کردستان

منطقه‌ای در آسیا
(تغییرمسیر از سرزمین کردستان)

مختصات: ۳۷°۰۰′ شمالی ۴۳°۰۰′ شرقی / ۳۷.۰۰۰°شمالی ۴۳.۰۰۰°شرقی / 37.000; 43.000

کردستان
07264A28-8F58-49CC9EE047EF76AE4583.jpg
مناطق کردنشین
زبان زبان‌های کردی
ناحیه جزیره (میانرودان) و زاگرس، شامل قسمت‌هایی از ناحیه آناتولی شرقی (سرزمین کوهستانی ارمنستان) و ناحیه آناتولی جنوب شرق، شمال سوریه، شمال عراق، و شمال غربی فلات ایران.[۱]
کشورها عراق عراق
 ایران
 ترکیه
 سوریه
مساحت ۱۹۰٬۰۰۰ یا ۳۹۰٬۰۰۰ یا ۵۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع
جمعیت ۳۶ میلیون (آمار ۲۰۱۶)[۲][۳]
دامنه .krd

کردستان به منطقه‌ای تعریف‌شده به صورت تقریبی از نظر جغرافیایی و فرهنگی گفته می‌شود که بیشتر ساکنین آن کرد هستند[۴] و فرهنگ، زبان و ملیت کردی در آن به صورت تاریخی بنا شده‌است.[۵] کردستان منطقه‌ای را از شمال غربی زاگرس تا شرق توروس را دربردارد.[۶] این منطقه حدوداً ۱۹۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع مساحت دارد.

محتویات

تاریخچهویرایش

پیدایشویرایش

کردها از نسل مادها هستند که پس از فروپاشی امپراتوری ماد همواره علیه امپراتوری‌های غیر کرد حاکم بر کردستان قیام کردند. تمام سرزمین کردنشین تا سال ۱۵۱۴ میلادی یکی از ایالات ایران بودند. کردها در سراسر ایران[۷][۸][۹] و نیز در بخش‌های دیگری از خاورمیانه و آسیای مرکزی زندگی می‌کنند. کردها دارای تاریخ مشترک با دیگر ایرانیان هستند و به گویش‌ها و لهجه‌های زبان کردی سخن می‌گویند.

سلجوقیانویرایش

هم‌زمان با روی کار آمدن ترکمن‌های سلجوقی در سال ۵۱۲ هجری قمری (۱۱۱۸ میلادی) و پادشاهی سلطان احمد سنجر برای اولین بار ایالتی به نام کردستان در محدوده ایالت جبال (کوهستان) به مرکزیت شهر کرمانشاه تأسیس و نام «کردستان» برای نخستین بار استفاده شد.[۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴] این نام در منابع تاریخی از سال ۱۱۵۱ میلادی برای محدوده‌ای در غرب خاورمیانه آن زمان کاربرد داشته‌است.

امپراتوری عثمانیویرایش

 
City of Diyarbakır. دیاربکر

بخش عمده سرزمین کردستان بر اثر حمله امپراتوری عثمانی به دولت صفوی در جنگ چالدران در سال ۱۵۱۴ میلادی از تحت تصرف دولت صفوی ایران جدا شد و امروزه به نام کردستان ترکیه، کردستان عراق و کردستان سوریه ضمیمه خاک کشورهای ترکیه، عراق و سوریه شده‌اند. پس از جنگ چالدران نیز مناطق جدا شده، بارها بین ایران و عثمانی دست به دست شده‌اند و هردو طرف قیام‌های کردها برای خودمختاری را سرکوب کردند.

 
دهوک مرکز استان دهوک عراق

تاریخ مشترک کردها با ترک‌ها پس از جنگ چالدران و پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی با ترک‌ها و عرب‌ها و ایرانیان ادامه یافت. امپراتوری عثمانی سال‌ها بر بخش جدا شده سرزمین کردستان از دولت صفوی فرمان‌راند تا اینکه با پایان جنگ جهانی اول و نابودی امپراتوری عثمانی متصرفات آن: سرزمین کردستان، سرزمین‌های عربی، آسیای کوچک و بالکان به دست پیروزمندان جنگ جهانی اول، امپراتوری بریتانیا و جمهوری سوم فرانسه تقسیم شدند.[۱۵]

جغرافیایی انسانیویرایش

امروز کردستان را اغلب با عنوان جمع مناطقی با اکثریت قومی کرد توصیف می‌کنند.

