گاه‌شمار آینده بسیار دور

تصویری از ظاهرِ کرهٔ زمین ظرفِ ۷ میلیارد سال آینده؛ آن هنگام که خورشید در دورهٔ زندگی خود، واردِ مرحلهٔ غول سرخ می‌شود.

با آنکه پیش‌بینی وقایع آینده، هیچگاه نمی‌تواند به‌طور کامل و بسیار دقیق انجام شود،[۱] با این حال، پیشرفت‌های علمیِ اخیر در رشته‌های گوناگون، این توانایی را به ما داده‌است تا شِمایی کلی از وقایعی که در «آیندهٔ بسیار دور» رخ خواهند داد، داشته باشیم. این رشته‌های علمی شامل این موارد است:

تمامی پیش‌بینی‌ها در مورد آیندهٔ کرهٔ زمین، منظومهٔ شمسی و گیتی باید منطبق بر قانون دوم ترمودینامیک باشد که می‌گوید آنتروپی، یا از دست رفتنِ مقدار معینی انرژی که برای انجام کاری، در دسترس است؛ باید با گذرِ زمان، افزایش یابد.[۲]ستارگان سرانجام، تمامیِ ذخیرهٔ سوخت هیدروژنی خود را مصرف کرده و خاموش خواهند شد. رویارویی و گذرِ اجرام فضایی از کنار یکدیگر، سبب خواهد شد، سیاره‌ها و ستارگان از مدارشان گسیخته و از جایِ اصلی خود منحرف شوند.[۳] در نهایت، خودِ ماده هم، دچار واپاشی هسته‌ای خواهد شد و حتی پایدارترینِ عناصر، به ذرات زیراتمی مبدل خواهند شد.[۴] دانش کنونی می‌گوید گیتی مسطح است و بنابراین در یک بازهٔ زمانی محدود، بر روی خودش فرونخواهد ریخت[۵] اما با در نظرگرفتن این حقیقت که «زمان»، نامحدود و بی‌نهایت است، احتمالِ رخدادِ وقایعِ ناممکنی نظیر پدیدهٔ «مغز بولتسمان» هم دور از ذهن نیست.[۶]

فهرستی که در ذیل مشاهده خواهید کرد، یک محدوده زمانی از هزارهٔ ۱۱ میلادی به بعد؛[الف] تا یک «آیندهٔ بسیار بسیار دور» را، پیش‌بینی می‌کند. برخی وقایع و احتمالات جانبی هم در این فهرست آورده شده‌است تا پاسخی برای بعضی سؤالات رایج باشد. سوالاتی نظیرِ اینکه: آیا نسل بشر منقرض خواهد شد؟ آیا ذرات پروتون دچار واپاشی خواهند شد؟ آیا آن هنگام که خورشید به یک غول سرخ مبدل می‌شود، کرهٔ زمین همچنان وجود خواهد داشت؟

راهنمای نشانه‌هاویرایش

  رویدادها با علامت کلید نشان داده‌شده‌اند
  اخترشناسی و اخترفیزیک
  زمین‌شناسی و سیاره‌شناسی
  زیست‌شناسی
  فیزیک ذرات
  ریاضیات
  فناوری و فرهنگ

آیندهٔ زمین، منظومهٔ شمسی و گیتیویرایش

  تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
  ۱۰٬۰۰۰ اگر در چندین قرن آینده، در اثر اختلالاتی در حوزهٔ آبگیر و دریاچهٔ قطبیِ ویلکس، حیاتِ صفحهٔ یخیِ جنوبگان خاوری به خطر افتد، این مدت زمان لازم است تا آن یخ‌ها به‌طور کامل آب شوند. سطح آب‌های آزاد ۳ الی ۴ متر بالا خواهد آمد.[۷] (این موضوع یکی از عواقب درازمدت گرمایش جهانی است و با اثرات کوتاه‌مدت آن که منجر به آب شدن یخسار جنوبگان باختری خواهد شد، متفاوت است)
  ۱۰٬۰۰۰[ب] ابرغول سرخ قلب‌العقرب احتمالاً طی یک ابرنواختر منفجر خواهد شد. نور حاصل از این انفجار به‌راحتی طی روز مشاهده خواهد شد.[۸]
  ۱۵٬۰۰۰ مطابق نظریه پمپ صحرای بزرگ، حرکت تقدیمی قطب‌های کرهٔ زمین، بادهای موسمی شمال آفریقا را آنچنان به سمت شمال منحرف می‌کند که صحرای بزرگ آفریقا دوباره دارای یک آب و هوای استوایی خواهد شد، آنچنان که ۵٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ سال پیش، چنین آب و هوایی داشت.[۹][۱۰]
  ۲۵٬۰۰۰ کلاهک‌های یخی قطب‌ شمال مریخ، شروع به آب‌شدن و پس‌روی می‌کنند؛ چرا که در یک دورهٔ تقریباً ۵۰٬۰۰۰ ساله، دمای نیمکرهٔ شمالی مریخ به دلیل تغییر محوری اوج و حضیض و چرخه‌های میلانکوویچ، به حداکثر میزانِ خود می‌رسد.[۱۱][۱۲]
  ۳۶٬۰۰۰ کوتولهٔ سرخ موسوم به راس ۲۴۸ از فاصلهٔ ۳٫۰۲۴ سال نوری زمین گذر خواهد کرد و نزدیک‌ترین ستاره به خورشید خواهد بود.[۱۳] حدود ۸۰۰۰ سال طول خواهد کشید تا این ستارهٔ کوچک دور شود و آنگاه آلفا قنطورس و گلیزه ۴۴۵ به‌ترتیب، نزدیک‌ترین ستاره‌ها به خورشید خواهند بود.[۱۳] (اینجا را ببینید).
  ۵۰٬۰۰۰ بنا به نظرِ برگر و لوتر، دورانِ میان‌یخچالیِ فعلی خاتمه خواهد یافت[۱۴] و زمین وارد یک دورهٔ یخگیری و عصر یخبندان دیگر خواهد شد که این موضوع هیچ ارتباطی به اثراتِ سوءِ گرم شدن فعلی زمین ندارد.

آبشار نیاگارا موجب فرسایش ۳۲ کیلومترِ باقی‌مانده تا دریاچهٔ ایری خواهد شد و خود از بین خواهد رفت.[۱۵]

دریاچه‌های یخچالی متعددی که اینک در سپر کانادا وجود دارند، همگی در اثر ایزوستازی، فرسایشِ تدریجی و بالا آمدن لایه‌های زمین متعاقب عصر یخبندان، از بین خواهند رفت.[۱۶]

  ۵۰٬۰۰۰ طول روز ژولیوسی که برای ثبتِ دقیق زمان در ستاره‌شناسی به‌کار می‌رود، به ۸۶۴۰۱ ثانیه در دستگاه اس‌آی می‌رسد که علتش نیروی کشندی کرهٔ ماه بر چرخشِ زمین است. به همین دلیل، باید به‌طور روزانه، یک «ثانیه کبیسه» به ساعت‌ها اضافه شود؛ والا تا آن زمان، برای جبران این زمان، می‌بایست به طور رسمی، یک ثانیه به طول ساعات شبانه‌روز اضافه شود.[۱۷]
  ۱۰۰٬۰۰۰ حرکت خاص ستارگان در کره آسمان که ناشی از حرکت آن‌ها در کهکشان راه شیری است، بسیاری از صور فلکی را غیرقابل تشخیص خواهد ساخت.[۱۸]
  ۱۰۰٬۰۰۰[ب] ستارهٔ فراغول وی‌وای سگ بزرگ طی یک «ابرنواختر بسیار درخشان» منفجر خواهد شد.[۱۹]
  ۱۰۰٬۰۰۰[ب] کرهٔ زمین دچار یک انفجارِ اَبَرآتشفشانی خواهد شد و در حدود ۴۰۰ کیلومتر مکعب (۹۶ مایل مکعب)، گداختهٔ آتشفشانی بیرون خواهد ریخت.[۲۰] در مقام مقایسه، حجم دریاچهٔ ایری ۴۸۴ کیلومتر مکعب (۱۱۶ مایل مکعب) است.[۲۰]
  ۱۰۰٬۰۰۰ کرم‌های خاکی بومیِ شمالِ آمریکا همچون مگاسکولسیده از آمریکا به سمت شمال‌غربی و مرزهای کانادا مهاجرت کرده و از یخسار لارنتی (38°N تا 49°N) سر درمی‌آورند؛ با این فرض که، سرعت حرکتشان ۱۰ متر در سال باشد.[۲۱] (البته کرم‌های خاکی مهاجم و غیربومی، خیلی قبل‌تر از این‌ها و در مدت زمانی کوتاه‌تر، توسط انسان به این مکان آورده شد و اختلالاتی را در اکوسیستم این منطقه ایجاد خواهند کرد)
  ۱۰۰٬۰۰۰+ در نتیجهٔ یکی از اثراتِ درازمدتِ گرم‌شدن زمین، ۱۰ درصد از گازهای گلخانه‌ای مردم‌زاد در وضعیتی پایدار در اتمسفر زمین، باقی خواهند ماند.[۲۲]
  ۲۵۰٬۰۰۰ «دریاکوه لوئیهی» که جوان‌ترین قلهٔ آتشفشان در رشته‌کوه‌های زیردریایی هاوایی-امپراتور است، از زیر آب بیرون آمده و مبدل به یک جزیرهٔ آتشفشانیِ نوظهور خواهد شد.[۲۳]
  حوالی ۳۰۰٬۰۰۰[ب] حدود چند صد هزار سال بعد، ستاره ولف–رایهٔ دابلیوآر ۱۰۴ طی یک ابرنواختر منفجر خواهد شد. البته احتمال اندکی نیز موجود است که سرعت چرخش این ستاره به اندازه‌ای زیاد باشد که یک انفجار پرتوی گاما ایجاد کند و به احتمال ضعیف‌تر، این میزان پرتوی گامای تولیدشده، برای حیات کرهٔ زمین خطرساز شود.[۲۴][۲۵]
  ۵۰۰٬۰۰۰[ب] کرهٔ زمین مورد اصابت یک شهاب‌سنگ به قطر یک کیلومتر واقع خواهد شد، مشروط بر آنکه انسان با فناوری موجود در آن روزگار، نتواند مسیر حرکت آن را منحرف کند و تغییر دهد.[۲۶]
  ۵۰۰٬۰۰۰ سطح منطقهٔ پُر فراز و نشیبِ پارک ملی بدلندز در ایالت داکوتای جنوبی، به‌طورِ کامل دچار فرسایش شده و مسطح خواهد شد.[۲۷]
  ۱ میلیون «دهانه شهاب‌سنگ» که یک دهانهٔ برخوردِ شهاب‌سنگیِ بزرگ در ایالت آریزوناست و جوان‌ترین دهانهٔ برخورد در نوعِ خود محسوب می‌شود، دچار فرسودگی کامل خواهد شد.[۲۸]
  ۱ میلیون[ب] در این زمان، کرهٔ زمین احتمالاً دچار یک انفجار ابرآتشفشان خواهد شد، به‌حدی که، حدود ۳٬۲۰۰ کیلومتر مکعب (۷۷۰ مایل مکعب) گدازهٔ آتشفشانی بیرون خواهد ریخت و از این لحاظ، قابل مقایسه با «ابرآتشفشان توبا» خواهد بود که حدود ۷۵۰۰۰ سال قبل رخ داد.[۲۰]
  ۱ میلیون[ب] حداکثر زمان تخمینی که در آن، ابرغول سرخ شبان‌شانه (اِبط‌الجوزا) در یک فرانواختر منفجر خواهد شد. این فرانواختر دست‌کم چند ماه در کرهٔ زمین و در نورِ روز قابل رویت خواهد بود. مطالعات انجام شده، پیش‌بینی می کند که این انفجار ظرف یک میلیون سال آینده و شاید حتی تا ۱۰۰٬۰۰۰ سال بعد اتفاق بیوفتد.[۲۹][۳۰]
  ۱ میلیون[ب] دزدی‌مونه و کریسدا، قمرهای اورانوس، احتمالاً با یکدیگر برخورد خواهند کرد.[۳۱]
  ۱٫۴ میلیون ستارهٔ گلیز ۷۱۰ از فاصلهٔ حدود ۱/۱ سال نوری خورشید عبور می‌کند. این موضوع به‌دلیل ایجاد آشفتگی و انحرافِ مداری در اجرام فضاییِ موجود در «ابر اورت»، موجب افزایشِ احتمالِ بارشِ شهاب‌سنگی به سوی منظومهٔ شمسی خواهد شد.[۳۲]
  ۲ میلیون مدت زمانی که لازم است تا صخره‌های مرجانیِ نابودشده در اثرِ اسیدی‌شدن آبِ اقیانوس‌ها (توسط انسان)، دوباره ساخته شده و حیاتی نو پیدا کنند. بازسازی و تجدید حیات اکوسیستم دریایی که ۶۵ میلیون سال پیش به‌سبب اسیدی‌شدن آب اقیانوس‌ها رخ داده بود، همین مدت، زمان بُرد.[۳۳]
  ۲+ میلیون گرند کنیون فرسایش بیشتری خواهد یافت و عمق آن افزایش خواهد یافت و عملاً به یک درهٔ پهن مبدل خواهد شد که توسط رودخانه کلرادو احاطه شده‌است.[۳۴]
  ۲٫۷ میلیون این مدت زمان، میانگینِ نیمه‌عمر «سانتور» است. این ریزسیاره‌ها، به‌سببِ اثرات متقابلِ جاذبه‌ایِ سیاره‌های بیرونی، ناپایدار هستند.[۳۵] پیش‌بینی‌های انجام شده دربارهٔ سانتورها را ببینید.
  ۱۰ میلیون درهٔ در حالِ توسعهٔ «کافت شرق آفریقا» در اثر طغیان دریای سرخ پُر از آب خواهد شد و بدین ترتیب، یک حوزهٔ اقیانوسی جدید، قارهٔ آفریقا را به دو نیم تقسیم خواهد کرد[۳۶] و صفحه آفریقا مبدل به دو «صفحه سومالی» و «صفحهٔ نیوبیَن» خواهد شد.
  ۱۰ میلیون مدت زمان تخمینی که لازم است متعاقب یک انقراض هولوسن، «تنوع زیستی» دیگربار و از نو، تجدید حیات کند؛ مشروط بر آنکه شدت و حدت این انقراض، همانندِ ۵ رویداد انقراض قبلی باشد.[۳۷]

حتی اگر یک انقراض عمومی و کلی رخ ندهد، بیشتر گونه‌های جانداران طی این مدت، با در نظر گرفتن «نرخ انقراض طبیعی» خود، از بین خواهد رفت و «کلادها»، گونه‌های جدیدی از حیات را به وجود خواهند آورد.[۳۸][۳۹]

  ۱۰ تا ۱٬۰۰۰ میلیون[ب] بلیندا و کیوپید، قمرهای اورانوس، احتمالاً با یکدیگر برخورد خواهند کرد.[۳۱]
  ۲۵ میلیون بنا به نظر کریستوفر اسکوتیز، حرکت گسل سان آندریاس سبب خواهد شد تا خلیج کالیفرنیا به درون دره مرکزی طغیان کند. این مسئله باعث ایجد یک دریای داخلی جدید در ساحل غربی آمریکای شمالی خواهد شد.[۴۰]
  ۵۰ میلیون حداکثر زمان تخمینی که طی آن، حلقهٔ دورِ مریخ (ناشی از خرد شدن قبلیِ قمرِ فوبوس) به سطح مریخ اصابت خواهد کرد.[۴۱]
  ۵۰ میلیون بنا به نظر کریستوفر اسکوتیز، حرکت گسل سان آندریاس سبب خواهد شد که مکان فعلی شهرهای لس آنجلس و سان فرانسیسکو در هم ادغام شوند.[۴۰] سواحلِ کالیفرنیا دچار فرورانش به سمت «درازگودالِ آلیوتی» خواهد شد.[۴۲]

برخورد آفریقا با اوراسیا، حوضه مدیترانه را بسته و موجب پدید آمدنِ یک رشته‌کوه مشابهِ هیمالیا خواهد شد.[۴۳]

بیشترِ قللِ رشته‌کوه آپالاش در اثر فرسایش از بین خواهد رفت[۴۴] و سرعت فرسایش ۷/۵ واحد بابنوف خواهد بود؛ اما توپوگرافی منطقه افزایش خواهد یافت، چراکه سرعت عمیق‌تر شدن دره‌ها، دو برابر این مقدار فرسایش کوه‌ها خواهد بود.[۴۵]

