gignoux, Phillipe (1987). "Anērān". Encyclopedia Iranica. Vol. 2. New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 30–31.
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ Gignoux, Phillipe (1987), "Anērān", Encyclopedia Iranica, vol. 2, New York: Routledge & Kegan Paul, pp. 30–31.
  18. MacKenzie, David Niel (1998). "Ērān, Ērānšahr". Encyclopedia Iranica. Vol. 8. Costa Mesa: Mazda. Archived from the original on 13 March 2017. Retrieved 14 January 2012.
  19. Numista: Dinar - Ardashir I type III2/2.
  20. Numista: Drachm - Shapur I type IV - eagle-crown.
  21. Vesta Sarkhosh Curtis, Sarah Stewart, Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran, I.B.Tauris, 2005, شابک ‎۹۷۸۱۸۴۵۱۱۰۶۲۸, page 5
  22. Markwart, J.; Messina, G. (1931), A catalogue of the provincial capitals of Eranshahr: Pahlavi text, version and commentary, Rome: Pontificio istituto biblico.
  23. Daryaee, Touraj (2002), Šahrestānīhā ī Ērānšahr. A Middle Persian Text on Late Antique Geography, Epic, and History. With English and Persian Translations, and Commentary, Mazda Publishers.
  24. https://sites.uci.edu/sasanika/paikuli-inscription-npi/
  25. کتاب هویت ایرانی، احمد اشرف، مقاله گرادو نیولی، صفحه ۵۳
  26. Gnoli, Gherardo (1989), The Idea of Iran: an essay on its origin, Serie orientale Roma, vol. LXI, Rome/Leiden: Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente/Brill.
  27. کتاب هویت ایرانی، احمد اشرف، مقاله گرادو نیولی، صفحه ۵۱
  28. Arda Viraf (1:4; 1:5; 1:9; 1:10; 1:12; etc.)
  29. Stausberg, Michael, "Der Zoroastrismus als Iranische Religion und die Semantik von 'Iran' in der zoroastrischen Religionsgeschichte", Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte, 63: 313–331.
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ Ashraf, Ahmad (2006), "Iranian identity III: Medieval-Islamic period", Encyclopedia Iranica, vol. 13, pp. 507–522.
  31. هویت ایرانی، احمد اشرف، صفحات ۸۷ و ۸۸
  32. Stausberg, Michael, "Der Zoroastrismus als Iranische Religion und die Semantik von 'Iran' in der zoroastrischen Religionsgeschichte", Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte, 63: 313–331.
  33. Ashraf, Ahmad (2006), "Iranian identity III: Medieval-Islamic period", Encyclopedia Iranica, vol. 13, pp. 507–522.
  34. https://lib.eshia.ir/40018/4/97
  35. https://lib.eshia.ir/40018/4/98
  36. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b7200028f/f10.item#
  37. کتاب تکوین زبان فارسی از علی اشرف صادقی، صفحه‌ی ۸۴ در این لینک[۱] مقاله‌ی شعر در ایران از محمدتقی بهار
  38. [۲]صفحه ۱۲ در این مقاله
  39. هویت ایرانی، احمد اشرف، صفحه ۱۱۰
  40. https://ganjoor.net/search?s=%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&author=15
  41. https://ganjoor.net/farrokhi/divanf/ghasidefk/sh128
  42. https://ganjoor.net/farrokhi/divanf/ghasidefk/sh153
  43. https://www.vajehyab.com/moein/%D8%B3%D8%B1%D9%87