بر اساس اطلاعات‌نامه جهان ۳۰ میلیون کرد در جهان وجود دارد.[۱۶] برخی منابع مانند مؤسسه کردی پاریس جمعیت آن‌ها را بین ۳۶ تا ۴۵ میلیون برآورد می‌کنند.[۱۷] البته آمارهای بیشتر از این مقدار هم منتشر شده‌است.[۱۸] جمعیت زیادی از کُردها نیز در خارج از مناطق کردنشین در شهرهای استانبول، تهران، آنکارا، کرج و کشورهای آلمان، سوئد، نروژ و اسرائیل سکونت دارند.

بزرگترین و مهم‌ترین شهرهای کردنشین در چهار کشور ترکیه، ایران، عراق و سوریه که جمعیتی بیش از ۱۱۰٬۰۰۰ نفر دارند:

 
طاق بستان کرمانشاه در شب
 
ایلام از شهرهای مهم کردنشین
رتبه نام شهر جمعیت استان کشور
1 کرمانشاه ۹۴۶٬۶۵۱ استان کرمانشاه ایران
2 غازی عینتاب ۱٬۴۶۵٬۰۰۰ استان غازی عینتاب جنوب شرقی ترکیه
3 هه ولیر ۱٫۰۲۵٫۰۰۰ استان هه ولیر منطقه خودگردان کردستان عراق
4 دیاربکر ۱،۶۷۳،۱۱۹ استان دیاربکر آناتولی در جنوب شرق ترکیه
5 کرکوک ۸۵۰٬۷۸۷ استان کرکوک منطقه خودگردان کردستان عراق
7 ارزنجان ١٣٧.٥٦٩ استان ارزنجان ترکیه
8 وان ۳۶۱٬۱۶۳ استان وان ترکیه
9 زاخو ۳۵۰٫۰۰۰ استان دهوک منطقه خودگردان کردستان عراق
10 سنندج ۵۰۱۰۰۰ استان کردستان ایران
11 سقز ۲۲۷۰۰۰ استان کردستان ایران
12 قامشلی ۱۸۴٬۲۳۱ استان حسکه فدراسیون شمال سوریه
13 ایلام ۱۹۹٬۸۶۱ استان ایلام ایران
14 بوکان ۲۵۱۰۰۰ استان آذربایجان غربی ایران
15 مهاباد ۲۳۶۰۰۰ استان آذربایجان غربی ایران
16 سلیمانیه ۱٬۷۰۰٬۰۰۰ استان سلیمانیه منطقه خودگردان کردستان عراق
17 خانقین ۶۰۸۰۰ استان دیاله منطقه خودگردان کردستان عراق
18 ارزروم ۳۶۷۰۰۰ استان ارزروم ترکیه
19 مریوان ۱۹۵۰۰۰ استان کردستان ایران
20 سردشت ۱۱۸۰۰۰ استان آذربایجان غربی ایران
21 قروه ۱۴۰۰۰۰ استان کردستان ایران
22 کوبانی ۵۴٬۶۸۱ کانتون کوبانی فدراسیون شمال سوریه
23 بیجار ۸۹۰۰۰ استان کردستان ایران
24 اسلام‌آباد غرب ۹۴٬۶۹۹ استان کرمانشاه ایران
25 کنگاور ۵۳٬۴۴۹ استان کرمانشاه ایران
26 پیرانشهر ۱۳۸۰۰۰ استان آذربایجان غربی ایران
27 دهوک ۲۸۴٬۰۰۰ استان دهوک منطقه خودگردان کردستان عراق
29 حسکه ۱۸۸٬۱۶۰ استان حسکه فدراسون شمال سوریه
30 عفرین ۸۰٬۰۰۰ کانتون عفرین فدراسیون شمال سوریه