  ۵۰ تا ۶۰ میلیون رشته‌کوه‌های راکی در کشور کانادا، فرسوده و به‌کلی از بین خواهد رفت، به‌نحوی که، به منطقه‌ای مسطح مبدل خواهد شد؛ مشروط بر آنکه، نرخ فرسایش، ۶۰ واحد بابنوف باشد.[۴۶] (رشته‌کوه‌های راکی کشور آمریکا، با سرعت کمتری دچار فرسایش و تخریب خواهند شد.[۴۷])
  ۵۰ تا ۴۰۰ میلیون مدت زمانی که طی آن، کرهٔ زمین، تمامِ ذخایرِ سوخت فسیلی خود را از دست خواهد داد.[۴۸]
  ۸۰ میلیون بیگ آیلند آخرین بخشی از مجمع‌الجزایرِ هاوایی است که طی این زمان، به زیرِ امواجِ اقیانوسِ آرام خواهد رفت، و در همان هنگام، رشته‌های جدیدی از مجمع‌الجزایر هاوایی از آب بیرون خواهد زد.[۴۹]
  ۱۰۰ میلیون[ب] کرهٔ زمین احتمالاً مورد اصابت یک شهاب‌سنگ واقع خواهد شد که اندازهٔ آن، به بزرگی شهاب‌سنگی خواهد بود که حدود ۶۶ میلیون سال پیش، موجب «رویداد انقراض کرتاسه-پالئوژن» گردید، با این فرض که انسان نتواند جلوی این تصادم را بگیرد.[۵۰]
  ۱۰۰ میلیون بر پایهٔ مدل پانگه‌آ پروکسیما که توسط کریستوفر اسکوتیز مطرح شد، یک ناحیه فرورانش در اقیانوس اطلس ایجاد خواهد شد و قاره‌های آمریکا و آفریقا مجدداً به هم برخورد خواهند کرد.[۴۰]
  ۱۰۰ میلیون حداکثر طولِ عمرِ حلقه‌های زحل، با در نظر گرفتنِ شرایط و وضعیتِ فعلی‌شان[۵۱]
  ۱۱۰ میلیون درخشندگی خورشید ۱٪ افزایش می‌یابد.[۵۲]
  ۱۸۰ میلیون به‌دلیل کاهش تدریجی سرعت گردش زمین به‌دور خودش، طول روز در این زمان حدود ۱ ساعت بیشتر از طول فعلی روزها (۲۴ ساعت) خواهد بود.[۵۳]
  ۲۳۰ میلیون پس از این مدت، مدارِ حرکتِ سیارات، به‌دلیلِ محدودیت ناشی از «زمان لیاپانوف»، قابل پیش‌بینی نخواهد بود.[۵۴]
  ۲۴۰ میلیون منظومه شمسی از مکان فعلی خود، یک دورِ کامل به دورِ «مرکز کهکشانی» خواهد زد.[۵۵]
  ۲۵۰ میلیون بنا بر نظر کریستوفر اسکوتیز، به سبب حرکت ساحل غربی آمریکای شمالی به سمت شمال غربی، ساحل ایالت کالیفرنیا به سالحل ایلت آلاسکا برخورد خواهد کرد.[۴۰]
  ۲۵۰-۳۵۰ میلیون تمام قاره‌های کرهٔ زمین به‌هم پیوسته و یک ابرقاره ایجاد خواهد شد. سه حالتِ ممکن از این اتصال را، «آماسیا»، «نووپانگه‌آ» و «پانگه‌آ اولتیما» نامگذاری کرده‌اند.[۴۰][۵۶] این موضوع سبب بروز یک دوره یخچالی، پائین آمدن سطح آب‌های آزاد و افزایش سطح اکسیژن می‌شود و دمای جو کرهٔ زمین بیش از پیش افت می‌کند.[۵۷][۵۸]
  حدود ۲۵۰ میلیون به سبب پیدایش ابرقاره‌های جدید که دمای جو را پائین آورده و سطح اکسیژن را بالا می‌برد، احتمال تکامل بیولوژیک تسریع‌شده وجود دارد.[۵۹]
  ۲۹۲ میلیون مدت زمان تخمینی که طی آن، حلقه‌های زحل از بین خواهند رفت.[۶۰]
  ۶۰۰–۳۰۰ میلیون مدت زمانی که طی آن دمای جبهٔ زحل به حداکثر میزان خود خواهد رسید. سپس طی یک دورهٔ ۱۰۰ میلیون ساله، فرورانش بزرگی روی خواهد داد و پوستهٔ آن بازیافت خواهد شد.[۶۱]
  ۳۵۰ میلیون بنا بر مدل برون‌گرایی قاره‌ای که نخستین بار توسط پال اف. هافمن ارائه گردید، اقیانوس آرام به‌طور کامل محصور خواهد گردید.[۶۲][۶۳][۵۶]
  ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون ابرقارهٔ حاصله («آماسیا»، «نووپانگه‌آ» و «پانگه‌آ اولتیما») از هم خواهد گسیخت.[۵۶] این موضوع سبب افزایش دمای جو کرهٔ زمین، همانند دورهٔ کرتاسه خواهد شد.[۵۹]
  ۵۰۰ میلیون[ب] مدت زمان تخمینی برای وقوع یک «انفجار پرتوی گاما» یا یک «سوپرنووای گسترده و پرانرژی» در فاصله ۶۵۰۰ سال نوری از کرهٔ زمین؛ که لایه ازون را از بین برده و منجر به انقراض تمام گونه‌های جانداران خواهد شد؛ مشروط بر آنکه فرضیهٔ پیشین دربارهٔ آغاز «رویداد انقراض اردویسین-سیلورین» در اثرِ یک چنین انفجاری، صحیح باشد. در ضمن، سوپرنووا باید نسبت به کرهٔ زمین در موقعیت مکانی خاصی قرار گیرد تا هرگونه تأثیر منفی آن بر کرهٔ زمین، حادث شود.[۶۴]
  ۶۰۰ میلیون «شتابِ کشندی»، کرهٔ ماه را، آن اندازه از زمین دور می‌کند که دیگر خورشیدگرفتگی امکان‌پذیر نخواهد بود.[۶۵]
  ۵۰۰-۶۰۰ میلیون افزایشِ شدتِ روشنایی خورشید، «چرخهٔ کربنات-سیلیکات» را مختل خواهد کرد. با افزایش شدتِ نورِ خورشید، سطوح صخره‌ها و سنگ‌ها، دچار هوازدگی شده و این موضوع، خود منجر به بدام‌افتادنِ کربن دی‌اکسید به صورت «کربنات» در درونِ خاک خواهد شد. با تبخیر آب از سطح زمین، سنگ‌ها سخت‌تر می‌شوند و حرکات صفحات درونی زمین کُندتر شده و تدریجاً متوقف می‌شود. به دلیل عدم فعالیت آتشفشان‌ها و به‌تبعِ آن، عدم بازیافتِ «کربن» به‌درونِ اتمسفر، سطح کربن دی‌اکسید افت خواهد کرد.[۶۶] در این مدت، سطح کربن دی‌اکسید، آنچنان کاهش خواهد یافت که دیگر فرایندِ «تثبیت کربن در گونه‌های سه‌کربنه» (در دستگاه فتوسنتز) مقدور نخواهد بود و تمامی گیاهانی که از راه «فتوسنتز سه‌کربنه» به حیاتِ خود ادامه می‌دهند (یعنی ۹۹ درصد گیاهان امروزی) از بین خواهند رفت.[۶۷]
  ۸۰۰–۷۰۰ میلیون مرگ بیشتر گیاهان سبب کاهش اکسیژن در اتمسفر شده, و در نتیجه اشعهٔ فرابنفش بیشتری به سطح زمین می رسد که آسیب‌زننده به دی‌ان‌ای است. بالارفتن دما سبب افزایش واکنش‌های شیمیایی در جو زمین می شود و سطح اکسیژن را به میزان بیشتری کاهش می دهد. جانورانی که قادر به پرواز هستند، وضعیت بهتری خواهند داشت، چرا که قادرند مسافت بیشتری پرواز کرده و نقاط سردتری را برای زندگی‌شان پیدا کنند.[۶۸] بسیاری از حیوانات به قطب‌های زمین یا شاید زیر سطح زمین خواهند رفت. این حیوانات تنها طی شب‌های قطبی فعال خواهند شد و طی روزهای قطبی به سبب گرما و پرتوافشانی شدی غیرفعال خواهند ماند. بیشتر سطح زمین، متروک و چون صحرایی بی آب و علف خواهد شد و گیاهان و حیوانات بیشتر در اقیانوس ها یافت خواهند شد.[۶۹]
  ۸۰۰ میلیون کاهشِ سطحِ کربن دی‌اکسید به آن حدی می‌رسد که دیگر فرایند «تثبیت کربن در گونه‌های چهارکربنه» (در دستگاه فتوسنتز) هم مقدور نخواهد بود.[۶۷] بدون حیات گیاهان که اکسیژن را در جو زمین بازیافت می‌کنند، اکسیژن آزاد و لایهٔ ازون از اتمسفر محو شده و مقادیر فراوانی از اشعهٔ فرابنفش کُشنده به سطح زمین خواهد رسید. در کتاب «حیات و مرگ سیارهٔ زمین»، پیتر وارد و دونالد ای. برونلی اظهار می‌دارند که برخی حیوانات ممکن است بتوانند در اقیانوس‌ها به زندگی خود ادامه دهند. اما سرانجام، حیاتِ «چند سلولی» از بین خواهد رفت.[۷۰] از این زمان به بعد، تنها نوع حیات بر روی کرده زمین، موجودات تک‌یاخته‌ای خواهند بود.
  ۱ میلیارد[پ] ۲۷٪ ازتودهٔ اقیانوس‌ها به سمت جبهٔ زمین فرو خواهد رفت. اگر چنین پدیده‌ای بدون توقف پیش‌برود، زمانی به تعادل خواهد رسید که تنها ۶۵٪ از آب‌های سطحی بر روی سطح کرهٔ زمین باقی خواهند ماند.[۷۱]
  ۱٫۱ میلیارد در این مدت، شدتِ نورِ خورشید به میزان ۱۰ درصد، افزایش خواهد یافت و میانگین دمای سطح کرهٔ زمین به حدود ۳۲۰ کلوین (۴۷ درجه سلسیوس؛ ۱۱۶ درجه فارنهایت) خواهد رسید. اتمسفر همچون «گلخانه‌ای مرطوب» خواهد شد و آب اقیانوس‌ها تبخیر خواهد شد و به فضا خواهد رفت.[۶۶][۷۲] در نتیجه، تکتونیک صفحه‌ای به‌طور کامل متوقف خواهد شد (اگر تا پیش از این متوقف نشده باشد).[۷۳] تکه‌های بسیار کوچکی از آب در آب‌گیرها باقی خواهد ماند و امکانِ حیات را اینجا و آنجا و به‌طور پراکنده، به گونه‌هایِ سادهٔ زیستی، خواهد داد.[۷۴][۷۵]
  ۱٫۲ میلیارد حداکثر زمان تخمینی که طی آن کلیهٔ گیاهان از بین خواهند رفت، با این فرض که مقادیر اندکی از برخی انواع فتوسنتز، علی‌رغم سطح بسیار پائین دی‌اکسید کربن مقدور خواهد ماند. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، افزایش دمای اتمسفر، یک بیوسفر پیچیده را ایجاد می‌کند که از این زمان به بعد، ناپایدار خواهد بود.[۷۶][۷۷][۷۸]
  ۱٫۳ میلیارد به دلیل فقدان، کربن دی‌اکسید، حیاتِ یوکاریوت‌ها متوقف خواهد شد. تنها پروکاریوت‌ها باقی خواهند ماند.[۷۰]
  ۱٫۵ تا ۱٫۶ میلیارد به‌واسطهٔ افزایشِ شدتِ نورِ خورشید، «کمربند حیاتِ پیرا-ستاره‌ایِ» آن، گسترش خواهد یافت. با افزایش سطح کربن دی‌اکسید در جّوِ مریخ، دمایِ آن، مشابه با دمایِ کرهٔ زمین در «عصر یخبندان» خواهد شد.[۷۰][۷۹]
  ۱٫۶ میلیارد حداقل زمان تخمینی برای انقراض کلیهٔ انواع پروکاریوت‌ها.[۷۰]
  ۲ میلیارد حداکثر زمان تخمینی که طی آن آب‌های کلیهٔ اقیانوس‌ها بخار خواهند شد؛ در صورتی که فشار جو زمین در اثر چرخه نیتروژن کاهش یابد.[۸۰]
  ۲٫۳ میلیارد هستهٔ بیرونی کرهٔ زمین، منجمد خواهد شد و هسته درونی آن با سرعت فعلیِ ۱ میلیمتر (۰٫۰۳۹ اینچ) در سال، رشد خواهد کرد.[۸۱][۸۲] چون دیگر «هستهٔ بیرونیِ مایع‌مانندِ» کرهٔ زمین وجود ندارد، «میدان مغناطیسی زمین» هم از بین خواهد رفت[۸۳] و ذرات بارداری که از خورشید نشأت می‌گرفتند، از جوِ زمین محو خواهند شد.[۸۴]
  ۲٫۵۵ میلیارد دمای سطحی خورشید به حداکثر میزان خود یعنی ۵٬۸۲۰ کلوین می‌رسد. از این زمان به بعد، خورشید شروع به سرد شدن خواهد کرد، اما درخشندگی و نورش بیشتر خواهد شد.[۷۲]
  ۲٫۸ میلیارد دمایِ سطحی کرهٔ زمین، حتی در قطب‌های شمال و جنوب، به حدود ۴۲۰ کلوین (۱۴۷ درجهٔ سانتی‌گراد بالای صفر) خواهد رسید. حالا دیگر، موجودات تک‌سلولیِ اندکی که در دسته‌جات و محیط‌های کوچک و پراکنده، همچون آب‌های موجود در ارتفاعات بالا یا غارهای زیرزمینی زندگی می‌کردند، به کلی از بین خواهند رفت.[۶۶][۸۵]
  حدود ۳ میلیارد[ب] در حدود ۱-در-۱۰۰٬۰۰۰ احتمال دارد که در اثر پدیدهٔ رویارویی ستاره‌ای، کره زمین از مدار خود خارج و به فضای میان‌ستاره‌ای پرتاب شود. همچنین ۱-در-۳-میلیون احتمال دارد که کره زمین در تلهٔ جاذبهٔ یک ستارهٔ دیگر بیوفتد. اگر این واقعه رخ دهد، با این فرض که این سفر میان‌ستاره‌ای اثری بر حیات روی کره زمین نگذاشته باشد، زندگی در کره زمین تا مدت طولانی‌تری ادامه خواهد داشت.[۸۶]
  ۳ میلیارد میانگین زمانی که در طی آن، افزایش فاصلهٔ کرهٔ ماه از زمین، اثرات سودمند تثبیت‌کنندگیِ ماه را روی «انحراف محوری» زمین، کاهش خواهد داد. در نتیجه، «سرگردانی حقیقیِ قطبی» در کرهٔ زمین شدت خواهد یافت و حتی دچار بی‌نظمیِ شدید و هرج‌ومرج خواهد گشت.[۸۷]
  ۳٫۳ میلیارد ۱ درصد احتمال دارد که در اثر نیروی گرانش مشتری، مدارِ حرکتی سیارهٔ عطارد آنچنان طویل گردید که منجر به برخوردش با سیارهٔ زهره شود. این موضوع، موجب درهم‌ریختگی بخش‌های داخلی منظومهٔ شمسی می‌شود. سناریوهای احتمالی عبارتند از: برخورد عطارد با خورشید، پرتاب شدن عطارد به بیرون منظومهٔ شمسی، یا برخوردش با کرهٔ زمین.[۸۸]
  ۴٫۵–۳٫۵ میلیارد تمامی آب‌های اقیانوس‌ها (اگر پیش از این تبخیر نشده باشند) تا این زمان بخار خواهند شد. اثر گلخانه‌ای که به سبب یک اتمسفر مملو از آب ایجاد خواهد شد، به‌علاوهٔ افزایش درخشندگی خورشید به میزان ۴۰–۳۵٪ کنونی آن، دست به دست هم داده و دمای سطح کره زمین را به حدود ۱٬۴۰۰ کلوین (۱٬۱۳۰ درجه سلسیوس؛ ۲٬۰۶۰ درجه فارنهایت) خواهند رساند که این میزان برای ذوب کردن برخی از انواع سنگ‌ها کافی است.[۷۳][۸۰][۸۹][۹۰] با آنکه این مرحله از آیندهٔ کره زمین را اغلب با شرایط فعلی زهره مقایسه می‌کنند، اما دمای آن موقع زمین در واقع حدود ۲ برابر دمای فعلی زهره است و در چنان دمایی، سطح زمین نیمه مذاب خواهد بود[۹۱] حال آنکه سطح کنونی زهره اغلب جامد است. علاوه بر این طی چنین زمانی، دمای زهره به سبب نزدیکی‌اش به خورشید به‌شدت بالا خواهد رفت و دمایش بسیار بیشتر از دمای زمین خواهد بود.
  ۳٫۶ میلیارد قمر سیارهٔ نپتون، «تریتون»، واردِ «حد روش» خود خواهد شد و پس از فروپاشی، یک حلقه سیاره‌ای مشابه حلقه‌های زحل ایجاد خواهد کرد.[۹۲]
  ۴ میلیارد میانگین مدت زمانی که کهکشان آندرومدا با کهکشان راه شیری برخورد خواهد کرد و یک کهکشهان تلفیقی به نام «میلکومِدا» ایجاد خواهد شد.[۹۳] این احتمال وجود دارد که کهکشان راه شیری از مکان فعلی خود به بیرون پرتاب شود.[۹۴][۹۵] آنچه به‌طور قطعی مسلم است، آن است که سیاره‌های منظومهٔ شمسی، طی این فرایندها هیچ آسیبی نخواهند دید.[۹۶][۹۷][۹۸]
  ۴٫۵ میلیارد مریخ به همان میزان تابش خورشیدی می‌رسد که کره زمین در زمان پیدایش خود، یعنی ۴٫۵ سال پیش از زمان حال، داشت.[۷۹]
  ۵٫۴ میلیارد با اتمام هیدروژن در هستهٔ خود، خورشید از منحنیِ «رشته اصلی» خارج و تدریجاً به یک «غول سرخ» مبدل می‌شود.[۹۹]
  ۶٫۵ میلیارد مریخ به همان میزان تابش خورشیدی می‌رسد که کره زمین در حال حاضر دارد و پس از آن دچار همان سرنوشتی می‌شود که در بالا برای زمین شرح داده شد.[۷۹]
  ۷٫۵ میلیارد با افزایش اندازهٔ خورشید، کرهٔ زمین و مریخ دچار پدیدهٔ «قفل کشندی» خواهند شد.[۷۹]
  ۷٫۵۹ میلیارد کرهٔ زمین و ماه به احتمالِ قوی، در اثر افتادن به داخلِ خورشید (که در حال افزایش اندازه و حجم است) از بین خواهند رفت. در این زمان، خورشید در حال نزدیک‌شدن به بیشینه مرحلهٔ غول سرخی خود است و قطرش نزدیک به ۲۵۶ برابر قطر کنونی‌اش می‌شود.[۹۹][ت] پیش از این برخورد نهایی، ماه واردِ «حد روش» خود خواهد شد و پس از فروپاشی یک حلقه سیاره‌ای بدور زمین ایجاد می‌کند و البته بیشتر خرده‌های آن به روی سطح زمین خواهد افتاد.[۱۰۰]

