باز کردن منو اصلی

ادبیات شیعی شاخه‌ای از ادبیات دینی در حوزهٔ زبان و ادب فارسی است. درون‌مایهٔ این شاخهٔ ادبی، بیان مناقب و فضایل اهل بیت پیامبر اسلام است. این ادبیات در میان زبان‌های عربی و فارسی شکل گرفته و رواج یافته؛ و با وجود تفاوت شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دو زبان، اما شاعران شیعی هر کدام در طول زمان گاه به شیوه‌ای یکسان رفتار کرده‌اند، به‌گونه‌ای‌که شباهت میان شعر شیعی دو زبان پیش می‌آید.[۱]

شیعه
Hadith Ali.svg
درگاه تشیع
عقاید
فروعنماز • روزه • خمس • زکات • حج • جهاد • امر به معروف و نهی از منکر • تولی • تبری
عقاید برجستهمهدویت: غیبت (غیبت صغرا، غیبت کبراانتظار، ظهور و رجعت • بدا • شفاعت و توسل • تقیه • عصمت • مرجعیت، حوزه علمیه و تقلید • ولایت فقیه • متعه • شهادت ثالثه • جانشینی محمد • نظام حقوقی
شخصیت‌ها
چهارده معصوممحمد • علی • فاطمه • حسن • حسین • سجاد • باقر • صادق • کاظم • رضا • جواد (تقی) • هادی (نقی) • حسن (عسکری) • مهدی
صحابهسلمان فارسی • مقداد بن اسود • میثم تمار • ابوذر غفاری • عمار یاسر • بلال حبشی • جعفر بن ابی‌طالب • مالک اشتر • محمد بن ابوبکر • عقیل • عثمان بن حنیف • کمیل بن زیاد • اویس قرنی • ابوایوب انصاری • جابر بن عبدالله انصاری • ابن‌عباس • ابن مسعود • ابوطالب • حمزه • یاسر • عثمان بن مظعون • عبدالله بن جعفر • خباب بن ارت • اسامة بن زید • خزیمة بن ثابت • مصعب بن عمیر • مالک بن نویره • زید بن حارثه
زنان: فاطمه بنت اسد • حلیمه • زینب • ام کلثوم بنت علی • اسماء بنت عمیس • ام ایمن • صفیه بنت عبدالمطلب • سمیه
رجال و علماکشته‌شدگان کربلا • فهرست رجال حدیث شیعه • اصحاب اجماع • روحانیان شیعه • عالمان شیعه • مراجع تقلید
مکان‌های متبرک
مکه و مسجدالحرام • مدینه، مسجد النبی و بقیع • بیت‌المقدس و مسجدالاقصی • نجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفه • کربلا و حرم حسین بن علی • کاظمین و حرم کاظمین • سامرا و حرم عسکریین • مشهد و حرم علی بن موسی الرضا
دمشق و زینبیه • قم و حرم فاطمه معصومه • شیراز و شاه‌چراغ • کاشمر و حمزه بن حمزه بن موسی بن جعفر امامزاده سید مرتضی و آرامگاه سید حسن مدرس • آستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرف • ری و حرم شاه عبدالعظیم
مسجد • امامزاده • حسینیه
روزهای مقدس
عید فطر • عید قربان (عید اضحی) • عید غدیر خم • محرّم (سوگواری محرمتاسوعا، عاشورا و اربعین) • عید مبعث • میلاد پیامبر • تولد ائمه • ایام فاطمیه
رویدادها
رویداد مباهله • رویداد غدیر خم • سقیفه بنی‌ساعده • فدک • رویداد خانه فاطمه زهرا • قتل عثمان • جنگ جمل • نبرد صفین • نبرد نهروان • واقعه کربلا • مؤتمر علماء بغداد • حدیث ثقلین • اصحاب کسا • آیه تطهیر • شیعه‌کُشی
کتاب‌ها
قرآن • نهج‌البلاغه • صحیفه سجادیه
کتب اربعه: الاستبصار • اصول کافی • تهذیب الاحکام • من لایحضره الفقیه
مصحف فاطمه • مصحف علی • اسرار آل محمد
وسائل‌الشیعه • بحارالانوار • الغدیر • مفاتیح‌الجنان
تفسیر مجمع‌البیان • تفسیر المیزان • کتب شیعه
شاخه‌ها
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری) • اسماعیلیه • زیدیه • غلاه • واقفیه
منابع اجتهاد
کتاب (قرآن) • سنت (روایات پیامبر و ائمه) • عقل • اجماع