جاذبه‌های طبیعیویرایش

در بین جاذبه‌های فراوان کردستان، دریاچه زریبار به عنوان بزرگترین چشمه آب شیرین جهان از زیبایی خاصی برخوردار است. دریاچه زریبار یا به عبارت بهتر تالاب آب شیرین زریبار، دریاچه‌ای با آب شیرین و از نوع دریاچه‌های زمین‌ساخت صفحه‌ای (تکنونیکی) است و به دوره نوزیستی سوم زمین‌شناسی (سنوزوئیک) بر می‌گردد. این دریاچه با جاذبه منحصر به فرد، مهم‌ترین تالاب استان کردستان به‌شمار می‌رود. دریاچه زریبار در فاصله ۲ کیلومتری شمال‌غربی شهر مریوان و در ارتفاع ۱۲۸۵ متری از سطح دریا و در طول جغرافیایی ′۸°۴۶ و عرض جغرافیایی ′۳۲°۳۵ قرار گرفته‌است که شرق و غرب آن را دو رشته کوه پوشیده از جنگل‌های بلوط و دار مازو دربر گرفته‌است. در شمال و جنوب آن نیز، دشت‌های سرسبز بیلو و مریوان واقع شده‌اند.[۱۹]

چشم‌اندازی از دریاچهٔ زریبار بزرگترین چشمهٔ آب شیرین دنیا

مناطق تاریخیویرایش

غار کرفتوویرایش

از لحاظ دیرینگی، شهر کرمانشاه دارای صدها آثار در فهرست میراث فرهنگی ایران و در سازمان جهانی میراث فرهنگی به ثبت رسیده‌اند. غار کَرَفتو (به کردی: ئه‌شکه‌وتی که‌ره‌فتوو، Eşkewti Kereftû)، غاری در ۳۱ کیلومتری شمال غرب شهر دیواندره[۲۰] در استان کردستان ایران است. این غار، یک غار آهکی است که در دوران سوم زمین‌شناسی شکل گرفته‌است.[۲۰] بخش‌هایی از این غار، دست‌کَند است و کتیبه‌هایی از دوران پیش از تاریخ دارد.[۲۱] آثار تاریخی موجود در این غار مربوط به سده ۳ (میلادی) هستند.[۲۲] این غار، در بخش کرفتو از توابع دیواندره واقع شده و در تاریخ ۲۰ بهمن ۱۳۱۸ با شماره ثبت ۳۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۲۳] کتیبه‌ای یونانی بر سردر یکی از اتاق‌های طبقه سوم این غار وجود دارد که از این غار به عنوان معبد هراکلیوس نام برده‌است.[۲۰]

 
سقز، شهری گردشگری واقع در مناطق کردنشین کشور ایران

دژ قمچقایویرایش

دژ یا قلعه قمچقای (دره شاهان) مربوط به هزاره سوم (پیش از میلاد) و هزاره اول (پیش از میلاد) است. این دژ در شهرستان بیجار، روستای قمچقای واقع شده و در تاریخ ۴ آبان ۱۳۶۵ با شماره ثبت ۱۷۲۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

دژ قمچقای در فاصله ۶۰ کیلومتری شمال بیجار و یک کیلومتری شمال روستای قم چقا و داخل منطقه حفاظت‌شده بیجار قرار دارد. به نظر کارشناسان، سنگ‌نبشته موجود در دژ تاریخی قمچقای بیجار با نقش هیروگلیف و به خط هراتیک، جزو قدیمی‌ترینسنگ‌نبشته‌های نیمه تصویری ایران قلمداد شده و کتیبه آن با خط میخی سومری قابل مقایسه است. ارتفاع دیواره‌های این دژ به ۲۰۰ متر می‌رسد و تنها راه ارتباطی دژ با خارج، گذرگاه باریکی است که ساخته و پرداخته دست صاحب هنری است که یک نفر به دشواری می‌تواند از آن عبور کند. گستره دژ بیش از ۵۰۰۰ متر مربع با مخازن متعدد آب است که در سنگ کنده شده و پناهگاه زیرزمینی آن با عمق ۴۱ پله به صورت تونلی از سنگ کنده شده و به زیر دژ هدایت می‌شود. از دژ بزرگ قمچقای در دوران پارت‌ها و شاهنشاهی ساسانی نیز استفاده شده که هم‌زمان با محاصره آتشکده آذرگشسپ در تخت سلیمان (۱۰۰ کیلومتری شمال همین دژ) به وسیله هراکیلوس امپراتور روم شرقی، موجبات تخریب آن فراهم شده‌است. این دژ از نظر قدمت بسیار بااهمیت است و در برهه‌های گوناگون مورد استفاده اقوام مختلفی واقع شده‌است؛ بنابراین دژ قمچقای یکی از دژهای با ارزش و تاریخی شناخته شده ایران است. بعضی احتمال می‌دهند که جام مارلینگ در آنجا مدفون است.