در این مدت، دمای سطح تیتان (قمر سیارهٔ زُحل) به آن حدی می‌رسد که برای حیات موجودات، لازم و ضروری است.[۱۰۱]

  ۷٫۹ میلیارد خورشید به مرز غول سرخی خود در نمودار هرتسپرونگ-راسل می‌رسد و قطرش به ۲۵۶ برابر قطر فعلی خواهد رسید.[۱۰۲] در جریان این افزایش اندازه، عطارد و زهره و کرهٔ زمین، همگی از بین خواهند رفت.[۹۹]
  ۸ میلیارد خورشید مبدل به یک کوتوله سفید کربن-اکسیژن می‌شود و حجمش به حدود ۵۴٫۰۵ درصدِ فعلی، می‌رسد.[۹۹][۱۰۳][۱۰۴][۱۰۵] اگر کرهٔ زمین در چنین زمانی هنوز باقی باشد، دما ی سطح آن همچون سایر سیارات منظومهٔ شمسی به‌سرعت افت می‌کند، چرا که میزان انرژی ساطع‌شده از خورشید خیلی کمتر از میزان کنونی آن است.
  ۲۲ میلیارد با در نظر گرفتن فرضیهٔ انرژی تاریک و معادله حالتِ w = ۱٫۵-، «مه‌گسست» رخ داده و جهان به پایان خواهد رسید.[۱۰۶] اگر چگالی انرژی تاریک کمتر از ۱- باشد، انبساط جهان شتاب می‌گیرد و جهان قابل مشاهده کوچکتر می‌شود. حدود ۲۰۰ میلیون سال قبل از مه‌گسست، خوشه‌های کهکشانی نظیر گروه محلی و گروه سنگ‌تراش از بین رفته‌اند. ۶۰ میلیون سال پیش از مه‌گسست، تمامی کهکشان‌ها، ستاره‌های خود را تدریجاً از حاشیه‌شان از دست داده و ظرف ۴۰ میلیون سال بعدی، به‌کلی فرو می‌پاشند. سه ماه قبل از پایان جهان، ستاره‌ها هیچگونه پیوند گرانشی نخواهند داشت و سیارات به جهان سریعاً متسع‌شونده پرتاب می‌شوند. سی دقیقه قبل از خاتمهٔ هستی، سیارات، ستاره‌ها، سیارک‌ها، و حتی ستاره‌های نوترونی، سیاه‌چاله‌ها به اتم تبدیل می‌شوند. ۱۰−۱۹ ثانیه پیش از پایان جهان، اتم‌ها هم از می‌پاشند. هنگامی که مه‌گسست به یکاهای پلانک خود می‌رسد، رشته‌های کیهانی و تار و پود فضازمان از هم جدا می‌شود. وقتی تمامی فواصل بی‌نهایت طولانی گردد، گیتی دچار یک «تکینگی مه‌گسست» می‌شود. در حالی که در «تکینگی مه‌رمب»، ماده بی‌نهایت متراکم می‌شود، در «تکینگی مه‌گسست» ماده بی‌نهایت از هم دور و پخش می‌شود.[۱۰۷] با این وجود، مشاهدهٔ سرعتِ حرکتِ خوشه‌های کهکشانی با تلسکوپ فضایی چاندرا، عدد واقعی w را در حدود ۰٫۹۹۱- نشان داده و پیش‌بینی می‌کند که مه‌گسست رخ نخواهد داد.[۱۰۸]
  ۵۰ میلیارد اگر کرهٔ زمین و ماه در این مدت، به‌داخلِ خورشید نیوفتاده و نابود نشده باشند، دچار پدیدهٔ قفل کشندی با یکدیگر خواهند شد و این بدان معناست که فقط، یک وجهِ یکدیگر را خواهند دید.[۱۰۹][۱۱۰] از آن پس، اثراتِ کششیِ خورشید، سبب خواهد شد «تکانه زاویه‌ای» این دو به‌هم بخورد و مدارِ کرهٔ ماه دچارِ زوال شده و چرخش زمین به‌دورِ خودش، شتابِ بیشتری بگیرد.[۱۱۱]
  ۶۵ میلیارد ماه به دلیل زوال مداری، با زمین برخورد خواهد کرد، با این فرض که این دو تا آن زمان توسط خورشیدِ غول سرخ بلعیده نشده باشند.[۱۱۲]
  ۱۰۰-۱۵۰ میلیارد انبساط جهان سبب خواهد شد تمامی کهشکشان‌های آن‌سویِ گروه محلیِ کهکشانِ راه شیری، ماورایِ «افق نور کهکشهانی» واقع شده و دیگر با فناوری کنونی، قابل رصد و ردیابی نباشند.[۱۱۳]
  ۱۵۰ میلیارد تابش زمینه کیهانی رو به سردی رفته و دمایش از حد کنونی آن نیز که حدود ۲٫۷ کلوین تا ۰٫۳ کلوین است، کمتر خواهد شد و بدین ترتیب، دیگر با فناوری کنونی، قابل رصد و ردیابی نیست.[۱۱۴]
  ۴۵۰ میلیارد میانگین مدت زمانی که طی آن، حدود ۴۷ کهکشان[۱۱۵] در «گروه محلی» به یکدیگر خواهند پیوست و یک کهکشان بزرگتر ایجاد خواهند کرد.[۴]
  ۸۰۰ میلیارد مدت زمانی که در آن تابشِ نور از کهکشان تلفیقیِ «میلکومدآ» رو به کاهش خواهد رفت که علتش، تبدیل غول‌های سرخ به «غول آبی» و گذر از فاز «حداکثر درخشندگی» خود است.[۱۱۶]
  ۱۰۱۲ (۱ تریلیون) کمترین زمانی که پیش‌بینی می‌شود ستاره‌زایی به دلیل مصرفِ تمامیِ گازهایِ کهکشانیِ موردِ نیاز برای این زایش، پایان یابد.[۴]

انبساط جهان با فرض یک چگالیِ انرژی تاریک ثابت، طول‌موجِ امواجِ مایکروویوِ پس‌زمینهٔ کیهانی را ۱۰۲۹ برابر می‌کند و در نتیجه، از افق نوری کیهانی خارج ساخته و تمامیِ شواهدِ موجود برای «مه‌بانگ» را غیرقابل رصد و ردیابی می‌نماید. با این حال، همچنان می‌توان انبساط جهان را با استفاده از «ستارگان فرا سریع» اثبات و اندازه‌گیری نمود.[۱۱۳]

  ۱۰۱۲ – ۱۰۱۱
(۱۰۰ میلیارد – ۱ تریلیون)
زمان تخمینی برای آنکه با فرض یک مدل «بسته»، جهان طی یک مه‌رمب به پایان برسد. بر حسب آنکه مرحلهٔ انبساط جهان تا چه اندازه طول بکشد، مرحله انقباض جهان دقیقاً برعکس آن رخ خواهد داد.[۱۱۷] ابتدا ابرخوشه‌های کهکشانی به‌هم می‌پیوندند و سپس این به‌هم پیوستن در مورد خوشه‌های کهکشانی و کهکشان‌ها رخ می‌دهد. در نهایت ستاره‌ها آنچنان به هم نزدیک می‌شوند که شروع به برخورد با یکدیگر می‌کنند. با پیشرفت انقباض جهان، دمای تابش زمینه کیهانی به بیش از دمای سطح برخی ستارگان می‌رسد و این بدان معناست که این ستارگان دیگر نمی‌توانند گرمای درونی خود را به بیرون دفع کنند و به آهستگی در درونِ خود می‌پزند تا آنکه سرانجام منفجر شوند. این فرایند در حدود ۵۰۰٬۰۰۰ سال پیش از پایان جهان و با تشکیل ستارگان کوتوله سرخ کم‌جرم، هنگامی که دمای تابش زمینه کیهانی به ۲٬۴۰۰ کلوین (۲٬۱۳۰ درجه سلسیوس؛ ۳٬۸۶۰ درجه فارنهایت) برسد، آغاز می‌شود، و سپس با ایجاد ستارگان کلاس کِی، جی، اف، اِی، بی، و سرانجام کلاس اُ در حدود ۱۰۰٬۰۰۰ سال پیش از مه‌رمب دنبال می‌شود. چندین دقیقه پیش از وقوع مه‌رمب، دما آنچنان بالاست که هسته اتماز هم می‌گسلد و ذرات آن به درون سیاه‌چاله‌ها بلعیده می‌شود. سرانجام تمامی سیاه‌چاله‌های عالم هستی به هم پیوسته و یک سیاه‌چالهٔ واحد ایجاد می‌شود که همه مواد عالم هستی را در خود جای داده‌است؛ و سپس شروع به بلعیدن تمام گیتی از جمله خودش می‌نماید.[۱۱۷] پس از آن، این احتمال وجود دارد که مه‌بانگی دیگر رخ داده و یک جهان جدید تشکیل شود. اعمال مشاهده‌شده از انرژی تاریک و شکل فعلی جهان چنین سناریویی را محتمل نمی‌نمایاند. تصور بر آن است که گیتی تخت باشد و به سبب انرژی تاریک، انبساط آن تسریع خواهد شد. اما خواص این انرژی تاریک هنوز نامعلوم است و در نتیجه ممکن است در آینده، انرژی تاریک معکوس گردد.

همچنین امکان دارد گیتی یک «مدل بسته» باشد، اما انحنای آن چنان اندک باشد که ما قادر به تشخیص و اندازه‌گیری آن در فاصله جهان قابل مشاهدهٔ فعلی نباشیم.[۱۱۸]

  ۱۰۱۲ × ۱٫۰۵
(۱٫۰۵ تریلیون)
زمان تخمینی برای انبساط گیتی با ضریبی بیش از ۱۰۲۶، که چگالیِ ذرات را به کمتر از ۱ ذره در حجم «افق کیهانی» می‌رساند. ورای این هنگام، ذرات مواد غیر متصل بین‌کهکشانی به طور مؤثری از هم جدا افتاده و برخورد میان آنها دیگر تأثیری بر تکامل آتی جهان نخواهد داشت.[۱۱۹]
  ۱۰۱۲ × ۲
(۲ تریلیون)
زمان تخمینی برای آنکه کلیهٔ اجرامِ آن سوی گروه محلی با یک ضریب ۱۰۵۳ دچار سرخ‌گَرایی شوند. حتی پُر انرژی‌ترین پرتوهای گاما چنان بسط می‌یابند که طول موج‌شان از طول فیزیکی افق بیشتر می‌شود.[۱۲۰]
  ۱۰۱۲ × ۴
(۴ تریلیون)
زمان تخمینی برای آنکه ستارهٔ کوتوله سرخ پروکسیما قنطورس, که نزدیک‌ترین ستاره به خورشید با فاصله‌ای در حدود ۴٫۲۵ سال نوری است، رشته اصلی را ترک کرده و به کوتوله سفید مبدل می‌شود.[۱۲۱]
  ۱۰۱۳
(۱۰ تریلیون)
زمان تخمینی برای حداکثر میزان زیست‌پذیری (قابلیت سکونت) گیتی، مگر آنکه زیست‌پذیری اطراف ستاره‌های کم‌جرم، سرکوب گردد.[۱۲۲]
  ۱۰۱۳ × ۱٫۲
(۱۲ تریلیون)
زمان تخمینی برای آنکه کوتوله سرخ وی‌بی ۱۰، که تا سال ۲۰۱۶ کم‌جرم‌ترین ستارهٔ رشته اصلی با وزنی در حدود ۰٫۰۷۵ M است، تمامی هیدروژن هستهٔ خود را از دست داده و به یک کوتوله سفید مبدل شود.[۱۲۳][۱۲۴]
  ۱۰۱۳ × ۳
(۳۰ تریلیون)
زمان تقریبی برای آنکه ستارگان کهکشان‌هایی که در همسایگی هم قرار دارند، از نزدیکی یکدیگر عبور کنند. هرگاه دو ستاره (یا بقایای ستاره‌ای) از کنار هم عبور کنند، این احتمال وجود دارد که مدار آن‌ها به‌هم بخورد و از مسیرِ همیشگیِ خود منحرف و خارج شوند. به‌طور معمول، هرچه سیاره‌ای به خورشیدِ خود (ستارهٔ مادر خود) نزدیک‌تر باشد، احتمال خارج شدنش از مدار، به سبب اثراتِ جاذبه‌ای آن ستارهٔ مادر، کمتر است.[۱۲۵]
  ۱۰۱۴
(۱۰۰ تریلیون)
بیشینه زمانِ تخمینی برای پایان یافتنِ ستاره‌زایی در گیتی.[۴] در این زمان، «عصر ستاره‌زایی» خاتمه می‌یابد و جهان وارد «عصر زوال» می‌گردد و دیگر «هیدروژنِ آزاد» برای ساخت ستارگان جدید وجود ندارد و ستارگانِ موجود نیز، سوخت خود را تمام می‌کنند و رو به نابودی می‌روند.[۳]
  ۱۰۱۴ × ۱٫۲–۱٫۱
(۱۱۰ تا ۱۲۰ تریلیون)
مدت زمانی که طی آن، تمام ستارگانِ گیتی، سوخت خود را مصرف کرده‌اند (پُرعمرترین ستارگان، یعنی غول‌های سرخِ کم‌جرم، طول عمری در حدود ۲۰–۱۰ تریلیون سال دارند).[۴] پس از این زمان، آنچه باقی ماند عبارت است از بقایای ستاره‌ای (کوتوله‌های سفید، ستارگان نوترونی و سیاهچاله‌های ستاره‌وار). کوتوله‌های قهوه‌ای نیز باقی می‌مانند.