  44. https://ganjoor.net/asadi/garshaspname/sh10
  45. هویت ایرانی، احمد اشرف، صفحه ۱۱۴
  46. هویت ایرانی، احمد اشرف، صفحات ۱۲۲ و ۱۲۳
  47. هویت ایرانی، احمد اشرف، صفحه ۱۲۴
  48. روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات، معین الدین محمد زمچی اسفزاری، به تصحیح محمدکاظم امام، دانشگاه تهران سال ۱۳۳۸، صفحه ۱۲۶
  49. https://lib.eshia.ir/search/22019/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?https://lib.eshia.ir/22019/1/289/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86
  50. https://lib.eshia.ir/22019/1/289/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86
  51. https://www.warithanbia.com/?id=2574
  52. https://www.warithanbia.com/?id=2574
  53. https://ganjoor.net/nezami/5ganj/leyli-majnoon/sh4
  54. https://ganjoor.net/nezami/5ganj/7peykar/sh5
  55. هویت ایرانی، احمد اشرف، صفحات ۱۲۵ تا ۱۲۸
  56. نظام التواریخ، عبدالله بیضاوی، به کوشش سید شمس الله قادری.[۳](صفحه ۴۷ در این فایل)
  57. نظام التواریخ، عبدالله بیضاوی، ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ ه‍اش‍م‌ م‍ح‍دث‌.[۴](صفحه ۲۷ در این فایل)
  58. مجمع‌الانساب، محمدابن‌علی شبان‌کاره‌ای، به تصحیح جلال‌الدین محدث، نشر امیرکبیر، سال ۱۳۶۳
  59. هویت ایرانی، احمد اشرف، صفحه ۱۳۱
  60. Fragner, Bert G. (2013). "Ilkhanid rule and its contributions to Iranian political culture". In Komaroff, Linda (ed.). Beyond the legacy of Genghis Khan. Leiden: Martinus Nijhoff Brill. p. 73. ISBN 978-90-474-1857-3. Retrieved 6 April 2017. When Ghazan Khan embraced Islam and proclaimed himself "pādishāh-i Īrān wa Islām" at the end of the thirteenth century (...)
  61. هویت ایرانی، احمد اشرف، صفحه ۱۳۵
  62. در تصویر ۲۳۲ در این لینک بخوانید[۵]
  63. در تصاویر ۱۱ و ۱۲ در این لینک بخوانید[۶]
  64. ۶۴٫۰ ۶۴٫۱ Chardin, John (1927), Travels in Persia, 1673-1677, London: Argonaut, p. 126, fasc. reprint 1988, Mineola: Dover.
  65. Danilenko, Nadja (2020). "In Persian, Please! The Translations of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms". Picturing the Islamicate World: The Story of al-Iṣṭakhrī's Book of Routes and Realms. Brill. p. 101. Connecting to īrān as illustrated in the Shāhnāma, “land of Iran” rose to the official name for the Ilkhanid realm.
  66. «ایران زمین در تاریخ‌نگاری ایلخانان و ممالیک». پرتال جامع علوم انسانی. دریافت‌شده در ۹ ژوئن ۲۰۲۱.
  67. مطلع سعدین و مجمع بحرین، عبدالرزاق سمرقندی، جلد نخست، به کوشش عبدالحسین نوایی،(تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال ۱۳۸۳) صفحه ۴۳
  68. مطلع سعدین و مجمع بحرین، عبدالرزاق سمرقندی، جلد نخست، به کوشش عبدالحسین نوایی،(تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال ۱۳۸۳) صفحه ۲۱
  69. اسناد و مکاتبات تاریخی ایران، عبدالحسین نوایی، بسیاری نامه‌ها مانندِ صفحات ۶۹۱، ۷۴۶، ۶۸۵ و ۷۴۱ در فایلِ این لینک[۷] در بخش تیمور تا شاه‌اسماعیل
  70. ۷۰٫۰ ۷۰٫۱ Ashraf, Ahmad (2006), "Iranian identity III: Medieval-Islamic period", Encyclopedia Iranica, vol. 13, pp. 507–522.