 
مهاباد از شهرهای پرحاشیه و سیاسی کردنشین

غار و تپه قلایچیویرایش

همچنین آثار تاریخی شهرستان بوکان از جمله غار قلایچی و تپه قلایچی که به عقیده بسیاری از مورخان و باستان شناسان ایرانی و خارجی ۳٬۰۰۰ سال قدمت دارد و پایتخت حکومت منائیان بوده‌است.[۲۴][۲۵]

سنگ‌های کرمانشاهویرایش

کاوش در منطقه «حجیج» در شمال غرب استان کرمانشاه علاوه بر کشف دست ساخته‌های سنگی با قدمت ۴۰ هزار سال، با نمایان شدن نشانه‌هایی از دوره فراپارینه‌سنگی نیز همراه بود. نتایج اولیه برنامه پژوهشی شناسایی و کاوش در مکان‌های پارینه‌سنگی منطقه حجیج در شمال غرب استان کرمانشاه نشانه‌ای از وجود آثار سکونت انسان‌های نخستین در این منطقه است.[۲۶]

انجام این کاوش در چند پناهگاه صخره‌ای در نزدیکی روستای حجیج، منجر به شناسایی بقایای فرهنگی دوره پارینه‌سنگی میانی شده‌است. تا پیش از این، شناخت باستان‌شناسان از دوره‌های پارینه‌سنگی این منطقه بسیار محدود بوده و این کاوش‌های باستان‌شناختی علاوه بر جنبه حفظ، ثبت و ضبط روشمند اطلاعات این مکان‌ها، نقش بسزایی در افزایش آگاهی از زندگی و محدوده پراکنش انسان‌های دوره پارینه‌سنگی در منطقه حجیج و شمال غرب کرمانشاه دارند. همچنین چند مکان با آثار دوره پارینه‌سنگی در اورامان شناسایی شده‌اند که قدیمی‌ترین آن‌ها در نزدیکی حجیج قرار دارد و متعلق به دوره پارینه‌سنگی میانی است.[۲۶]

یافته‌های بدست آمده از یکی از این مکان‌ها عمدتاً دست ساخته‌های سنگی مانند سنگ مادرهای شعاعی تراشه و خراشنده‌اند که کم و بیش نشان دهنده ویژگی‌های ابزارسازی صنعت «موستری» زاگرس و تا حدودی نیز متفاوت و دارای ویژگی‌های خاص محلی هستند.[۲۶]

محدوده ارضیویرایش

ادمونس در کتاب خود بنام «کردها، عرب‌ها و ترک‌ها» می‌نویسد: شمال کردستان بوسیله خطی بین ارزروم و ارزنجان مشخص است. پس از آن خط قهرمان‌مرعش را دور زده و به طرف جنوب می‌رود و عثمانیه را دور زده و از غرب به دریای مدیترانه می‌رسد. در جنوب غرب به جبله و بعد به حلب می‌رسد. در جنوب غربی از تپه‌هایی که در جهت رود دجله قرار دارند گذشته و به طرف رشته‌کوه حمرین متمایل می‌شود و تا شرق از کرمانشاه و ایلام گذشته و با عبور از سنندج، سقز، مهاباد، ارومیه، خوی، و ماکو در ایروان پایان می‌یابد.[۲۷]

در زمان سلطان احمد سنجر، آخرین سلطان مقتدر سلجوقی، ایالتی با پایتختی شهر بهار ایجاد شد که امروزه در شمال شرقی همدان قرار دارد. این ایالت که بین آذربایجان و لرستان قرار داشت شامل ناحیه‌ای از همدان، دینور، کرمانشاه و سنه (سنندج) در شرق زاگرس و در غرب استان ایلام پشتکوه، شهرزور و خفتیه در زاب می‌شد. حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب کردستان را به ۱۶ بخش تقسیم کرده‌است. به هر روی محدوده نامی کردستان در قرن‌های مختلف متغیر بود. شرف‌الدین در شرفنامه فصول سوم و چهارم کتاب اول مردم لر را جزو کردستان می‌آورد. همه مورخین عربی همه چیز را در ایالتی که جبال می‌خوانند می‌آورند. اولیا چلبی جهانگرد ترک، در سیاست نامه‌اش ۹ ولایت را که در زمان او کردستان را تشکیل می‌دادند برمی‌شمرد: ارزروم، وان، حکاری، دیاربکر، جزیره، احمدیه، موصل، شهرزور و اردلان که پیمودنش ۱۷ روز زمان می‌برده‌است. رقابت بین سلاطین عثمانی و شاهان ایران این یگانگی را شکست.[۲۸]