برخورد مابین کوتوله‌های قهوه‌ای موجب ساختِ تعدادِ اندکی غول سرخ خواهد شد. به‌طورِ متوسط، حدود ۱۰۰ ستاره در کهکشان، خواهد درخشید. برخوردِ بقایای ستاره‌ای موجب بوجودآمدنِ گاه‌به‌گاهِ ابرنواختر خواهد شد.[۴]

  ۱۰۱۵
(۱ کوادریلیون)
زمان تخمینی برای آنکه عبورِ ستارگان از نزدیکی هم، موجب گسیختگیِ مدار حرکتِ سیاراتِ منظومه‌ای (از جمله منظومه شمسی) شود.[۴]

در این زمان، خورشید آنچنان سرد شده‌است که دمایش به ۵ درجه بالای صفر مطلق رسیده‌است.[۱۲۶]

  ۱۰۱۹ تا ۱۰۲۰ (۱۰ تا ۱۰۰ کوئینتیلیون) مدت زمان تقریبی که در آن ۹۹٪-۹۰٪ کوتوله‌های قهوه‌ای و بقایای ستاره‌ای (از جمله خورشید) از کهشکشانِ منظومهٔ شمسی به بیرون پرتاب خواهند شد. توضیح آنکه، وقتی دو جرمِ آسمانی از کنار هم عبور می‌کنند، نوعی مبادلهٔ انرژیِ مداری، بین آن‌ها رخ داده و آن‌هایی که جرم کمتری دارند، انرژی دریافت می‌کنند. وقتی این عبور کردن‌ها از نزدیکی هم، تکرار شود، اجرامی که جرم کمتری دارند، آن اندازه انرژی دریافت می‌کنند که آن‌ها را به بیرون از کهکشان پرتاب کند. این پدیده سبب می‌شود که یک کهکشان، در نهایت، تمام کوتوله‌های قهوه‌ای و بقایای ستاره‌ای درونِ خود را به بیرون پرتاب کند.[۴][۱۲۷]
  ۱۰۲۰
(۱۰۰ کوئینتیلیون)
مدت زمانِ تخمینی که طی آن، زمین به سبب زوالِ مداریِ ناشی از تابشِ موج گرانشی، با خورشید که اینک به یک کوتوله سیاه مبدل گشته، تصادم و برخورد خواهد کرد،[۱۲۸] مشروط بر آنکه، پیشتر از این، کرهٔ زمین به دلیل نیروهایِ گرانشیِ سایر اجرامِ آسمانی، از محور خود خارج نشده یا در اثر افزایش حجم خورشید، توسط آن بلعیده نشده باشد.[۱۲۸]
  ۱۰۳۰ مدت زمانی که لازم است، تا آن معدود ستاره‌هایی که از کهکشان‌هایشان به بیرون پرتاب نشده‌اند (حدود ۱۰٪-۱٪ ستارگان)، به‌داخلِ سیاه‌چاله کلان‌جرم مرکز کهکشان‌شان سقوط کنند. در این زمان و به سبب موج گرانشی، ستارگان دوگانه به روی یکدیگر و سیاره‌ها به روی ستارگان مربوطه، سقوط خواهند کرد و تنها اجرامِ آسمانیِ منفرد و تک‌افتاده (کوتوله‌های قهوه‌ای، بقایای ستاره‌ای، سیارات پرتاب‌شده به بیرون و سلاه‌چاله‌ها) در گیتی باقی خواهد ماند.[۴]
  ۱۰۳۶ × ۲ مدت زمانی که لازم است تا تمام ذرات هسته‌ای موجود در گیتی تجزیه شده و از بین برود؛ با فرض آنکه کوتاه‌ترین زمانِ لازم برای واپاشی پروتون، یعنی (۱۰۳۳ × ۸٫۲ سال) را در نظر بگیریم.[۱۲۹][۱۳۰][ث]
  ۱۰۴۳ × ۳ مدت زمانی که لازم است تا تمام ذرات هسته‌ای موجود در گیتی تجزیه شده و از بین برود؛ با فرض آنکه بلندترین زمانِ لازم برای واپاشی پروتون، یعنی (۱۰۴۱ سال) را در نظر بگیریم،[۴] و مشروط بر آنکه فرض کنیم «مه‌بانگ» منجر به «تورم کیهانی» شده و دقیقاً همان فرایندی که منجر بر غلبهٔ تعداد «باریون» بر «آنتی-باریون» شد، همان نیز موجب تجزیهٔ پروتون شود.[۱۳۰][ث] در این هنگام، اگر واقعاً پروتون‌ها تجزیه شوند، «عصر سیاه‌چاله‌ها» آغاز خواهد شد، دوره‌ای که فقط سیاه‌چاله‌ها، در کیهان باقی‌مانده‌است و هیچ چیز دیگری نیست.[۳][۴]
  ۱۰۶۵ اگر فرض کنیم که پروتون‌ها تجزیه و دچار زوال نگردند، مدتِ زمانِ تقریبی‌ای که لازم است تا سنگ‌ها، اتم‌ها و مولکول‌هایشان را از طریق تونل‌زنی کوانتومی بازآرایی کنند. در این هنگام، بدنهٔ ناهمبستهٔ و گسستهٔ «رفتاری همچون مایع» خواهد داشت و به سبب واپخش و گرانش، به شکل یک کرهٔ نرم در خواهد آمد.[۱۲۸]
  ۱۰۶۶ × ۲ مدت زمانی که لازم است تا یک سیاه‌چاله با جرمی معادل ۱ جرم خورشیدی، در اثر پدیدهٔ تابش هاوکینگ تجزیه شده و به ذرات بنیادی مبدل گردد.[۱۳۱]
  ۱۰۹۹ × ۶ زمان تخمینی برای آنکه سیاه‌چاله کلان‌جرم تی‌اوان ۶۱۸, که تا سال ۲۰۱۸ میلادی، بزرگترین سیاه‌چالهٔ شناخته شدهٔ گیتی با جرمی معادل ۶۶ میلیارد جرم خورشیدی است، در اثر «تابش هاوکینگ» از هم بپاشد[۱۳۱] با این فرض که تکانه زاویه‌ای آن صفر باشد (هیچگونه چرخشی نداشته باشد).
  ۱۰۱۰۶ × ۱٫۷ مدت زمانی که یک «ابرسیاه‌چاله» با جرمی در حدود ۲۰ تریلیون جرم خورشیدی لازم دارد تا در اثر «تابش هاوکینگ» از هم بپاشد.[۱۳۱] در این زمان، «عصر سیاه‌چاله‌ها» به پایان می‌رسد. پس از این زمان، اگر پروتون‌ها واقعاً دچار واپاشی شوند، گیتی وارد «عصر تاریکی» می‌شود که در آن تمامیِ اجسام، به ذرات زیراتمی تجزیه شده و تدریجاً انرژیِ درونی خود را از دست داده و طی پدیدهٔ «مرگ گرمای کیهان» به پائین‌ترین و آخرین سطح انرژی خود می‌رسند.[۳][۴]
  ۱۰۱۳۹ تخمین سال ۲۰۱۸ از طول عمر حیات «مدل استاندارد» پیش از آنکه خلاء کاذب در هم فرو ریزد؛ بازهٔ اطمینان ۹۵٪ برای این تخمین، چیزی میان ۱۰۵۸ تا ۱۰۲۴۱ سال است که علت آن، عدم اطلاع قطعی از بیشینه جرم کوارک است.[۱۳۲]
  ۱۰۲۰۰ بیشینه زمانی که در آن تمامِ ذرات هسته‌ای در عالمِ هستی، تجزیه خواهند شد. اگر این تجزیه، از طریق مکانسیم یادشده نباشد، از طریق یکی از چند مکانیسم مختلفی که دانشِ «فیزیک ذرات» مدرن پیش‌بینی کرده (سیاه‌چاله‌های مجازی، سفالرون و غیره)، ظرف ۱۰۴۶ تا ۱۰۲۰۰ رخ خواهد داد.[۴]
  ۱۰۱۵۰۰ اگر فرض کنیم که پروتون‌ها دچار واپاشی نشوند، مدت زمانی که طول می‌کشد تا تمام موادِ باریونی، یا به‌هم پیوسته و آهن-۵۶ را پدیدآورند، یا آنکه از یکی از عناصرِ با جرمِ بالاتر، تجزیه شده و آهن-۵۶ را بسازند.[۱۲۸] (ستاره آهنی را ببینید)
   [ج][چ] تخمین محافظه‌کارانه برای مدت زمان لازم جهت آنکه تمامِ ستارگان آهنی در اثر فرایند «تونل‌زنی کوانتومی» به سیاه‌چاله مبدل گردند، مشروط بر آنکه «واپاشی پروتون» رخ نداده باشد یا سیاه‌چالهٔ مجازی ایجاد نشده باشد.[۱۲۸] در چنین زمان طولانی و وسیعی، حتی «ستاره‌های آهنیِ» بسیار پایدار هم از طریق فرایندِ تونل‌زنی کوانتومی تجزیه خواهند شد. نخست، ستاره‌های آهنی‌ای که جرم کافی دارند [چیزی مابین ۰٫۲ جرم خورشیدی و حد چاندراسخار. چرا که وقتی جرم ستارگان آهنی ۰٫۲ جرم خورشیدی یا کمتر باشد (ستارگان نوترونی که در حدود ۰٫۲ جرم خورشیدی، جرم داشته باشند، پایدار هستند)، از نظر انرژی در حد مطلوبی قرار دارند و از طریق تونل‌زنی کوانتومی تجزیه نخواهند شد[۱۳۳]]،از طریقِ این فرایند، به ستارگان نوترونی مبدل می‌شوند؛ سپس ستارگان نوترونی و تمام «ستاره‌های آهنی» باقی‌مانده که سنگین‌تر از حد چاندراسخار باشند، از طریقِ همین فرایند، به سوی «سیاه‌چاله‌شدن» فرو می‌ریزند. تبدیل سیاه‌چاله‌های حاصله، به ذراتِ زیراتمی، (فرایندی که در حدود ۱۰۱۰۰ سال طول می‌کشد) و همچنین گُذار به مرحله عصر تاریکی در این بازهٔ زمانی، به سانِ «یک لحظه کوتاه» یا «یک آن» است.
   [ب][چ][ح] زمان تخمینی برای آفرینش یک «مغز بولتسمان» از طریق کاهشِ ناگهانی آنتروپی[۶]
   [چ] زمان تخمینی برای آنکه، تمام اجسامِ عالم، به‌داخلِ سیاه‌چاله‌ها فرو بریزند، مشروط بر آنکه واپاشی پروتون رخ نداده باشد یا «سیاه‌چاله مجازی» ایجاد نشده باشد،[۱۲۸] که باز در این بازهٔ زمانی، در «لحظه‌ای» به ذرات زیراتمی تبخیر و مبدل خواهند شد.

این بیشینه زمان تخمینی ممکن برای آغاز عصر سیاه‌چاله‌ها (و متعاقباً عصر تاریکی) است. بعد از این زمان، به‌طور یقین گیتی دیگر مادهٔ باریونی نخواهد داشت و جهان در وضعیت خلاء تقریباً مطلق (احتمالاً به‌همراه خلاء کاذب) قرار خواهد داشت که ویژگی «جهان در عصر تاریکی» است، تا آنکه به مرحلهٔ مرگ گرمای کیهان برسد؛ با این فرض که، مرگ گرمای کیهان پیشتر از این به وقوع نپیوسته باشد.

   [چ] بیشینه زمان تخمینی برای آنکه عالمِ هستی، به آخرین (پائین‌ترین) سطحِ انرژی خود برسد، حتی اگر «خلاء کاذب» وجود داشته باشد.[۶]
   [چ][ب] حوالی چنین بازهٔ زمانی دور و بزرگی، پدیدهٔ تونل‌زنی کوانتومی در تکه‌های تک‌افتادهٔ جهان تهی از همه چیز، شروع به ایجاد وقایع تورم‌زای جدیدی خواهد نمود که به یک مه‌بانگ جدید خواهد انجامید و جهانی نوین زاده خواهد شد.[۱۳۴]

از آنجایی که تعداد حالات ممکن برای ترکیب کلیهٔ ذرات زیراتمی در جهان قابل مشاهده در حدود   است،[۱۳۵][۱۳۶] (عددی که اگر در   ضرب شود، در اثر خطای گردکردن ناپدید می‌شود)، همین مدت زمان لازم است تا یک مه‌بانگِ تونل کوانتمی‌زده و دارای نوسان کوانتومی، یک جدید جهان، عیناً مشابه با جهان فعلی ما ایجاد کند؛ مشروط بر آنکه تمامی جهان‌های نوین خلق‌شده دست‌کم‌تعداد ذرات زیراتمی مشابهی داشته باشند و از قوانین فیزیکی درون پهنهٔ نظریه ریسمان که توسط این نظریه پیش‌بینی شده‌است، پیروی نمایند.[۱۳۷]

آیندهٔ بشریتویرایش

  تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
  ۱۰٬۰۰۰ محتمل‌ترین زمانی که طی آن و طبق محاسباتِ فرانک دریک در معادله دریک، عمر «تمدن تکنولوژیک» بشر به‌سر خواهد آمد.[۱۳۸]
  ۱۰٬۰۰۰ اگر پدیدهٔ جهانی‌شدن منجر به‌آمیزش تصادفی نژادهای گوناگون با یکدیگر گردد، دیگر گوناگونی ژنتیکی انسان‌ها قابل تشخیص نخواهد بود، چرا که «اندازه مؤثر جمعیت» مساوی با «اندازه واقعی جمعیت» خواهد شد.[۱۳۹]
  ۱۰٬۰۰۰ بر اساس استدلال‌های بحث برانگیزِ براندون کارتر در «نظریهٔ روز رستاخیز»، به احتمال ۹۵ درصد، نسل بشر تا این تاریخ منقرض خواهد شد. «نظریهٔ روز رستاخیز» می‌گوید نیمی از جمعیت کلی بشرِ مخلوق، تا این زمان زاده شده‌اند.[۱۴۰]
  ۲۰٬۰۰۰ بر اساس «مطالعات سیر تکامل زبان‌های مختلف» که توسط «موریس سووِیدش» انجام شد، زبان‌های گوناگون، فقط یک واژه از ۱۰۰ واژه اصلی خود را در «فهرست سووِدیش» و در مقایسه با وضعیت فعلیِ خود، حفظ خواهند کرد.[۱۴۱]
  ۱۰۰٬۰۰۰+ مدت زمان مورد نیاز برای زمین‌سازی مریخ با جوی حاوی اکسیژن کافی، برای زندگیِ بشر و تنها با استفاده از گیاهان و نور مؤثر خورشید با آن شرایطی که امروزه در بیوسفر کرهٔ زمین وجود دارد.[۱۴۲]
  ۱ میلیون کمترین زمانی تخمینی برای آنکه بشریت بتواند در کهکشان ۱۰۰٬۰۰۰ سال نوری‌مان، سکنی گزیند، مشروط بر آنکه بتواند تمامی انواعِ انرژیِ قابل‌استفاده را به خدمت بگیرد و همچنین، بتواند با سرعتی در حدود ۱۰ درصد سرعت نور حرکت کند.[۱۴۳]
  ۲ میلیون گونه‌های جانوری مهره‌دار که در این مدت زمان دچار جدایی ژنتیکی بوده باشند، «گونه‌زایی ناهم‌بوم» پدید خواهند آورد.[۱۴۴] «جیمز و. ولنتاین» که یک دانشمند برجستهٔ «زیست‌شناسی تکامل» است، پیش‌بینی می‌کند، اگر تا آن هنگام، بشر در اجتماعات کاملاً مجزا و دور از هم زندگی کنند؛ کهکشان، شاهد یک «تکامل تشعشعی» در بشر خواهد بود که شکل ظاهری و توان سازگاری آن‌ها با محیط‌شان، چنان گوناگون و متفاوت‌ازهم خواهد بود که موجب بهت و شگفتی بسیار، خواهد شد.[۱۴۵] (این موضوع، بخشی از فرایند طبیعی تمام جمعیت‌های جدا اُفتاده و دور از هم است و ارتباطی به تغییراتِ عمدی بشر در ژن‌ها از طریقِ مهندسی ژنتیک ندارد).
  ۷٫۸ میلیون بر اساس محاسبات «جان ریچارد گات» در «نظریهٔ روز رستاخیز»، به احتمال ۹۵ درصد، نسل بشر تا این تاریخ منقرض خواهد شد.[۱۴۶]
  ۱۰۰ میلیون بیشینه طول عمر «تمدن تکنولوژیک» بشر، بر اساس محاسبات فرانک دریک در معادلهٔ دریک.[۱۴۷]
  ۱ میلیارد زمان تخمینی برای آنکه بشر با یک پروژهٔ مهندسی‌فضا، بتواند مدار حرکتی کرهٔ زمین به دور خورشید را تغییر دهد، تا به‌نحوی، شدت‌یافتن نور و گرمای خورشید و تغییر کمربند حیات را جبران کند. اینکار از طریق کمک گرانشی سیارک‌ها انجام خواهد شد.[۱۴۸][۱۴۹]