شعر شیعی عربیویرایش

شعر شیعی از صدر اسلام و با سرودهٔ عربی حسان بن ثابت در روز غدیر خم آغاز شد.[۲] پس از آن، قصیدهٔ حجر بن عدی در ستایش علی بن ابی‌طالب، دارای سبک و بیان زیبا، اما معنا و عاطفهٔ سطح پایین‌تر و ساده‌تری است و عقاید شیعه در آن نمودی کلی دارد و ازاین‌رو نمی‌توان آن را شعری شیعی به‌شمار آورد. مضامین شعر شیعی عربی در دوران خلفای راشدین و آغاز خلافت امویان، مسئلهٔ ولایت علی بن ابی‌طالب و ماجرای غدیر خم، ماجرای سقیفه و خشم و اندوه در قالب‌های هجو، مدح و رثاست. عاشورا از دیگر مضامینی است که شعر شیعی را به مرحلهٔ تازه‌ای وارد و در آن تحول بزرگی ایجاد کرد. کمیت بن زید اسدی از شاعران شیعی روزگار اموی، روش تازه‌ای را در شعر شیعی به‌وجود آورد، به‌گونه‌ای‌که با به‌کاربردن استدلال، سبک احتجاج را بنیان‌گذاری کرد. مهم‌ترین ویژگی شعر شیعی این دوران، سیاسی‌بودن آن است. برخی دیگر از ویژگی‌های آن عبارتند از: ۱. انعکاس سیاست دینی، ۲. سوز و حرارت احساس، ۳. تناسب اسلوب با انگیزهٔ سرودن.[۳]

شعر شیعی در روزگار عباسیان به مرحلهٔ تازه‌ای وارد شد، به‌گونه‌ای‌که مضمون شعر از استدلال بر حقانیت و شایستگی برای خلافت از جهت وراثت و نص، به استدلال بر شایسته‌تر و محق‌تر متمرکز شد. شاعران در این روزگار در شعر خود تقیه می‌کردند. از دیگر ویژگی‌های شعر این دوران، جنبهٔ تصویری بودن آن است. منصور نمری، ابوتمام، دعبل خزاعی، شریف رضی و مهیار دیلمی از شاعران شیعی عصر عباسی هستند.[۴]

شعر شیعی فارسیویرایش

شعر شیعی فارسی بسیار دیرتر از شعر شیعی عربی و در سدهٔ چهارم هجری آغاز شد. در این هنگام شعر شیعی در حوزهٔ عربی رشد و انسجام یافته‌بود. شعر شیعی در سدهٔ چهارم و با حمایت آل بویه شکل گرفت. رودکی، کسایی مروزی و فردوسی آغازگر این روند بودند. ناصرخسرو، انوری، سنایی و ابوالمفاخر رازی از دیگران شاعرانی هستند که در اشعار خود مضامین شیعی و فاطمی را وارد کردند. از ویژگی‌های شعر شیعی فارسی در سدهٔ چهارم منقبت‌خوانی و ذکر فضایل و مدایح پیامبر و اهل بیت بود، قوامی رازی نمونه‌ای از این شاعران است. در این زمان سرایش مراثی مذهبی آغاز شد. در سدهٔ هفتم، حساسیت‌های مذهبی کاسته شد. در این عصر شمار شاعرانی که در منقبت یا رثای اهل بیت شعر سرودند، افزایش یافت، مانند فخرالدین عراقی، سلمان ساوجی، خواجوی کرمانی، حسن کاشی. سرودن قصاید خاص دینی در سدهٔ نهم رایج شد. در سدهٔ دهم و هم‌زمان با ظهور صفویان، حکومت، علم، فرهنگ و ادب در خدمت تشیع قرار گرفت. عصر صفویه در ایران، دوران طلایی و شکوفایی ادبیات شیعی است که مشهورترین شاعر آن محتشم کاشانی است. بابافغانی شیرازی، اهلی شیرازی، لسانی شیرازی، فضولی بغدادی، وحشی بافقی از دیگر شاعران این دوره هستند. سرایش مراثی به‌ویژه دربارهٔ عاشورا در این دوران به‌شدت اوج گرفت. در عصر قاجار برخلاف دوران افشار و زند، شعر شیعی فارسی از نظر کمی بسیار رشد کرد، اما از لحاظ کیفی گرفتار آسیب‌های پیشین بود. حزین لاهیجی، عاشق اصفهانی، صباحی بیدگلی، نشاط اصفهانی، یغمای جندقی، وصال شیرازی از شاعران برجسته این دوره هستند.[۵]

پانویسویرایش

منابعویرایش

  • انصاری، نرگس (تابستان ۱۳۹۲). «شعر شیعی فارسی و عربی در گذر تاریخ». ادبیات دینی. مشهد (۴): ۱۶۷–۱۹۴.
  • محمدرضایی، علیرضا؛ واصلی، عالیه‌سادات (۱۳۹۳). «فاطمه (س) در شعر عربی». دانشنامهٔ فاطمی. دوم. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهٔ اسلامی. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۱۰۸-۲۳۵-۱.