محدوده قومیویرایش

مردم کرد از از اقوام اصیلی هستند[۲۹] که در بسیاری از نقاط ایران[۷][۸][۳۰] و نیز در بخش‌های دیگری از خاورمیانه و آسیای مرکزی زندگی می‌کنند. روشن است که محدوده تاریخی و سیاسی کردستان با محدوده قومی واقعی آن منطبق نیست؛ بنابراین محدوده هریک از سرزمین‌های مورد نظر باید کم و بیش، حدودی تعریف شوند.

در حالی که بسیاری از کردها در خارج از کردستان قومی زندگی می‌کنند، بسیاری غیر کردها هم در کردستان زندگی می‌کنند. در ترکیه، ترک‌ها همه جا هستند؛ ولی در شمال برخی اوست‌ها و چرکس‌ها و در جنوب برخی مسیحیان سیریاک و یاکوبی هم زندگی می‌کنند. ارامنه کاملاً محو شده‌اند. در ایران، در غرب دریاچه ارومیه و در عراق در منطقه دهوک-زاخو و کرکوک برخی کلدانی‌ها و آشوریان و در شهرهای اندکی ارامنه زندگی می‌کنند. یهودیان که زمانی حضور زیادی داشتند از ۱۹۴۸ همگی مهاجرت کرده‌اند. در کرکوک برخی ترکمن‌ها زندگی می‌کنند.[۲۸]

کردستان ترکیهویرایش

در ترکیه، کردها در سرتاسر ناحیه شرقی کشور زندگی می‌کنند. بنا بر تروتر، حد محدوده‌شان به شمال خط دیویغی-ارزروم-قارص بود. در ناحیه ارزروم خصوصاً در شرق و جنوب شرق یافت می‌شوند. کردها همچنین شیب‌های غربی کوه آرارات، باشندگان اصلی بخش‌های کاقیزمان و توزلوجا‌اند. در غرب، آن‌ها در کمربند پهنی ماورای فرات و در ناحیه سیواس، بخش‌های کانغالی و دیوریغی حضور دارند. کل منطقه شامل نواحی شرق و جنوب شرقی این حدود می‌شود. برخی گروه‌های مهم کرد در هیمنه و در شهرهای بزرگ استانبول، آنکارا و ازمیر هستند. به اختصار از ۸۱ ایل یا استان ترکیه کردها در ۲۱ ایل زندگی می‌کنند؛ که در شمال شرقی، استان‌های ارزنجان، ارزروم و قارص، در مرکز، از غرب به شرق و شمال به جنوب استان‌های ملطیه، تونج‌ایلی، الازیغ، موش، کاراکوزه (اغری)، سپس آدیامان، دیاربکر، سعرد، بیتلیس، و وان، نهایتاً استان‌های جنوبی شانلی‌اورفه، ماردین و چلامریک (حکاری) هستند.[۲۸]

 
Kurdish majority Turkey-es

همچنین جمعیت شایان توجهی از کردها در سراسر فلات آناتولی تا کرانه‌های دریای مدیترانه پراکنده‌اند. این جمعیت که بیش‌تر کردهای آناتولی مرکزی خوانده می‌شوند بیش‌تر باشندگان برخی استان‌های مرکزی آناتولی چون استان قونیه را شکل می‌دهند. بیشتر جمعیت کردهای ترکیه را شیعیان علوی این کشور تشکیل می‌دهند.[۳۱][۳۲][۳۳]

کردستان ایرانویرایش

در ایران، کردها در شمال غربی و غرب کشور زندگی می‌کنند. استان آذربایجان غربی: شهرهای بوکان، مهاباد، اشنویه (شنو)، نقده، سردشت، پیرانشهر، شاهین‌دژ (سایین قلا) و تکاب؛ در استان اردلان که استان کردستان به مرکزیت سنندج در سقز، بانه، مریوان، قروه، بیجار، دیواندره ،کامیاران، دهگلان، سروآباد (سولاباد) و اورامان؛ و در استان همدان در شهرستان اسدآباد ایل چهاردولی؛ در استان کرمانشاه به مرکزیت کرمانشاه: اسلام‌آباد غرب، گیلانغرب، سرپل ذهاب، پاوه، سنقر، جوانرود، روانسر، دالاهو، ثلاث باباجانی و قصر شیرین؛ در استان ایلام به مرکزیت ایلام: شهرستان‌های ایلام، آبدانان، بدره، ایوان، ملکشاهی،مهران‌‌‌‌، سیروان وچرداول کردنشین هستند.