فضاپیماها و اکتشافات فضاییویرایش

تا به امروز، ۵ سفینهٔ فضایی (وویجر ۱، وویجر ۲، پایونیر ۱۰، پایونیر ۱۱ و نیو هورایزنز) در مسیری قرار دارند که آن‌ها را از منظومهٔ شمسی خارج و به محیط میان‌ستاره‌ای هدایت می‌کند. با فرضِ عدمِ یک برخوردِ نامحتمل با سایر اجرام آسمانی، سفر آن‌ها تا بی‌نهایت ادامه خواهد داشت.[۱۵۰]

  تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
  ۱۶٬۹۰۰ وویجر ۱ از فاصلهٔ ۳٫۵ سال نوری پروکسیما قنطورس عبور می‌کند.[۱۵۱]
  ۱۸٬۵۰۰ پایونیر ۱۱ از فاصلهٔ ۳٫۴ سال نوری آلفا قنطورس عبور می‌کند.[۱۵۱]
  ۲۰٬۳۰۰ وویجر ۲ از فاصلهٔ ۲٫۹ سال نوری آلفا قنطورس عبور می‌کند.[۱۵۱]
  ۲۵٬۰۰۰ پیام آرسیبو، که در تاریخ ۱۶ نوامبر ۱۹۷۴ به فضا مخابره شد، به مقصد نهایی خود، یعنی خوشه ستاره‌ای مسیه ۱۳ خواهد رسید.[۱۵۲] این تنها پیغامِ رادیوییِ بین‌ستاره‌ای بود که بشر به چنان فاصلهٔ دوری از کهکشان مخابره نمود. زمانی که پیغام به این خوشه ستاره‌ای برسد، این خوشه حدود ۲۴ سال نوری، تغییر مکان داده‌است، اما چون این خوشه ستاره‌ای حدود ۱۶۸ سال نوری قطر دارد، باز می‌توان گفت که پیغام، به مقصد رسیده‌است.[۱۵۳] هرگونه پاسخ احتمالی به دست‌کم ۲۵٬۰۰۰ سال دیگر نیاز دارد تا به دست بشر برسد (با این فرض که امکان برقراری ارتباط با سرعتی بیش از نور فراهم باشد).
  ۳۳٬۸۰۰ پایونیر ۱۰ از فاصله ۳٫۴ سال نوری ستارهٔ راس ۲۴۸ می‌گذرد.[۱۵۱]
  ۳۴٬۴۰۰ پایونیر ۱۰ از فاصله ۳٫۴ سال نوری ستارهٔ آلفا قنطورس می‌گذرد.[۱۵۱]
  ۴۲٬۲۰۰ وویجر ۲ از فاصله ۱٫۷ سال نوری ستارهٔ راس ۲۴۸ عبور می‌کند.[۱۵۱]
  ۴۴٬۱۰۰ وویجر ۱ از فاصله ۱٫۸ سال نوری ستارهٔ گلیزه ۴۴۵ عبور می‌کند.[۱۵۱]
  ۴۶٬۶۰۰ پایونیر ۱۱ از فاصله ۱٫۹ سال نوری ستارهٔ گلیزه ۴۴۵ عبور می‌کند.[۱۵۱]
  ۵۰٬۰۰۰ کپسول زمان کئو، اگر روزی به فضا پرتاب شود، پس از این مدت‌زمان، دوباره به جو کرهٔ زمین باز خواهد گشت و به‌دستِ نسل‌های آتیِ بشر خواهد افتاد.[۱۵۴]
  ۹۰٬۳۰۰ پایونیر ۱۰ از فاصله ۰٫۷۶ سال نوری ستارهٔ اچ‌آی‌پی ۱۱۷۵۹۵ عبور می‌کند.[۱۵۱]
  ۳۰۶٬۱۰۰ وویجر ۱ از فاصله ۱ سال نوری ستارهٔ «تی‌وای‌سی ۱-۵۲-۳۱۳۵» عبور می‌کند.[۱۵۱]
  ۴۹۲٬۳۰۰ وویجر ۱ از فاصله ۱٫۳ سال نوری ستارهٔ اچ‌دی ۵۲۴۵۶ عبور می‌کند.[۱۵۱]
  ۸۰۰٬۰۰۰ تا ۸ میلیون عمر تخمینی دو لوح پایونیر که حاوی پیغام بشر به موجودات فرازمینی است. پس از این مدت، اطلاعات ثبت شده در آن، دیگر قابل بازیافت نخواهد بود.[۱۵۵]
  ۱٫۲ میلیون پایونیر ۱۱ به فاصلهٔ ۳ سال نوری دلتا سپر می‌رسد.[۱۵۱]
  ۱٫۳ میلیون پایونیر ۱۰ به فاصلهٔ ۱٫۵ سال نوری ستارهٔ «اچ‌دی ۵۲۴۵۶» می‌رسد.[۱۵۱]
  ۲ میلیون پایونیر ۱۰ از نزدیکی ستارهٔ دبران (که درخشان‌ترین ستارهٔ صورت فلکی گاو است) عبور خواهد کرد.[۱۵۶]
  ۴ میلیون پایونیر ۱۱ از نزدیکی یکی از ستارگان صورت فلکی عقاب عبور می‌کند.[۱۵۶]
  ۸ میلیون مدار حرکتی ماهواره‌های تحقیقاتی «لاژه‌ئوس» تحلیل رفته و این ماهواره‌ها وارد جو زمین شده، و تمامی اطلاعات بدست آمده تا آن زمان را، به انضمام نقشهٔ دقیقی از قاره‌ها در همان دوران، به نسل آینده بشر منتقل خواهد کرد.[۱۵۷]
  ۱ میلیارد عمر تقریبی ۲ صفحه طلایی وویجر که حاوی پیام بشر به موجودات هوشمند فضایی است. پس از این مدت، دیگر اطلاعات این دو صفحهٔ طلایی، قابل بازیافت نخواهد بود.[۱۵۸]
  ۱۰۲۰ (۱۰۰ کوئینتیلیون) زمان تخمینی برای آنکه فضاپیماهای پایونیر و وویجر با یک ستاره یا بقایای ستاره‌ای تصادم کند.[۱۵۱]

پروژه‌های تکنولوژیکویرایش

  تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
  ۱۰٬۰۰۰ عمر تعیین‌شده برای پروژه‌های «بنیاد لانگ ناو»؛ از جمله یک ساعت ۱۰٫۰۰۰ ساله به نام «ساعت لانگ ناو»، «پروژه رُزه‌تا» و پروژه «لانگ بِت».[۱۵۹]

عمر تقریبی لوح آنالوگ «اچ‌دی- رُزه‌تا»، که یک وسیلهٔ نگارش و ثبت اطلاعات توسط باریکه یونی متمرکز بر روی صفحهٔ ای از جنس نیکل است و فناوری مربوط به آن نخست در آزمایشگاه ملی لس آلاموس شکل گرفت و سپس به تولید انبوه رسیده و در دسترس عموم قرار گرفت. (پروژه رُزه‌تا نیز نام خود را از این فناوری گرفته‌است).

  ۱۰٬۰۰۰ عمر تعیین‌شده برای خزانه جهانی بذر سوالبارد در نروژ.[۱۶۰]
  ۱ میلیون عمر تقریبی «مموری آو من‌کایند» (ام.اُ. ام) که یک مخزن و انبار در معدن نمک هال‌اشتات در کشور اتریش است و در آن اطلاعاتی بر روی الواح رُسی و سفالینه‌های لعابدار سخت، نگهداری می‌شود.[۱۶۱]
  ۱ میلیون عمر تعیین‌شده پروژهٔ «هیومن داکیومنت» (اسناد و مدارک بشری) که توسط دانشگاه توئنته در هلند ایجاد و راه‌اندازی شد.[۱۶۲]
  ۱ میلیارد عمر تخمینی ابزارهای «ثبت اطلاعات نانوشاتل» که از نانوذرات آهنی به عنوان «سوئیچ‌های ملکولی» در درون یک نانولوله کربنی استفاده می‌شود و توسط محققان دانشگاه برکلی ابداع شد.[۱۶۳]
  بیش از ۱۳ میلیارد عمر تخمینی «سوپرمن مموری کریستال» که وسیله‌ای برای ذخیره اطلاعات است و در آن، از روش ثبت نانوساختارهای قلمکاری شده با لیزر فمتوثانیه بر روی شیشه استفاده شده‌است و فناوری آن نخستین بار در دانشگاه ساوت‌همپتون ابداع شد.[۱۶۴][۱۶۵]

مواد یا سازه‌های ساخت بشرویرایش

  تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
  ۵۰٬۰۰۰ ماندگاریِ تخمینیِ تترافلورومتان در جو کرهٔ زمین، که طولانی‌ترین عمر را در میان گازهای گلخانه‌ای دارد.[۱۶۶]
  ۱ میلیون این مدت زمان لازم است تا مواد شیشه‌ای موجود در محیط زیست ما، تجزیه شود.[۱۶۷]

مجسمه‌هایی که در اماکن عمومی نصب شده‌اند و جنس‌شان از گرانیت است، با فرض فرسایشی در حدود ۱ واحد بابنوف (۱ میلی‌متر در ۱۰۰۰ سال) و در نظر گرفتن شرایط آب و هوایی معتدل، حدود ۱ متر فرسایش خواهند یافت.[۱۶۸]

در صورتی که هیچگونه مرمتی انجام نشود، هرم بزرگ جیزه آنچنان فرسوده خواهد شد که دیگر قابل تشخیص نخواهد بود.[۱۶۹]

بر روی کره ماه، ردپای نیل آرمسترانگ - همان «گامی کوچک، برای انسان» - که در مکانی موسوم به «جایگاه آرامش» روی سطح ماه بجا مانده‌است و همچنین ردِ پایِ ۱۲ فضانورد دیگر، بر اثر پدیدهٔ فرسایش فضایی، طی این مدت فرسوده شده و از بین خواهد رفت.[۱۷۰][۱۷۱] (لازم است ذکر شود، آن نوع فرسودگی‌هایی که در کرهٔ زمین وجود دارد، در کرهٔ ماه، به‌دلیلِ عدم وجود هوا و جو، دیده نمی‌شود).

  ۷٫۲ میلیون در صورتی که هیچگونه مرمتی انجام نشود، کوه راشمور آنچنان فرسوده خواهد شد که دیگر قابل تشخیص نخواهد بود.[۱۷۲]
  ۱۰۰ میلیون زمین‌شناسان آینده قادر خواهد بود چینه‌هایی از زندگی شهری را در بنادر بزرگ و از طریق یافتن بقایایِ «فوندانسیون ساختمان‌ها» و «تونل‌های زیرمینی» که برای عبور کابل‌های تلفن و برق و لوله‌های آب و فاضلاب حفر شده بود، بیابند.[۱۷۳]

پدیده‌های نجومیویرایش

وقایع بسایر نادر نجومی که از هزارهٔ ۱۱ بعد از میلاد (سال ۱۰۰۰۱) شروع خواهد شد.

تاریخ / تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
  ۲۰ اوت، ۱۰٬۶۶۳ پس از میلاد بروز همزمانِ یک «خورشیدگرفتگی» کامل و «گذر عطارد از بین خورشید و زمین».[۱۷۴]
  ۲۵ اوت، ۱۱٬۲۶۸ پس از میلاد بروز همزمانِ یک «خورشیدگرفتگی» کامل و «عبور عطارد از بین خورشید و زمین»[۱۷۴]
  ۲۸ فوریه، ۱۱٬۵۷۵ پس از میلاد بروز همزمانِ یک «خورشیدگرفتگی» هلالی و «عبور عطارد از بین خورشید و زمین»[۱۷۴]
  ۱۷ سپتامبر، ۱۳٬۴۲۵ پس از میلاد گذر تقریباً همزمانِ عطارد و زهره[۱۷۴]
  ۱۳٬۷۲۷ پس از میلاد پیشروی محوری کرهٔ زمین، موجب خواهد شد تا ستارهٔ کرکس نشسته، ستارهٔ قطبی شمالی آن روزگار گردد.[۱۷۵][۱۷۶][۱۷۷][۱۷۸]
  ۱۳٬۰۰۰ سال در این زمان، و در نیمه‌هایِ «پیشروی محوری» کرهٔ زمین، «انحراف محوری» کرهٔ زمین، معکوس خواهد شد و بدین ترتیب، زمانِ وقوعِ تابستان و زمستان در دو نیمکرهٔ زمین، با یکدیگر عوض خواهد شد. علاوه بر آن، از آنجایی که تغییرات فصلی در نیمکرهٔ شمالیِ زمین، بعلت وجود خاک و خشکی، شدیدتر است، این تغییرات فصلی نیز شدیدتر خواهد شد، چرا که در فصل زمستان، فاصلهٔ نیمکرهٔ شمالی زمین از خورشید، دورتر و در فصل تابستان فاصله‌اش به خورشید، نزدیکتر از موقعیتِ کنونی‌اش خواهد بود.[۱۷۶]
  ۵ آوریل، ۱۵٬۲۳۲ پس از میلاد بروز همزمانِ یک «خورشیدگرفتگی» کامل و «گذر زهره»[۱۷۴]
  ۲۰ آوریل، ۱۵٬۷۹۰ پس از میلاد بروز همزمانِ یک «خورشیدگرفتگی» کامل و «گذر عطارد از بین خورشید و زمین»[۱۷۴]
  ۱۴٬۰۰۰–۱۷٬۰۰۰ سال پیشروی محوری کرهٔ زمین، موجب خواهد شد تا ستاره سهیل مبدل به ستاره قطب جنوبی گردد که البته در محدودهٔ ۱۰ درجه از قطب جنوب قرار خواهد داشت.[۱۷۹]
  ۲۰٬۳۴۶ پس از میلاد ثعبان ستارهٔ قطبی شمالی خواهد شد.[۱۸۰]
  ۲۷٬۸۰۰ پس از میلاد ستاره جدی دوباره ستارهٔ قطبی شمالی خواهد شد.[۱۸۱]
  ۲۷٬۰۰۰ سال «خروج کرهٔ زمین از مرکز مداری» به کمترین حد خود، یعنی ۰٫۰۰۲۳۶ خواهد رسید. (در حال حاضر، ۰٫۰۱۶۷۱ است).[۱۸۲][۱۸۳]
  اکتبر، ۳۸٬۱۷۲ پس از میلاد گذر اورانوس از نپتون که نادرترین نوع گذر در میان تمام گذرهای سیاره‌ای است، رخ خواهد داد.[۱۸۴]
  ۲۶ ژوئیه، ۶۹٬۱۶۳ پس از میلاد گذر هم‌زمان عطارد و زهره[۱۷۴]
  ۷۰٬۰۰۰ پس از میلاد ستاره دنباره‌دارِ «هیاک‌تاکه»، پس از آنکه دورترین نقطهٔ مداری خود را نسبت به خورشید، در فاصلهٔ ۳۴۱۰ واحد نجومی از آن، پشتِ سر گذاشت، دوباره بداخل منظومه شمسی بازمی‌گردد.[۱۸۵]
  ۲۷ و ۲۸ مارس، ۲۲۴٬۵۰۸ پس از میلاد به ترتیب زمانی، زهره و عطارد از مابین زمین و خورشید «گذر» خواهند کرد.[۱۷۴]
  ۵۷۱٬۷۴۱ پس از میلاد گذر هم‌زمان زهره و کرهٔ زمین از دید ناظری از سیارهٔ مریخ.[۱۷۴]
  ۶ میلیون ستاره دنباله‌دار بلند مدت «سی۱۹۹۹ اف وان» (کاتالینا) که یکی از بلندمدت‌ترین ستارگانِ دنباله‌دارِ شناخته‌شده‌است؛ پس از پیمودن دورترین نقطهٔ مداری خود نسبت به خورشید که در فاصلهٔ ۶۶۰۰۰ واحد نجومی (۱٫۰۵ سال نوری) از آن قرار دارد، دوباره به درون منظومهٔ شمسی بازمی‌گردد.[۱۸۶]