  71. هویت ایرانی، احمد اشرف، صفحه ۱۸۲
  72. احمد اشرف، هویت ایرانی، صفحه۱۸۳
  73. احمد گلچین‌معانی، کاروان هند، صفحات ۶۰ و ۷۱ و ۷۲
  74. احمد اشرف، هویت ایرانی، صفحه ۱۸۷
  75. احمد اشرف، هویت ایرانی، صفحات ۱۸۲ تا ۱۹۳
  76. تاریخ عالم‌آرای عباسی، اسکندربیگ منشی ترکمان، نشر امیرکبیر، سال ۱۳۳۴، صفحه ۸۳۹
  77. هویت ایرانی، احمد اشرف، صفحه ۱۴۷
  78. Numista: Ashrafi - Nader Afshar Type A; Mashhad mint.
  79. Numista: Ashrafi - Nader Afshar Type B; Esfāhān mint.
  80. Numista: Abbasi - Nader Afshar Type A; Širâz mint.
  81. Numista: Abbasi - Nader Afshar Type A; Nakhchivan mint.
  82. این نامه‌ها از آرشیو ملی ترکیه به‌دست آمده‌‌اند که مجموعه‌ی آن‌ها در پی‌دی‌اف این لینک قابل دانلود است.[۸]
  83. گلشن مراد، صفحه‌ی هجدهمِ نسخه‌ی خطی. در این پیوند[۹]
  84. http://www.asnad.org/fa/document/23/
  85. «پژوهشی در باب اصطلاح ممالک محروسه ایران». پرتال جامع علوم انسانی.
  86. محمد امینی. «سفر از ممالک محروسه به فدرالیسم قومی-محمد امینی، پژوهشگر تاریخ».
  87. Charles Melville, ed. (27 January 2012). Persian Historiography: A History of Persian Literature. pp. 358, 361. ISBN 978-0-85772-359-8.
  88. https://www.bonhams.com/auctions/25434/lot/70/
  89. http://www.iichs.ir/Picture-3331/%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D8%AE%D8%A7%D9%86/?id=3331
  90. https://www.mehremihan.ir/multimedia/91-audio-lectures-film/1935-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%D8%B6%D8%A8%D8%B7-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%DB%8C-%D9%85%D8%B8%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1
  91. Numista: 10 Tuman - Ahmad Qajar.
  92. "IRAN: Keshvaré Shahanshahiyé Irân", The Statesman's Year-Book 1978–79, Springer, 2016, pp. 674–682, ISBN 978-0-230-27107-4
  93. https://archive.org/details/geographicalmemo00kinnuoft/page/2/mode/2up?q=iran
  94. «Enccre/ICE - Interface de Consultation de l'Édition numérique collaborative et critique de l'Encyclopédie». enccre.academie-sciences.fr. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۲۴.
  95. HC Deb 20 February 1935 vol 298 cc350-1 351
  96. Hermitage (2007-09-20). ""Persia", Hermitage Amsterdam". Hermitage. Hermitage. Archived from the original on 2007-04-28. Retrieved 2007-05-03. Persian objects at Hermitage
  97. Brill (2006-09-20). "General Maps of Persia 1477 - 1925". Brill website. Brill. Archived from the original on 2006-04-21. Retrieved 2006-05-03. Iran, or Persia as it was known in the West for most of its long history, has been mapped extensively for centuries but the absence of a good cartobibliography has often deterred scholars of its history and geography from making use of the many detailed maps that were produced. This is now available, prepared by Cyrus Alai who embarked on a lengthy investigation into the old maps of Persia, and visited major map collections and libraries in many countries ...
  98. Majd, Hooman, The Ayatollah Begs to Differ: The Paradox of Modern Iran, by Hooman Majd, Knopf Doubleday Publishing Group, 23 September 2008, شابک ‎۰۳۸۵۵۲۸۴۲۶ISBN 0385528426, 9780385528429. p. 161
  99. در تصاویرِ پایانیِ فایلِ پی‌دی‌افِ این دو لینک ببینید[۱۰][۱۱]
  100. نسخهٔ اصلی کتاب او در این پیوند[۱۲]
  101. ترجمهٔ فارسی کتاب او در این پیوند[۱۳]
  102. https://www.iranicaonline.org/articles/china-xv-the-last-sasanians-in-china
  103. https://www.iranicaonline.org/articles/chinese-iranian-i
  104. https://china.mfa.gov.ir/en/generalcategoryservices/10217/persia-sino-relations
  105. http://jap.isca.ac.ir/article_67552.html
  106. https://www.vajehyab.com/?q=%D8%AA%D8%A7%D8%B4&d=en