همچنین در گروه‌های جداگانه دیگری از کردها در خراسان نظیر بجنورد، قوچان، درگز، کلات، شیروان، اسفراین و در استان فارس و کرمان نیز رندگی می‌کنند. کردهای زیادی در شهرهای بزرگی چون حومه تهران و مشهد زندگی می‌کنند. در شرق و خارج از ایران، ایل مهم کردی در بلوچستان یافت می‌شود.[۲۸][۳۴][۳۵][۳۶][۳۷][۳۸]شهر کرمانشاه پرجمعیت‌ترین شهر کردنشین ایران است.[۳۹] این شهر در سده ۱۱ (میلادی) که تمام بخش‌های کردستان قسمتی از حکومت سلجوقی بود به عنوان مرکز کردستان شناخته می‌شد.[۴۰]

 
کردستان ایران

کردستان عراقویرایش

در عراق کردها در شمال و شمال شرقی کشور در استان‌های اربیل، سلیمانیه، دهوک و قسمت‌هایی از استان‌های نینوا و دیاله، کرکوک و صلاح‌الدین حضور دارند. سمچر و شیخان مردمی یزیدی دارند. لواهای کرکوک اربیل و سلیمانی (تماماً کرد) و لوای دیاله، ناحیه‌های خانقین و مندلی که در آن کردهای ایران از غرب زاگرس همسایه‌اند. کردهای در بغداد و موصل پرشمارند.[۲۸]

جدا از اشتراکات دیرینه تاریخی و فرهنگی کهن میان ایرانیان و کردهای عراق، مانند اسطوره‌ها و آئین‌هایی چون نوروز)، حکومت‌های معاصر ایران نیز ارتباط خوبی با کردهای عراق داشته‌اند. پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران جمهوری اسلامی ارتباط خود با دو حزب مهم کردی عراق حزب دموکرات کردستان عراق و اتحادیه میهنی کردستان حفظ کرده‌است. بسیاری از زخمی‌های خیزش شعبانیه در سال ۱۹۹۱ میلادی در بیمارستان‌های ایران درمان شدند. بسیاری مردم عادی (برای کار) و رهبران کرد (به خاطر مسائل سیاسی) در ایران زندگی کرده‌اند. برای نمونه، مسعود بارزانی متولد مهاباد است. در جنگ ایران و عراق نیز کردهای مبارز علیه صدام، همکاری‌های وسیعی با ایران داشتند. در دهه ۱۹۹۰ میلادی در جریان درگیری میان دو حزب عمده کرد، ایران (و آمریکا) میانجیگر صلح بین آن‌ها بودند.[۴۱]

کردستان سوریهویرایش

در سوریه آن‌ها در سه بخش شمال کشور و در جنوب اتوبانی که سرحدی را شکل می‌دهد حضور داشته و با همتایانشان در ترکیه در تماس مستقیم هستند. کمربندی ۴۰ کیلومتری در داغ کرد؛ گروهی در محدوه ۶۰x۴۰ کیلومتری در شرق فرات در نزدیکی جرابلس و نهایتاً کمربندی ۲۵۰ کیلومتری در ۳۰ کیلومتری در جزیره بین خابور حضور دارند. دمشق، حمات و حلب هزاران کرد دارند.[۲۸]

قفقازویرایش

در ماوراء قفقاز، هنوز کردهایی زندگی می‌کنند. در ارمنستان در رایون‌های اپران، بسرگچر، هوکتمبریا تالین و اچمیادزین، در جمهوری آذربایجان ۲۵ روستا در رایون‌های کلباجان، لاچین و کوباتلی هستند. کردهایی در باکو، ایروان و تفلیس زندگی می‌کنند.[۲۸]