پیش‌بینی‌های مربوط به تقویم‌هاویرایش

  تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
  ۱۰٬۰۰۰
تقویم میلادی در حدود ۱۰ روز نسبت به موقعیت کنونی خورشید در آسمان، جابجا خواهد شد.[۱۸۷]
  ۱۰٬۸۷۲ ۱۰ ژوئن، ۱۲٬۸۹۲ پس از میلاد در تقویم عبری به‌دلیل انحراف تدریجی آن با در نظر گرفتن یک سال خورشیدی، عید پسح به انقلاب تابستانی در نیمکره شمالی خواهد افتاد (حال آنکه این عید می‌بایست در اوایل فروردین ماه باشد).[۱۸۸]
  ۱۸٬۸۵۴ ۲۰٬۸۷۴ پس از میلاد گاه‌شماری قمری در تقویم اسلامی و نیز تقویم میلادی که مبتنی بر گاه‌شماری خورشیدی است، دقیقاً یک سالِ عددیِ مشابه خواهند داشت. پس از این زمان، عددِ سال‌ها در تقویم اسلامی (که کوتاه‌تر است) از عددِ سال‌ها در تقویم میلادی پیشی می‌گیرد.[۱۸۹]
  ۲۵٬۰۰۰
تقویم اسلامی جدولی (مثلاً تقویم مصری) دچار تغییری ۱۰ روزه با گام‌های ماه می‌شود.[۱۹۰]
  ۴۶٬۸۸۱ ۱ مارس، ۴۸٬۹۰۱ پس از میلاد[خ] تقویم ژولینی (۳۶۵٫۲۵ روز) و تقویم میلادی (۳۶۵٫۲۴۲۵ روز)، فقط «یک سال»، از نظر عددی، با هم فاصله خواهند داشت.[۱۹۱]

انرژی اتمیویرایش

  تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
  ۱۰٬۰۰۰ تأسیسات آزمایشی مجزاسازی ضایعات که برای دفن ضایعات حاصله از تولید سلاح‌های هسته‌ای بکار می‌رود؛ تا این هنگام، محافظت خواهد شد. این مرکز یک «سیستم نشانگر دائمی» دارد که به بازدیدکنندگان آن، به ۶ زبان رسمی سازمان ملل متحد، زبان ناواهو و نیز از طریق چندین تصویرنگاشت، هشدار می‌دهد.[۱۹۲] («کارگروه مداخلهٔ بشریت» از هم‌اکنون، یک شالودهٔ نظریه‌ای برای اهداف و برنامه‌های ایالات متحدهٔ آمریکا دربارهٔ نشانه‌شناسی هسته‌ای در سال‌های آتی مهیا نموده‌است).
  ۲۴٬۰۰۰ پس از گذشتِ این مدت زمان، «منطقهٔ ممنوعهٔ چرنوبیل»، که محدوده‌ای به وسعت ۲۶۰۰ کیلومتر مربع در کشورهای اوکراین و بلاروس است و از سال ۱۹۸۶ و به دنبال فاجعه چرنوبیل، خالی از سکنه شده‌است، دوباره برای زندگی بشر، قابلِ سکنا خواهد شد.[۱۹۳]
  ۳۰٬۰۰۰ عمر تخمینی ذخایر رآکتورهای زاینده با در نظر گرفتن ذخایر شناخته‌شدهٔ فعلی و مشروط بر آنکه میزان مصرف جهانی انرژی در حد مصرفِ آن در سال ۲۰۰۹ باقی بماند.[۱۹۴]
  ۶۰٬۰۰۰ عمر تخمینی ذخایر رآکتورهای آب‌سبک، در صورتی که بتوان تمامی اورانیم موجود در آبِ دریا را استخراج کرد و مشروط بر آنکه، میزان مصرف جهانی انرژی در حد مصرفِ آن در سال ۲۰۰۹ باقی بماند.[۱۹۴]
  ۲۱۱٬۰۰۰ نیمه‌عمر تکنسیم ۹۹، مهم‌ترین «محصول شکافت با عمر طولانی» که یکی از ضایعات و پس‌مانده‌های رآکتورهای هسته‌ای با سوختِ اورانیوم است.
  ۲۵۰٬۰۰۰ کمترین زمانی که باید بگذرد تا پلوتونیم ذخیره شده در تأسیسات آزمایشی مجزاسازی ضایعات در ایالت نیومکزیکو، از لحاظ رادیولوژیک برای انسان مرگبار نباشد.[۱۹۵]
  ۱۵٫۷ میلیون نیمه‌عمر یُد ۱۲۹، طولانی‌عمرترین «محصول شکافت با عمر طولانی» که یکی از ضایعات و پس‌مانده‌هایِ رآکتورهای هسته‌ای با سوختِ اورانیوم است.
  ۶۰ میلیون عمر تخمینی ذخایر رآکتورهایِ مبتنی بر همجوشی هسته‌ای، در صورتی که بتوان تمامی لیتیم موجود در آب دریا را استخراج کرد و مشروط بر آنکه، میزان مصرف جهانی انرژی در حد کنونی باقی بماند.[۱۹۶]
  ۵ میلیارد عمر تخمینی ذخایر رآکتور زاینده در صورتی که بتوان تمامی اورانیم آب دریاها را استخراج کرد، مشروط بر آنکه میزان مصرف جهانی انرژی در حد مصرفِ آن در سال ۱۹۸۳ میلادی باقی بماند.[۱۹۷]
  ۱۵۰ میلیارد عمر تخمینی ذخایرِ رآکتورهای مبتنی بر همجوشی هسته‌ای، در صورتی که بتوان تمامی دوتریوم موجود در آب دریا را استخراج کرد و مشروط بر آنکه، میزان مصرف جهانی انرژی در حد کنونی باقی بماند.[۱۹۶]

جستارهای وابستهویرایش

یادداشت‌هاویرایش

  1. «نقطهٔ برش» دقیق، ساعت ۰:۰۰ در روزِ اول ژانویهٔ سال ۱۰٬۰۰۱ پس از میلاد است.
  2. ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ ۲٫۱۲ ۲٫۱۳ این زمان، نشان‌دهندهٔ زمانی است که به احتمالِ زیاد، واقعهٔ موردِ نظر در آن رخ خواهد داد. با اینحال، این واقعه، در هر زمانی از حال تا آینده، ممکن است رخ دهد.
  3. مقیاس‌ها از نوع «مقیاس کوچک (آمریکایی)» است.
  4. این موضوع تا مدت‌ها، سؤالی چالش‌برانگیز و موردِ تردید بود؛ به مقاله «کی.آر. رایبیکی» و «سی. دنیس» در سال ۲۰۰۱ مراجعه کنید. با این وجود، بر پایهٔ جدیدترین محاسبات انجام‌شده، این واقعه، به احتمالِ قریب به یقین، رخ خواهد داد.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ در حدود ۲۶۴ نیمه‌عمر. «تایسون و همکاران»، روش محاسباتی دیگری با متغیرهای متفاوت، برای نیمه‌عمر بکار می‌گیرند.
  6.   یعنی عدد ۱ که ۱۰۲۶ (۱۰۰ سپ‌تیلیون) صفر به‌دنبال آن قرار دارد.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ هرچند برای راحتیِ کار، مقیاس‌ها در اینجا به صورت «سال» ذکر شده‌است، اما در چنین مدتی، عددِ زمان، آنچنان بزرگ است که ارقام عددی آن، فارغ از اینکه چه مقیاس زمانی بکار ببریم؛ چه نانوثانیه باشد و چه طولِ عمرِ ستاره‌ای، بدون تغییر باقی خواهد ماند.
  8.   یعنی عدد ۱ که ۱۰۵۰ (۱۰۰ کوئین‌دسیلیون) صفر به‌دنبال آن قرار دارد.
  9. محاسبه به‌طور دستی انجام شده و بر این حقیقت استوار است که تقویم‌های موردِ بحث، در سال ۱۵۸۲، به اندازهٔ ۱۰ روز از هم فاصله داشتند و هر ۴۰۰ سال، ۳ روز به این فاصله‌شان افزوده می‌شود. ۱ مارس ۴۸۹۰۰ پس از میلاد (گاه‌شماری ژولینی) و ۱ مارس ۴۸۹۰۱ پس از میلاد (گاه‌شماری میلادی) هر دو سه‌شنبه است.

منابعویرایش

  1. Rescher, Nicholas (1998). Predicting the future: An introduction to the theory of forecasting. State University of New York Press. ISBN 0-7914-3553-9.
  2. Nave, C.R. "Second Law of Thermodynamics". Georgia State University. Retrieved 3 December 2011.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ Adams, Fred; Laughlin, Greg (1999). The Five Ages of the Universe. New York: The Free Press. ISBN 978-0-684-85422-9.
  4. ۴٫۰۰ ۴٫۰۱ ۴٫۰۲ ۴٫۰۳ ۴٫۰۴ ۴٫۰۵ ۴٫۰۶ ۴٫۰۷ ۴٫۰۸ ۴٫۰۹ ۴٫۱۰ ۴٫۱۱ ۴٫۱۲ Adams, Fred C.; Laughlin, Gregory (April 1997). "A dying universe: the long-term fate and evolution of astrophysical objects". Reviews of Modern Physics. 69 (2): 337–372. arXiv:astro-ph/9701131. Bibcode:1997RvMP...69..337A. doi:10.1103/RevModPhys.69.337.
  5. Komatsu, E.; Smith, K. M.; Dunkley, J.; et al. (2011). "Seven-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Cosmological Interpretation". The Astrophysical Journal Supplement Series. 192 (2): 18. arXiv:1001.4731. Bibcode:2011ApJS..192...19W. doi:10.1088/0067-0049/192/2/18.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ Linde, Andrei. (2007). "Sinks in the Landscape, Boltzmann Brains and the Cosmological Constant Problem". Journal of Cosmology and Astroparticle Physics (subscription required). 2007 (1): 022. arXiv:hep-th/0611043. Bibcode:2007JCAP...01..022L. doi:10.1088/1475-7516/2007/01/022. Retrieved 26 June 2009.
  7. Mengel, M.; A. Levermann (4 May 2014). "Ice plug prevents irreversible discharge from East Antarctica". Nature Climate Change.
  8. Hockey, T.; Trimble, V. (2010). "Public reaction to a V = −12.5 supernova". The Observatory. 130 (3): 167. Bibcode:2010Obs...130..167H.
  9. Mowat, Laura (14 July 2017). "Africa's desert to become lush green tropics as monsoons MOVE to Sahara, scientists say". Express.co.uk. Retrieved 23 March 2018.
  10. "Orbit: Earth's Extraordinary Journey". ExptU. 23 December 2015. Archived from the original on 14 July 2018. Retrieved 23 March 2018.
  11. Schorghofer, Norbert (23 September 2008). "Temperature response of Mars to Milankovitch cycles" (PDF). Geophysical Research Letters. 35 (18). Bibcode:2008GeoRL..3518201S. doi:10.1029/2008GL034954. Archived from the original (PDF) on 16 May 2016. Retrieved 11 April 2015.
  12. Beech, Martin (2009). Terraforming: The Creating of Habitable Worlds. Springer. pp. 138–142.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Matthews, R. A. J. (Spring 1994). "The Close Approach of Stars in the Solar Neighborhood". Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society. 35 (1): 1. Bibcode:1994QJRAS..35....1M.
  14. Berger, A & Loutre, MF (2002). "Climate: an exceptionally long interglacial ahead?". Science. 297 (5585): 1287–8. doi:10.1126/science.1076120. PMID 12193773.
  15. "Niagara Falls Geology Facts & Figures". Niagara Parks. Archived from the original on 19 July 2011. Retrieved 29 April 2011.
  16. Bastedo, Jamie (1994). Shield Country: The Life and Times of the Oldest Piece of the Planet. Arctic Institute of North America of the University of Calgary. p. 202.
  17. Finkleman, David; Allen, Steve; Seago, John; Seaman, Rob; Seidelmann, P. Kenneth (June 2011). "The Future of Time: UTC and the Leap Second". ArXiv eprint. 1106: 3141. arXiv:1106.3141. Bibcode:2011arXiv1106.3141F.
  18. Tapping, Ken (2005). "The Unfixed Stars". National Research Council Canada. Archived from the original on 8 July 2011. Retrieved 29 December 2010.
  19. Monnier, J. D.; Tuthill, P.; Lopez, GB; et al. (1999). "The Last Gasps of VY Canis Majoris: Aperture Synthesis and Adaptive Optics Imagery". The Astrophysical Journal. 512 (1): 351. arXiv:astro-ph/9810024. Bibcode:1999ApJ...512..351M. doi:10.1086/306761.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ "Super-eruptions: Global effects and future threats". The Geological Society. Retrieved 25 May 2012.
  21. Schaetzl, Randall J.; Anderson, Sharon (2005). Soils: Genesis and Geomorphology. Cambridge University Press. p. 105.
  22. David Archer (2009). The Long Thaw: How Humans Are Changing the Next 100,000 Years of Earth's Climate. Princeton University Press. p. 123. ISBN 978-0-691-13654-7.
  23. "Frequently Asked Questions". Hawai'i Volcanoes National Park. 2011. Retrieved 22 October 2011.
  24. Tuthill, Peter; Monnier, John; Lawrance, Nicholas; Danchi, William; Owocki, Stan; Gayley, Kenneth (2008). "The Prototype Colliding-Wind Pinwheel WR 104". The Astrophysical Journal. 675 (1): 698–710. arXiv:0712.2111. Bibcode:2008ApJ...675..698T. doi:10.1086/527286.
  25. Tuthill, Peter. "WR 104: Technical Questions". Retrieved 20 December 2015.
  26. Bostrom, Nick (March 2002). "Existential Risks: Analyzing Human Extinction Scenarios and Related Hazards". Journal of Evolution and Technology. 9 (1). Retrieved 10 September 2012.
  27. "Badlands National Park - Nature & Science - Geologic Formations".
  28. Landstreet, John D. (2003). Physical Processes in the Solar System: An introduction to the physics of asteroids, comets, moons and planets. Keenan & Darlington. p. 121.
  29. Sessions, Larry (29 July 2009). "Betelgeuse will explode someday". EarthSky Communications, Inc. Retrieved 16 November 2010.
  30. "A giant star is acting strange, and astronomers are buzzing". National Geographic. 26 December 2019. Retrieved 15 March 2020.
  31. ۳۱٫۰ ۳۱٫۱ "Uranus's colliding moons". astronomy.com. 2017. Retrieved 23 September 2017.
  32. Bobylev, Vadim V. (March 2010). "Searching for Stars Closely Encountering with the Solar System". Astronomy Letters. 36 (3): 220–226. arXiv:1003.2160. Bibcode:2010AstL...36..220B. doi:10.1134/S1063773710030060.
  33. Goldstein, Natalie (2009). Global Warming. Infobase Publishing. p. 53. ISBN 9780816067695. The last time acidification on this scale occurred (about 65 mya) it took more than 2 million years for corals and other marine organisms to recover; some scientists today believe, optimistically, that it could take tens of thousands of years for the ocean to regain the chemistry it had in preindustrial times.
  34. "Grand Canyon - Geology - A dynamic place". Views of the National Parks. National Park Service.
  35. Horner, J.; Evans, N.W.; Bailey, M. E. (2004). "Simulations of the Population of Centaurs I: The Bulk Statistics". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 354 (3): 798–810. arXiv:astro-ph/0407400. Bibcode:2004MNRAS.354..798H. doi:10.1111/j.1365-2966.2004.08240.x.
  36. Haddok, Eitan (29 September 2008). "Birth of an Ocean: The Evolution of Ethiopia's Afar Depression". Scientific American. Retrieved 27 December 2010.
  37. Kirchner, James W.; Weil, Anne (9 March 2000). "Delayed biological recovery from extinctions throughout the fossil record". Nature. 404 (6774): 177–180. Bibcode:2000Natur.404..177K. doi:10.1038/35004564. PMID 10724168.
  38. Wilson, Edward O. (1999). The Diversity of Life. W.W. Norton & Company. p. 216. ISBN 9780393319408.
  39. Wilson, Edward Osborne (1992). "The Human Impact". The Diversity of Life. London: Penguin UK (published 2001). ISBN 9780141931739. Retrieved 15 March 2020.
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ ۴۰٫۲ ۴۰٫۳ ۴۰٫۴ Scotese, Christopher R. "Pangea Ultima will form 250 million years in the Future". Paleomap Project. Retrieved 13 March 2006.
  41. Sharma, B. K. (2008). "Theoretical formulation of the Phobos, moon of Mars, rate of altitudinal loss". Eprint arXiv:0805.1454. Retrieved 10 September 2012.
  42. Garrison, Tom (2009). Essentials of Oceanography (5 ed.). Brooks/Cole. p. 62.
  43. "Continents in Collision: Pangea Ultima". NASA. 2000. Retrieved 29 December 2010.
  44. "Geology". Encyclopedia of Appalachia. University of Tennessee Press. 2011. Archived from the original on 21 May 2014. Retrieved 11 April 2015.
  45. Hancock, Gregory (January 2007). "Summit erosion rates deduced from 10Be: Implications for relief production in the central Appalachians" (PDF). Geology. 35 (1). doi:10.1130/g23147a.1.
  46. Yorath, C. J. (1995). Of rocks, mountains and Jasper: a visitor's guide to the geology of Jasper National Park. Dundurn Press. p. 30.
  47. Dethier, David P.; Ouimet, W.; Bierman, P. R.; Rood, D. H.; et al. (2014). "Basins and bedrock: Spatial variation in 10Be erosion rates and increasing relief in the southern Rocky Mountains, USA" (PDF). Geology. 42 (2): 167–170. Bibcode:2014Geo....42..167D. doi:10.1130/G34922.1.
  48. Patzek, Tad W. (2008). "Can the Earth Deliver the Biomass-for-Fuel we Demand?". In Pimentel, David. Biofuels, Solar and Wind as Renewable Energy Systems: Benefits and Risks. Springer.
  49. Perlman, David (14 October 2006). "Kiss that Hawaiian timeshare goodbye / Islands will sink in 80 million years". San Francisco Chronicle.
  50. Nelson, Stephen A. "Meteorites, Impacts, and Mass Extinction". Tulane University. Retrieved 13 January 2011.
  51. Lang, Kenneth R. (2003). The Cambridge Guide to the Solar System. Cambridge University Press. pp. 328–329.
  52. Schröder, K.-P.; Connon Smith, Robert (2008). "Distant future of the Sun and Earth revisited". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 386 (1): 155–63. arXiv:0801.4031. Bibcode:2008MNRAS.386..155S. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x.
  53. Jillian Scudder. "How Long Until The Moon Slows The Earth to a 25 Hour Day?". Forbes. Retrieved 30 May 2017.
  54. Hayes, Wayne B. (2007). "Is the Outer Solar System Chaotic?". Nature Physics. 3 (10): 689–691. arXiv:astro-ph/0702179. Bibcode:2007NatPh...3..689H. doi:10.1038/nphys728.
  55. Leong, Stacy (2002). "Period of the Sun's Orbit Around the Galaxy (Cosmic Year)". The Physics Factbook. Retrieved 2 April 2007.
  56. ۵۶٫۰ ۵۶٫۱ ۵۶٫۲ Williams, Caroline; Nield, Ted (20 October 2007). "Pangaea, the comeback". New Scientist. Retrieved 2 January 2014.
  57. Calkin and Young in 1996 on pages 9–75
  58. Thompson and Perry in 1997 on pages127–28
  59. ۵۹٫۰ ۵۹٫۱ Thompson and Perry in 1997 on pages 127–28
  60. O'Donoghue, James; Moore, Luke; Connerney, Jack; Melin, Henrik; Stallard, Tom S.; Miller, Steve; Baines, Kevin H. (1 April 2019). "Observations of the chemical and thermal response of 'ring rain' on Saturn's ionosphere". Icarus. 322: 251–260. Bibcode:2019Icar..322..251O. doi:10.1016/j.icarus.2018.10.027. hdl:2381/43180. ISSN 0019-1035.
  61. Strom, Robert G.; Schaber, Gerald G.; Dawson, Douglas D. (25 May 1994). "The global resurfacing of Venus". Journal of Geophysical Research. 99 (E5): 10899–10926. Bibcode:1994JGR....9910899S. doi:10.1029/94JE00388.
  62. Nield in 2007 on pages 20–21
  63. Hoffman in 1992 on pages 323–27
  64. Minard, Anne (2009). "Gamma-Ray Burst Caused Mass Extinction?". National Geographic News. Retrieved 2012-08-27.
  65. "Questions Frequently Asked by the Public About Eclipses". NASA. Retrieved 7 March 2010.
  66. ۶۶٫۰ ۶۶٫۱ ۶۶٫۲ O'Malley-James, Jack T.; Greaves, Jane S.; Raven, John A.; Cockell, Charles S. (2012). "Swansong Biospheres: Refuges for life and novel microbial biospheres on terrestrial planets near the end of their habitable lifetimes" (PDF). arxiv.org. Retrieved 2012-11-01.
  67. ۶۷٫۰ ۶۷٫۱ Heath, Martin J.; Doyle, Laurance R. (2009). "Circumstellar Habitable Zones to Ecodynamic Domains: A Preliminary Review and Suggested Future Directions". arXiv:0912.2482.
  68. Ward & Brownlee in 2003 on pages 117-28
  69. Ward & Brownlee in 2003 on pages 117–28
  70. ۷۰٫۰ ۷۰٫۱ ۷۰٫۲ ۷۰٫۳ Franck, S.; Bounama, C.; Von Bloh, W. (November 2005). "Causes and timing of future biosphere extinction" (PDF). Biogeosciences Discussions. 2 (6): 1665–1679. Bibcode:2005BGD.....2.1665F. doi:10.5194/bgd-2-1665-2005. Retrieved 19 October 2011.
  71. Bounama, Christine; Franck, S.; Von Bloh, David (2001). "The fate of Earth's ocean". Hydrology and Earth System Sciences. 5 (4): 569–575. Bibcode:2001HESS....5..569B. doi:10.5194/hess-5-569-2001.
  72. ۷۲٫۰ ۷۲٫۱ Schröder, K. -P.; Connon Smith, Robert (1 May 2008). "Distant future of the Sun and Earth revisited". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 386 (1): 155–163. arXiv:0801.4031. Bibcode:2008MNRAS.386..155S. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x.
  73. ۷۳٫۰ ۷۳٫۱ Brownlee 2010, p. 95.
  74. Brownlee, Donald E. (2010). "Planetary habitability on astronomical time scales". In Schrijver, Carolus J.; Siscoe, George L. Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-11294-9.
  75. Li King-Fai; Pahlevan, Kaveh; Kirschvink, Joseph L.; Yung, Luk L. (2009). "Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 106 (24). Bibcode:2009PNAS..106.9576L. doi:10.1073/pnas.0809436106. PMC 2701016. PMID 19487662.
  76. Caldeira, Ken; Kasting, James F (1992). "The life span of the biosphere revisited". Nature. 360 (6406): 721–23. Bibcode:1992Natur.360..721C. doi:10.1038/360721a0. PMID 11536510.
  77. Franck, S. (2000). "Reduction of biosphere life span as a consequence of geodynamics". Tellus B. 52 (1): 94–107. Bibcode:2000TellB..52...94F. doi:10.1034/j.1600-0889.2000.00898.x.
  78. Timothy M, von Bloh; Werner (2001). "Biotic feedback extends the life span of the biosphere". Geophysical Research Letters. 28 (9): 1715–18. Bibcode:2001GeoRL..28.1715L. doi:10.1029/2000GL012198.
  79. ۷۹٫۰ ۷۹٫۱ ۷۹٫۲ ۷۹٫۳ Kargel, Jeffrey Stuart (2004). Mars: A Warmer, Wetter Planet. Springer. p. 509. ISBN 978-1-85233-568-7. Retrieved 29 October 2007.
  80. ۸۰٫۰ ۸۰٫۱ Li, King-Fai; Pahlevan, Kaveh; Kirschvink, Joseph L.; Yung, Yuk L. (16 June 2009). "Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 106 (24): 9576–9579. Bibcode:2009PNAS..106.9576L. doi:10.1073/pnas.0809436106. PMC 2701016. PMID 19487662.
  81. Waszek, Lauren; Irving, Jessica; Deuss, Arwen (20 February 2011). "Reconciling the Hemispherical Structure of Earth's Inner Core With its Super-Rotation". Nature Geoscience. 4 (4): 264–267. Bibcode:2011NatGe...4..264W. doi:10.1038/ngeo1083.
  82. McDonough, W. F. (2004). "Compositional Model for the Earth's Core". Treatise on Geochemistry. 2: 547–568. Bibcode:2003TrGeo...2..547M. doi:10.1016/B0-08-043751-6/02015-6. ISBN 978-0-08-043751-4.
  83. Luhmann, J. G.; Johnson, R. E.; Zhang, M. H. G. (1992). "Evolutionary impact of sputtering of the Martian atmosphere by O+ pickup ions". Geophysical Research Letters. 19 (21): 2151–2154. Bibcode:1992GeoRL..19.2151L. doi:10.1029/92GL02485.
  84. Quirin Shlermeler (3 March 2005). "Solar wind hammers the ozone layer". nature news. doi:10.1038/news050228-12.
  85. Adams, Fred C. (2008). "Long-term astrophysicial processes". In Bostrom, Nick; Cirkovic, Milan M. Global Catastrophic Risks. Oxford University Press. pp. 33–47.
  86. Adams 2008, pp. 33–44.
  87. Neron de Surgey, O.; Laskar, J. (1996). "On the Long Term Evolution of the Spin of the Earth". Astronomie et Systemes Dynamiques, Bureau des Longitudes. 318: 975. Bibcode:1997A&A...318..975N.
  88. "Study: Earth May Collide With Another Planet". Fox News. 11 June 2009. Retrieved 8 September 2011.
  89. Guinan, E. F.; Ribas, I. (2002). Montesinos, Benjamin; Gimenez, Alvaro; Guinan, Edward F., eds. "Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate". ASP Conference Proceedings. 269: 85–106. Bibcode:2002ASPC..269...85G.
  90. Kasting, J. F. (June 1988). "Runaway and moist greenhouse atmospheres and the evolution of earth and Venus". Icarus. 74 (3): 472–494. Bibcode:1988Icar...74..472K. doi:10.1016/0019-1035(88)90116-9. PMID 11538226.
  91. Hecht, Jeff (2 April 1994). "Science: Fiery Future for Planet Earth". New Scientist (subscription required) (1919). p. 14. Retrieved 29 October 2007.
  92. Chyba, C. F.; Jankowski, D. G.; Nicholson, P. D. (1989). "Tidal Evolution in the Neptune-Triton System". Astronomy and Astrophysics. 219: 23. Bibcode:1989A&A...219L..23C.
  93. Cox, J. T.; Loeb, Abraham (2007). "The Collision Between The Milky Way And Andromeda". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 386 (1): 461. arXiv:0705.1170. Bibcode:2008MNRAS.tmp..333C. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13048.x.
  94. Cain, Fraser (2007). "When Our Galaxy Smashes Into Andromeda, What Happens to the Sun?". Universe Today. Archived from the original on 17 May 2007. Retrieved 2007-05-16.
  95. Cox, T. J.; Loeb, Abraham (2008). "The Collision Between The Milky Way And Andromeda". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 386 (1): 461–474. arXiv:0705.1170. Bibcode:2008MNRAS.386..461C. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13048.x.
  96. NASA (31 May 2012). "NASA's Hubble Shows Milky Way is Destined for Head-On Collision". NASA. Retrieved 13 October 2012.
  97. Dowd, Maureen (29 May 2012). "Andromeda Is Coming!". The New York Times. Retrieved 9 January 2014. [NASA's David Morrison] explained that the Andromeda-Milky Way collision would just be two great big fuzzy balls of stars and mostly empty space passing through each other harmlessly over the course of millions of years.
  98. Braine, J.; Lisenfeld, U.; Duc, P. A.; et al. (2004). "Colliding molecular clouds in head-on galaxy collisions". Astronomy and Astrophysics. 418 (2): 419–428. arXiv:astro-ph/0402148. Bibcode:2004A&A...418..419B. doi:10.1051/0004-6361:20035732. Retrieved 2 April 2008.