کتاب‌هاویرایش

 
بوکان، واقع در مناطق کردنشین کشور ایران

حدود نادقیق سرحدات کردستان از تخمین دقیق مساحت آن جلوگیری می‌کند. دانشنامه بریتانیکا، طول کردستان را ۶۰۰ مایل (۹۶۰ کیلومتر) و پهنایش را ۱۵۰ مایل (۲۴۰ کیلومتر) تخمین می‌زند. قاموس العالم، استانبول ۱۸۹۶ که دربارهٔ ولایات کرد عثمانیست طول آن را ۹۰۰ کیلومتر و پهنایش را بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلومتر می‌نویسد. در حال حاضر، استان‌های مختلف کردستان ۱۹۰۰۰۰ کیلومتر مربع را در ترکیه، ۱۲۵۰۰۰ کیلومتر مربع را در ایران، ۶۵۰۰۰ کیلومتر مربع را در عراق، و ۱۲۰۰۰ کیلومتر مربع را در سوریه در بر می‌گیرند. کل مساحت کردستان حدوداً ۳۹۲۰۰۰ کیلومتر تخمین زده می‌شود.[۲۸]

انسان‌شناسیویرایش

از نظر دین و مذهب، بیشتر کُردها مسلمان سنی و اقلیت شیعه هستند. سایر کُردها نیز در کشورهای اروپایی، مسیحی و یهودی هستند. کردها با وجود تفاوتهای انسان‌شناسانه‌شان، نژادی خاص را شکل می‌دهند. با وجود پژوهش‌های بسیار، انسان‌شناسی کردها بسیار ناقص و نامشخص است؛ بنابراین بکارگیری مطالعه زبان و تاریخ ضروری است.[۲۸]

 
یک روستای کوهستانی در اورامان، کردستان

کردهای عرب از کردهای شرقی و جنوبی متمایز هستند. کردهای غربی از نوع چشم آبی، درازسر و دیگران، چشم سیاه، قهوه‌ای، و پهن سر هستند. کردهای عراق را این‌گونه توصیف می‌کنند قدی متوسط (۱٫۶۶ متر) و بدنی بلند اندام دارد. پیشانی و سر پهن و گرد هستند. پهن سری گسترده‌است. ارتفاع صورت متوسط است. بینی کاملاً مقعر است. از عرب پرموتر و بسی موجدار و نرم است. معمولاً قهوه‌ای تیره و چشمانش سیاه است؛ ولی موی بور و چشمان آبی هم یافت می‌شود، خصوصاً در مناطق غربی. رنگ پوست از عرب‌ها روشن‌تر است ولی از آشوریان کمتر روشن است. دندان‌ها طبیعی‌اند و جایشان مناسب است. ساختمان عضلانی خوب است و به‌طور کلی سالم‌اند.»[۲۸]

جستارهای وابستهویرایش

پیوند به بیرونویرایش

یادداشتویرایش


پانویسویرایش

  1. "Kurdistan – Definitions from Dictionary.com". Retrieved 2007-10-21. 
  2. "The Kurdish population". Fondation-Institut kurde de Paris. 20 December 2016. Retrieved 2017-10-15. 
  3. A rough estimate by the CIA Factbook has populations of 14.5 million in Turkey, 6 million in Iran, about 5 to 6 million in Iraq, and less than 2 million in Syria, which adds up to close to 28 million Kurds living in these countries (i.e. in Kurdistan proper and in other parts of the states comprising the area taken together). CIA Factbook estimates as of 2014; Turkey: "Kurdish 18% [of 81.6 million]", Iran: "Kurd 10% [of 80.8 million]", Iraq: "Kurdish 15%-20% [of 32.6 million]" Syria: "Kurds, Armenians, and other 9.7% [of 17.9 million]".
  4. Zaken, Mordechai (2007). Jewish Subjects and Their Tribal Chieftains in Kurdistan: A Study in Survival. Leiden, The Netherlands: BRILL. pp. 1–2. ISBN 9789004161900. Kurdistan was never a sovereign state, though the area with an ethnic and linguistic majority of Kurdish population is defined as Kurdistan. 
  5. M. T. O'Shea, Trapped between the map and reality: geography and perceptions of Kurdistan, 258 pp. , Routledge, 2004. (see p.77)
  6. Kurdistan, Britannica Concise.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ کرد و پراکندگی او در گستره ایران زمین - ح. بهتویی - ۱۳۷۷ - تهران.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ایل‌ها و طایفه‌های عشایری کرد ایران. علی میرنیا. ناشر نسل دانش. ایران. ۱۳۶۸.
  9. آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. ا نتشارات پرسمان. ۱۳۸۲
  10. Kurdish Globe, accessed: 1 March 2010.
  11. Who Are the Kurds?
  12. [۱]
  13. لسترنج، سرزمینهای خلافت شرقی، ص208
  14. جامعه‌شناسی و مردم شناسی، دکتر حشمت الله طبیبی،انتشارات دانشگاه تهران، آذرماه1371
  15. «گاهشمار؛ سرگذشت کردستان از جنگ‌جهانی اول تا امروز». بی‌بی‌سی فارسی. ۳۰ شهریور ۱۳۹۶. 
  16. World Factbook (Online ed.). Langley, Virginia: US Central Intelligence Agency. 2015. ISSN 1553-8133. Retrieved 2 August 2015.  A rough estimate in this edition has populations of 14.3 million in Turkey, 8.2 million in Iran, about 5.6 to 7.4 million in Iraq, and less than 2 million in Syria, which adds up to approximately 28–30 million Kurds in Kurdistan or adjacient regions. CIA estimates are از تاریخ اوت ۲۰۱۵ – Turkey: Kurdish 18%, of 81.6 million; Iran: Kurd 10%, of 81.82 million; Iraq: Kurdish 15%-20%, of 37.01 million, Syria: Kurds, Armenians, and other 9.7%, of 17.01 million.
  17. . mesop، 22 مرداد 1394. http://www.mesop.de/a-people-without-a-voice-syrian-kurds-and-the-future-of-the-middle-east-saif-badrakhan/. بازبینی‌شده در 13 اوت 2015. 
  18. «turkey». ekurd. بازبینی‌شده در 2015 jul 5. 
  19. هفته‌نامهٔ امرداد، یکشنبه ۲۴ دی ۱۳۹۱، سال سیزدهم، شمارهٔ ۲۸۹، ص ۳.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ «غار کرفتو». اطلس تاریخ ایران از ابتدا تا اسلام. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  21. «تهیه پرونده ثبت جهانی غار کرفتو». جام‌جم آنلاین، ۶ اردیبهشت ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  22. «غار کرفتو». وب‌گاه رسمی فرمانداری شهرستان بم. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  23. «دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. بازبینی‌شده در ۱۹/۵/۲۰۱۱. 
  24. «غار قلایچی باعمیق‌ترین چاه ایران». غارنوردی ایران. 
  25. «گزارش ششمین گردهمایی غارنوردان درغار قلایچی "عمیق‌ترین چاه ایران». انسان‌شناسی و فرهنگ، ١٦مرداد١٣٨٩. 
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ ۲۶٫۲ http://www.isna.ir/fa/news/94040804310/کشف-سنگ-ساخته-های-40-هزار-ساله-در-کرمانشاه
  27. حقیقت رفیع، عبدالرفیع. فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستانهای ایران. کومش، 1376. 
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ ۲۸٫۲ ۲۸٫۳ ۲۸٫۴ ۲۸٫۵ ۲۸٫۶ ۲۸٫۷ ۲۸٫۸ ۲۸٫۹ "Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544>
  29. Bois, Th. ; Minorsky, V. ; Bois, Th. ; Bois, Th. ; MacKenzie, D.N. ; Bois, Th. "Kurds, Kurdistan." Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2009. Brill Online
  30. آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲
  31. سعیدیان، عبدالحسین، سرزمین ومردم ایران،انتشارات علم وزندگی، تهران1377، شابک:7_7_90052_964
  32. دانشنامه دانش گستر، تهران مؤسسه علمی فرهنگی دانش گستر
  33. ایرج افشار سیستانی، تاریخ تمدن اقوام آریایی،انتشارات نگارستان، چاپ اول، زمستان1387
  34. طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان ایلام/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاریی:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۳–۴۰–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
  35. علیرضایی، کرم، بونگ‌های مادرانه، تهران: پازینه، ۱۳۸۶.
  36. «شهر الکترونیک ایلام». شهرداری ایلام. بازبینی‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۱۰. 
  37. فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام. علیرضا اسدی. ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۱. ص۱۰۶.
  38. طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان ایلام/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۳–۴۰–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
  39. "کرمانشاه؛ پرجمعیت‌ترین شهر کردنشین ایران". خبرگزاری مهر (in Persian). 23 March 2012. 
  40. “Kermānshāh”. دانشنامه بریتانیکا. 
  41. رضا علیجانی-تحلیلگر سیاسی. «ایران و کردهای عراق». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۵ مهر ۱۳۹۶. 

منابعویرایش