  99. ۹۹٫۰ ۹۹٫۱ ۹۹٫۲ ۹۹٫۳ Schroder, K. P.; Connon Smith, Robert (2008). "Distant Future of the Sun and Earth Revisited". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 386 (1): 155–163. arXiv:0801.4031. Bibcode:2008MNRAS.386..155S. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x.
  100. Powell, David (January 22, 2007), "Earth's Moon Destined to Disintegrate", Space.com, Tech Media Network, retrieved 2010-06-01.
  101. Lorenz, Ralph D.; Lunine, Jonathan I.; McKay, Christopher P. (1997). "Titan under a red giant sun: A new kind of "habitable" moon" (PDF). Geophysical Research Letters. 24 (22): 2905–8. Bibcode:1997GeoRL..24.2905L. doi:10.1029/97GL52843. PMID 11542268. Retrieved 21 March 2008.
  102. Rybicki, K. R.; Denis, C. (2001). "On the Final Destiny of the Earth and the Solar System". Icarus. 151 (1): 130–137. Bibcode:2001Icar..151..130R. doi:10.1006/icar.2001.6591.
  103. Balick, Bruce. "Planetary Nebulae and the Future of the Solar System". University of Washington. Archived from the original on 19 December 2008. Retrieved 23 June 2006.
  104. Kalirai, Jasonjot S.; et al. (March 2008). "The Initial-Final Mass Relation: Direct Constraints at the Low-Mass End". The Astrophysical Journal. 676 (1): 594–609. arXiv:0706.3894. Bibcode:2008ApJ...676..594K. doi:10.1086/527028.
  105. Based upon the weighted least-squares best fit on p. 16 of Kalirai et al. with the initial mass equal to a solar mass.
  106. "Universe May End in a Big Rip". CERN Courier. 1 May 2003. Retrieved 22 July 2011.
  107. Caldwell, Robert R.; Kamionkowski, Marc; Weinberg, Nevin N. (2003). "Phantom Energy and Cosmic Doomsday". Physical Review Letters. 91 (7): 071301. arXiv:astro-ph/0302506. Bibcode:2003PhRvL..91g1301C. doi:10.1103/PhysRevLett.91.071301. PMID 12935004.
  108. Vikhlinin, A.; Kravtsov, A.V.; Burenin, R.A.; et al. (2009). "Chandra Cluster Cosmology Project III: Cosmological Parameter Constraints". The Astrophysical Journal. The Astrophysical Journal. 692 (2): 1060. arXiv:0812.2720. Bibcode:2009ApJ...692.1060V. doi:10.1088/0004-637X/692/2/1060.
  109. Murray, C.D. & Dermott, S.F. (1999). Solar System Dynamics. Cambridge University Press. p. 184. ISBN 978-0-521-57295-8.
  110. Dickinson, Terence (1993). From the Big Bang to Planet X. Camden East, Ontario: Camden House. pp. 79–81. ISBN 978-0-921820-71-0.
  111. Canup, Robin M.; Righter, Kevin (2000). Origin of the Earth and Moon. The University of Arizona space science series. 30. University of Arizona Press. pp. 176–177. ISBN 978-0-8165-2073-2.
  112. Bruce Dorminey (31 January 2017). "Earth and Moon May Be on Long-Term Collision Course". Forbes. Retrieved 11 February 2017.
  113. ۱۱۳٫۰ ۱۱۳٫۱ Loeb, Abraham (2011). "Cosmology with Hypervelocity Stars". Harvard University. arXiv:1102.0007v2.
  114. Chown, Marcus (1996). Afterglow of Creation. University Science Books. p. 210.
  115. "The Local Group of Galaxies". University of Arizona. Students for the Exploration and Development of Space. Retrieved 2 October 2009.
  116. Adams, F. C.; Graves, G. J. M.; Laughlin, G. (December 2004). García-Segura, G.; Tenorio-Tagle, G.; Franco, J.; Yorke, H. W., eds. "Gravitational Collapse: From Massive Stars to Planets. / First Astrophysics meeting of the Observatorio Astronomico Nacional. / A meeting to celebrate Peter Bodenheimer for his outstanding contributions to Astrophysics". Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica (Serie de Conferencias). 22: 46–49. Bibcode:2004RMxAC..22...46A. |chapter= ignored (help) See Fig. 3.
  117. ۱۱۷٫۰ ۱۱۷٫۱ Davies, Paul (1997). The Last Three Minutes: Conjectures About The Ultimate Fate of the Universe. Basic Books. ISBN 978-0-465-03851-0.
  118. Fraser Cain (17 October 2013). "How Will The Universe End?". Retrieved 13 June 2016.
  119. Busha, Michael T.; Adams, Fred C.; Wechsler, Risa H.; Evrard, August E. (2003-10-20). "Future Evolution of Structure in an Accelerating Universe". The Astrophysical Journal. 596 (2): 713–724. arXiv:astro-ph/0305211. doi:10.1086/378043. ISSN 0004-637X.
  120. Krauss, Lawrence M.; Starkman, Glenn D. (March 2000). "Life, The Universe, and Nothing: Life and Death in an Ever-Expanding Universe". The Astrophysical Journal. 531 (1): 22–30. arXiv:astro-ph/9902189. Bibcode:2000ApJ...531...22K. doi:10.1086/308434. ISSN 0004-637X.
  121. Fred C. Adams; Gregory Laughlin; Genevieve J. M. Graves (2004). "RED Dwarfs and the End of The Main Sequence" (PDF). Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica, Serie de Conferencias. 22: 46–49.
  122. Loeb, Abraham; Batista, Rafael; Sloan, W. (2016). "Relative Likelihood for Life as a Function of Cosmic Time". Journal of Cosmology and Astroparticle Physics. 2016 (8): 040. arXiv:1606.08448. Bibcode:2016JCAP...08..040L. doi:10.1088/1475-7516/2016/08/040.
  123. "Why the Smallest Stars Stay Small". Sky & Telescope (22). November 1997.
  124. Adams, F. C.; P. Bodenheimer; G. Laughlin (2005). "M dwarfs: planet formation and long term evolution". Astronomische Nachrichten. 326 (10): 913–919. Bibcode:2005AN....326..913A. doi:10.1002/asna.200510440.
  125. Tayler, Roger John (1993). Galaxies, Structure and Evolution (2 ed.). Cambridge University Press. p. 92. ISBN 978-0-521-36710-3.
  126. Barrow, John D.; Tipler, Frank J. (19 May 1988). The Anthropic Cosmological Principle. foreword by John A. Wheeler. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-282147-8. LC 87-28148. Retrieved 31 December 2009.
  127. Adams, Fred; Laughlin, Greg (1999). The Five Ages of the Universe. New York: The Free Press. pp. 85–87. ISBN 978-0-684-85422-9.
  128. ۱۲۸٫۰ ۱۲۸٫۱ ۱۲۸٫۲ ۱۲۸٫۳ ۱۲۸٫۴ ۱۲۸٫۵ Dyson, Freeman J. (1979). "Time Without End: Physics and Biology in an Open Universe". Reviews of Modern Physics (subscription required). 51 (3): 447. Bibcode:1979RvMP...51..447D. doi:10.1103/RevModPhys.51.447. Retrieved 5 July 2008.
  129. Nishino, Super-K Collaboration, et al. (2009). "Search for Proton Decay via Error no symbol defined → Error no symbol definedError no symbol defined and Error no symbol defined → Error no symbol definedError no symbol defined in a Large Water Cherenkov Detector". فیزیکال ریویو لترز. 102 (14): 141801. Bibcode:2009PhRvL.102n1801N. doi:10.1103/PhysRevLett.102.141801.
  130. ۱۳۰٫۰ ۱۳۰٫۱ Tyson, Neil de Grasse; Tsun-Chu Liu, Charles; Irion, Robert (2000). One Universe: At Home in the Cosmos. Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-06488-0.
  131. ۱۳۱٫۰ ۱۳۱٫۱ ۱۳۱٫۲ Page, Don N. (1976). "Particle Emission Rates from a Black Hole: Massless Particles from an Uncharged, Nonrotating Hole". Physical Review D. 13 (2): 198–206. Bibcode:1976PhRvD..13..198P. doi:10.1103/PhysRevD.13.198. See in particular equation (27).
  132. Andreassen, Anders; Frost, William; Schwartz, Matthew D. (12 March 2018). "Scale-invariant instantons and the complete lifetime of the standard model". Physical Review D. 97 (5): 056006. arXiv:1707.08124. Bibcode:2018PhRvD..97e6006A. doi:10.1103/PhysRevD.97.056006.
  133. K. Sumiyoshi, S. Yamada, H. Suzuki, W. Hillebrandt (21 July 1997). "The fate of a neutron star just below the minimum mass: does it explode?". Astronomy and Astrophysics. 334: 159. arXiv:astro-ph/9707230. Bibcode:1998A&A...334..159S. Given this assumption... the minimum possible mass of a neutron star is 0.189
  134. Carroll, Sean M.; Chen, Jennifer (27 Oct 2004). "Spontaneous Inflation and the Origin of the Arrow of Time". arXiv:hep-th/0410270. Bibcode:2004hep.th...10270C.
  135. Tegmark, M (May 2003). "Parallel universes. Not just a staple of science fiction, other universes are a direct implication of cosmological observations". Sci. Am. 288 (5): 40–51. arXiv:astro-ph/0302131. Bibcode:2003SciAm.288e..40T. doi:10.1038/scientificamerican0503-40. PMID 12701329.
  136. Max Tegmark (2003). "Parallel Universes". In "Science and Ultimate Reality: From Quantum to Cosmos", Honoring John Wheeler's 90th Birthday. J. D. Barrow, P.C.W. Davies, & C.L. Harper Eds. 288 (5): 40–51. arXiv:astro-ph/0302131. Bibcode:2003SciAm.288e..40T. doi:10.1038/scientificamerican0503-40. PMID 12701329.
  137. M. Douglas, "The statistics of string / M theory vacua", JHEP 0305, 46 (2003). آرخیو:hep-th/0303194; S. Ashok and M. Douglas, "Counting flux vacua", JHEP 0401, 060 (2004).
  138. Smith, Cameron; Davies, Evan T. (2012). Emigrating Beyond Earth: Human Adaptation and Space Colonization. Springer. p. 258.
  139. Klein, Jan; Takahata, Naoyuki (2002). Where Do We Come From?: The Molecular Evidence for Human Descent. Springer. p. 395.
  140. Carter, Brandon; McCrea, W. H. (1983). "The anthropic principle and its implications for biological evolution". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. A310 (1512): 347–363. Bibcode:1983RSPTA.310..347C. doi:10.1098/rsta.1983.0096.
  141. Greenberg, Joseph (1987). Language in the Americas. Stanford University Press. pp. 341–342.
  142. McKay, Christopher P.; Toon, Owen B.; Kasting, James F. (8 August 1991). "Making Mars habitable". Nature. 352 (6335): 489–496. Bibcode:1991Natur.352..489M. doi:10.1038/352489a0.
  143. Kaku, Michio (2010). "The Physics of Interstellar Travel: To one day, reach the stars". mkaku.org. Retrieved 29 August 2010.
  144. Avise, John; D. Walker; G. C. Johns (1998-09-22). "Speciation durations and Pleistocene effects on vertebrate phylogeography" (PDF). Philosophical Transactions of the Royal Society B. 265 (1407): 1707–1712. doi:10.1098/rspb.1998.0492. PMC 1689361. PMID 9787467.
  145. Valentine, James W. (1985). "The Origins of Evolutionary Novelty And Galactic Colonization". In Finney, Ben R.; Jones, Eric M. Interstellar Migration and the Human Experience. University of California Press. p. 274.
  146. J. Richard Gott, III (1993). "Implications of the Copernican principle for our future prospects". Nature. 363 (6427): 315–319. Bibcode:1993Natur.363..315G. doi:10.1038/363315a0.
  147. Bignami, Giovanni F.; Sommariva, Andrea (2013). A Scenario for Interstellar Exploration and Its Financing. Springer. p. 23.
  148. Korycansky, D. G.; Laughlin, Gregory; Adams, Fred C. (2001). "Astronomical engineering: a strategy for modifying planetary orbits". Astrophysics and Space Science. 275: 349. doi:10.1023/A:1002790227314. Astrophys.Space Sci.275:349-366,2001.
  149. Korycansky, D. G. (2004). "Astroengineering, or how to save the Earth in only one billion years" (PDF). Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica. 22: 117–120.
  150. "Hurtling Through the Void". Time Magazine. 20 June 1983. Retrieved 5 September 2011.
  151. ۱۵۱٫۰۰ ۱۵۱٫۰۱ ۱۵۱٫۰۲ ۱۵۱٫۰۳ ۱۵۱٫۰۴ ۱۵۱٫۰۵ ۱۵۱٫۰۶ ۱۵۱٫۰۷ ۱۵۱٫۰۸ ۱۵۱٫۰۹ ۱۵۱٫۱۰ ۱۵۱٫۱۱ ۱۵۱٫۱۲ ۱۵۱٫۱۳ Coryn A.L. Bailer-Jones, Davide Farnocchia (3 April 2019). "Future stellar flybys of the Voyager and Pioneer spacecraft". Research Notes of the American Astronomical Society. 3 (59): 59. arXiv:1912.03503. Bibcode:2019RNAAS...3...59B. doi:10.3847/2515-5172/ab158e.
  152. "Cornell News: "It's the 25th Anniversary of Earth's First (and only) Attempt to Phone E.T."". Cornell University. 12 November 1999. Archived from the original on 2 August 2008. Retrieved 29 March 2008.
  153. Dave Deamer. "In regard to the email from". Science 2.0. Retrieved 2014-11-14.
  154. "KEO FAQ". keo.org. Retrieved 14 October 2011.
  155. Lasher, Lawrence. "Pioneer Mission Status". NASA. Retrieved 8 April 2000. Check date values in: |accessdate= (help)
  156. ۱۵۶٫۰ ۱۵۶٫۱ "The Pioneer Missions". NASA. Retrieved 5 September 2011.
  157. "LAGEOS 1, 2". NASA. Retrieved 21 July 2012.
  158. Jad Abumrad and Robert Krulwich (12 February 2010). Carl Sagan And Ann Druyan's Ultimate Mix Tape (Radio). National Public Radio.
  159. "The Long Now Foundation". The Long Now Foundation. 2011. Retrieved 21 September 2011.
  160. "A Visit to the Doomsday Vault". CBS News. 20 March 2008.
  161. "Memory of Mankind". Archived from the original on 23 January 2015.
  162. "Human Document Project 2014".
  163. Begtrup, G. E.; Gannett, W.; Yuzvinsky, T. D.; Crespi, V. H.; et al. (13 May 2009). "Nanoscale Reversible Mass Transport for Archival Memory" (PDF). Nano Letters. 9 (5): 1835–1838. Bibcode:2009NanoL...9.1835B. doi:10.1021/nl803800c. Archived from the original (PDF) on 22 June 2010. Retrieved 11 April 2015.
  164. "5D 'Superman memory' crystal could lead to unlimited lifetime data storage". University of Southhampton. 9 July 2013.
  165. Zhang, J.; Gecevičius, M.; Beresna, M.; Kazansky, P. G. (June 2013). "5D Data Storage by Ultrafast Laser Nanostructuring in Glass" (PDF). CLEO: Science and Innovations. Optical Society of America: CTh5D-9. Archived from the original (PDF) on 6 September 2014. Retrieved 11 April 2015.
  166. "Tetrafluoromethane". Toxicology Data Network (TOXNET). United States National Library of Medicine. Retrieved 4 September 2014.
  167. "Time it takes for garbage to decompose in the environment" (PDF). New Hampshire Department of Environmental Services. Archived from the original (PDF) on 9 June 2014. Retrieved 11 April 2015.
  168. Lyle, Paul (2010). Between Rocks And Hard Places: Discovering Ireland's Northern Landscapes. Geological Survey of Northern Ireland.
  169. Weisman, Alan (2007-07-10), The World Without Us, New York: Thomas Dunne Books/St. Martin's Press, pp. 171–172, ISBN 0-312-34729-4, OCLC 122261590
  170. "Apollo 11 -- First Footprint on the Moon". Student Features. NASA.
  171. Meadows, A. J. (2007). The Future of the Universe. Springer. pp. 81–83.
  172. Weisman, Alan (2007-07-10), The World Without Us, New York: Thomas Dunne Books/St. Martin's Press, p. 182, ISBN 0-312-34729-4, OCLC 122261590
  173. Zalasiewicz, Jan (2008-09-25), The Earth After Us: What legacy will humans leave in the rocks?, Oxford University Press, Review in Stanford Archaeolog
  174. ۱۷۴٫۰ ۱۷۴٫۱ ۱۷۴٫۲ ۱۷۴٫۳ ۱۷۴٫۴ ۱۷۴٫۵ ۱۷۴٫۶ ۱۷۴٫۷ ۱۷۴٫۸ Meeus, J. & Vitagliano, A. (2004). "Simultaneous Transits" (PDF). Journal of the British Astronomical Association. 114 (3). Archived from the original (PDF) on 15 June 2006. Retrieved 7 September 2011.
  175. "Why is Polaris the North Star?". NASA. Retrieved 10 April 2011.
  176. ۱۷۶٫۰ ۱۷۶٫۱ Plait, Phil (2002). Bad Astronomy: Misconceptions and Misuses Revealed, from Astrology to the Moon Landing "Hoax". John Wiley and Sons. pp. 55–56.
  177. Falkner, David E. (2011). The Mythology of the Night Sky. Springer. p. 116.
  178. Calculation by the Stellarium application version 0.10.2, retrieved 2009-07-28
  179. Kieron Taylor (1 March 1994). "Precession". Sheffield Astronomical Society. Archived from the original on 23 July 2018. Retrieved 2013-08-06.
  180. Falkner, David E. (2011). The Mythology of the Night Sky. Springer. p. 102.
  181. Komzsik, Louis (2010). Wheels in the Sky: Keep on Turning. Trafford Publishing. p. 140.
  182. Laskar, J.; et al. (1993). "Orbital, Precessional, and Insolation Quantities for the Earth From ?20 Myr to +10 Myr". Astronomy and Astrophysics. 270: 522–533. Bibcode:1993A&A...270..522L.
  183. Laskar; et al. "Astronomical Solutions for Earth Paleoclimates". Institut de mécanique céleste et de calcul des éphémérides. Retrieved 20 July 2012.
  184. Aldo Vitagliano (2011). "The Solex page". Universit... degli Studi di Napoli Federico II. Archived from the original on 10 February 2012. Retrieved 20 July 2012.
  185. James, N.D (1998). "Comet C/1996 B2 (Hyakutake): The Great Comet of 1996". Journal of the British Astronomical Association. 108: 157. Bibcode:1998JBAA..108..157J.
  186. Horizons output. "Barycentric Osculating Orbital Elements for Comet C/1999 F1 (Catalina)". Retrieved 2011-03-07.
  187. Borkowski, K.M. (1991). "The Tropical Calendar and Solar Year". J. Royal Astronomical Soc. of Canada. 85 (3): 121–130. Bibcode:1991JRASC..85..121B.
  188. Bromberg, Irv. "The Rectified Hebrew Calendar".
  189. Strous, Louis (2010). "Astronomy Answers: Modern Calendars". University of Utrecht. Retrieved 14 September 2011.
  190. Richards, Edward Graham (1998). Mapping time: the calendar and its history. Oxford University Press. p. 93.
  191. "Julian Date Converter". US Naval Observatory. Retrieved 20 July 2012.
  192. «WIPP Permanent Markers Implementation Plan, rev1 (2004)» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۸ سپتامبر ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۱۱ آوریل ۲۰۱۵.
  193. Time: Disasters that Shook the World. New York City: Time Home Entertainment. 2012. ISBN 1-60320-247-1.
  194. ۱۹۴٫۰ ۱۹۴٫۱ Fetter, Steve (March 2006). "How long will the world's uranium supplies last?".
  195. Biello, David (28 January 2009). "Spent Nuclear Fuel: A Trash Heap Deadly for 250,000 Years or a Renewable Energy Source?". Scientific American.
  196. ۱۹۶٫۰ ۱۹۶٫۱ Ongena, J; G. Van Oost. "Energy for future centuries - Will fusion be an inexhaustible, safe and clean energy source?" (PDF). Fusion Science and Technology. 2004. 45 (2T): 3–14. Archived from the original (PDF) on 14 October 2013. Retrieved 26 April 2015.
  197. Cohen, Bernard L. (January 1983). "Breeder Reactors: A Renewable Energy Source" (PDF). American Journal of Physics. 51 (1): 75. Bibcode:2005BGD.....2.1665F. doi:10.1119/1.13440.