سید علی خامنه‌ای

رهبرقاتل جمهوری ایران
(تغییرمسیر از خامنه‌ای)

سید علی حسینی خامنه‌ای (زادهٔ ۲۹ فروردین ۱۳۱۸) از مراجع تقلید شیعه دوازده‌امامی و دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران است. او طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، عالی‌ترین مقام کشور و فرمانده کل نیروهای مسلح محسوب می‌شود. او امام جمعهٔ تهران است و ریاست بنیاد دایرةالمعارف اسلامی را نیز بر عهده دارد.

سید علی خامنه‌ای
Khamenei meets with members of parliament 2022 D.jpeg
خامنه‌ای در سال ۱۴۰۱
دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران
آغاز به کار
۱۵ مرداد ۱۳۶۸
سرپرست: ۱۴ خرداد–۱۵ مرداد ۱۳۶۸
رئیس‌جمهوراکبر هاشمی رفسنجانی
سید محمد خاتمی
محمود احمدی‌نژاد
حسن روحانی
سید ابراهیم رئیسی
پس ازسید روح‌الله خمینی
سومین رئیس‌جمهور ایران
دوره مسئولیت
۱۷ مهر ۱۳۶۰ – ۲۵ مرداد ۱۳۶۸
نخست‌وزیرمیرحسین موسوی
رهبرسید روح‌الله خمینی
پس ازمحمدعلی رجایی
پیش ازاکبر هاشمی رفسنجانی
نخستین رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام
دوره مسئولیت
۱۸ بهمن ۱۳۶۶ – ۱۴ خرداد ۱۳۶۸
رهبرسید روح‌الله خمینی
پیش ازاکبر هاشمی رفسنجانی
نماینده مجلس خبرگان رهبری
دوره نخست
دوره مسئولیت
۲۴ مرداد ۱۳۶۲ – ۱۴ خرداد ۱۳۶۸
حوزه انتخاباتیاستان تهران
اکثریت۲٬۸۰۰٬۳۵۳ (۸۸٪)
نماینده مجلس شورای اسلامی
دوره نخست
دوره مسئولیت
۷ خرداد ۱۳۵۹ – ۲۱ مهر ۱۳۶۰
حوزه انتخاباتیتهران، ری و شمیران
اکثریت۱٬۴۰۵٬۹۷۶ (۶۵٫۱٪)
اطلاعات شخصی
زاده
سید علی حسینی خامنه‌ای

۲۹ فروردین ۱۳۱۸ ‏(۸۳ سال)
مشهد، ایران
حزب سیاسیحزب جمهوری اسلامی (۱۳۶۶–۱۳۵۷)
جامعه روحانیت مبارز (۱۳۶۸–۱۳۵۶)
دیگر عضویت‌های سیاسیائتلاف بزرگ (۱۳۵۸)
همسر(ان)منصوره خجسته باقرزاده
فرزندان۶، شامل سید مصطفی، سید مجتبی و سید مسعود
والدینسید جواد خامنه‌ای (پدر)
خدیجه میردامادی (مادر)
خویشاوندان
اقامتگاهبیت رهبری، تهران
هیئت دولتدولت سوم
دولت چهارم
امضا
وبگاه
خدمات نظامی
وفادارینیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران
خدمت/شاخهسپاه پاسداران
ستاد جنگ‌های نامنظم
قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا
سال‌های خدمت۱۳۵۸؛
۱۳۶۰–۱۳۵۹؛
۱۳۶۲–۱۳۶۰
فرماندهسپاه پاسداران
قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا
جنگ‌ها/عملیات‌شورش ۱۳۵۷ کردها
جنگ ایران و عراق
پیشینه فقهی
دیناسلام
مذهبشیعه دوازده‌امامی
زمینه‌هااصول فقه، تفسیر قرآن
تحصیلاتدرس سطح، درس خارج
محل تحصیلحوزه علمیه قم
حوزه علمیه نجف
حوزه علمیه خراسان
استادان
مرتبه حوزویآیت‌الله العظمی

خامنه‌ای از چهار سالگی در مکتب‌خانه شروع به تحصیل کرد. سپس به دبستان رفت و پس از پایان تحصیلات ابتدایی وارد حوزهٔ علمیه شد. تحصیلات کلاسیک را تا سال دوم متوسطه ادامه داد. او تحصیلات حوزوی خود را در حوزه‌های علمیهٔ مشهد، نجف و قم فرا گرفت و توانست از سید محمدهادی میلانی اجازه روایت بگیرد. خامنه‌ای در نوجوانی با سید مجتبی نواب صفوی—طلبه و بنیان‌گذار و رهبر جمعیت فدائیان اسلام—آشنا شد. به گفتهٔ خودش اولین جرقه‌های انگیزش انقلابی اسلامی را نواب صفوی در وی به وجود آورد. او در سال ۱۳۳۶ با سید روح‌الله خمینی دیدار کرد و در سال ۱۳۴۱ همزمان با جریان لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی به نهضت وی پیوست. او در راستای اهدافِ نهضت خمینی، به فعالیت‌های ضد حکومت پهلوی ادامه داد و در جریان این مبارزات، حکومت پهلوی شش بار او را بازداشت کرد. در سال ۱۳۵۶ ژاندارمری او را به مدت سه سال به ایرانشهر و بعد از آن جیرفت تبعید کرد که با اوج‌گیری اعتراضات مردمی در سال ۱۳۵۷ این حکم بی‌اثر شده و سپس به مشهد بازگشت. او به عنوان مسئول کمیته تبلیغات برای استقبال از خمینی، راهی تهران شد.

پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، خامنه‌ای عضوی از شورای انقلاب، امام جمعه تهران، و معاون وزیر دفاع شد. پس از آن، یک دوره نماینده تهران در مجلس شورای اسلامی و دو دوره رئیس‌جمهور ایران شد. او در دورهٔ نمایندگی مجلس به سال ۱۳۶۰، هدف یک ترور نافرجام شد که بر اثر آن دست راستش از کار افتاد. در دوران ریاست‌جمهوری خامنه‌ای، رئیس شورای عالی پشتیبانی جنگ و اولین رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام و همچنین نائب رئیس اول شورای بازنویسی قانون اساسی بود. به‌دنبال مرگ خمینی در سال ۱۳۶۸، مجلس خبرگان او را به عنوان دومین رهبر ایران انتخاب کرد. او از سال ۱۳۷۳ به عنوان یکی از مراجع تقلید شیعیان مورد قبول جامعه مدرسین حوزه علمیه قم اعلام شد و تاکنون به جای انتشار توضیح المسائل، تنها به انتشار استفتائات اکتفا کرده‌است. اعلام مرجعیت او با انتقادهایی همراه بود. خامنه‌ای در دوره رهبری خود با امواج اعتراضی گسترده‌ای از جمله اعتراضات دانشجویی ۱۳۷۸، اعتراضات جنبش سبز در سال‌های ۱۳۸۸ و ۱۳۸۹، اعتراضات دی ۱۳۹۶، اعتصابات ۱۳۹۷–۱۳۹۸، اعتراضات آبان و دی ۱۳۹۸ و اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ مواجه شده‌است.

خامنه‌ای فرهنگ را جزء اساسی مسائل کشور می‌داند و از همین‌رو اقدامات فرهنگی بسیاری را ترتیب داده‌است؛ مجمع جهانی اهل بیت، جامعة المصطفی العالمیه، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، شورای عالی فضای مجازی، شورای عالی قرآن سازمان‌های فرهنگی تأسیس‌شده به‌دست او هستند. او به شعر و ادبیات علاقه‌مند است و چند اثر مکتوب نیز منتشر کرده‌است. از دیدگاه‌های مشهور سیاسی او می‌توان به دیدگاه ضد امپریالیسمی و ضد آمریکایی و همین‌طور ضد صهیونیستی وی اشاره کرد. او از منکران هولوکاست و به ولایت مطلقه فقیه معتقد است. بنابر فتوای او، استفاده از سلاح‌های کشتار جمعی از جمله بمب اتم، از نظر اسلام ممنوع و حرام است.

نام خامنه‌ای در سال ۲۰۱۵ میلادی از سوی فوربز در رتبهٔ ۱۸ فهرست قدرتمندترین افراد جهان قرار گرفت. کمیته حفاظت از روزنامه‌نگاران، از او به عنوان یکی از ۱۰ دشمن آزادی بیان در جهان نام برده‌است. خامنه‌ای در زمینه چگونگی رهبری و اداره کشور مورد انتقادات بسیاری قرار گرفته‌است و حکومتش به‌طور معمول دیکتاتوری توصیف شده‌است. خبرنگاران، وبلاگ‌نویسان و دیگر افراد در ایران به جرم توهین به او محاکمه و به مجازات‌هایی مانند زندان و شلاق محکوم شده‌اند و برخی از آن‌ها نیز در زندان کشته شدند. او همه‌گیری کووید-۱۹ را احتمال «حمله بیولوژیکی» توصیف و واردات واکسن آمریکایی و انگلیسی به ایران را ممنوع کرد. در ژوئن ۲۰۱۹ نیز ایالات متحده آمریکا، خامنه‌ای و دفتر او را تحریم کرد. به وی اتهاماتی چون دستور به ترور مشهور به میکونوس و داشتن دارایی میلیون دلاری در بانک‌های خارجی و داخلی نسبت داده شده‌است. وضعیت سلامتی او، همواره مورد گمانه‌زنی‌های رسانه‌های داخلی و خارجی قرار گرفته‌است.

نام و تبار

جد بزرگ خامنه‌ای، سید محمد حسینی تفرشی، از سلسله سادات افطسی است. شجرهٔ وی به سلطان سید احمد می‌رسد که با پنج واسطه از اخلاف علی بن الحسینامام چهارم شیعیان — است. جدش سید حسین خامنه‌ای در خامنه به دنیا آمد و در حوزهٔ علمیهٔ نجف، در زمرهٔ فقها و مدرسان آن حوزه و از علمای طرف‌دار جنبش مشروطه ایران بود. پدرش، سید جواد خامنه‌ای از علما و مجتهدان عصر خود بود و از محمدحسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی و آقا ضیاءالدین عراقی، اجازه اجتهاد داشت.[۱]

سید هاشم نجفی میردامادی، پدربزرگ مادری خامنه‌ای، مفسر قرآن و امام جماعت مسجد گوهرشاد بوده که در زمان رضاشاه به علت اعتراض به کشتار مردم در واقعه مسجد گوهرشاد، به سمنان تبعید می‌شود. به گفته علی‌اکبر ولایتی در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، سلسلهٔ نسب خامنه‌ای از سوی مادر به جعفر صادق، امام ششم شیعیان، می‌رسد.[۲] بنا به گفتهٔ مراد ویسی در رادیو فردا، پدر بزرگ مادری او، زاده و بزرگ‌شدهٔ نجف و دانش‌آموختهٔ حوزهٔ علمیهٔ نجف و نیز از سادات میردامادی اصفهانی و مشخصاً نجف‌آبادی بود. او حدوداً در ۴۰ سالگی به ایران مهاجرت کرد و در مشهد به تبلیغات مذهبی و تحصیل و تدریس و نوشتن کتاب‌های اسلامی مشغول بود. وی سالیان بسیار امام جماعت مسجد گوهرشاد بود و به تفسیر قرآن اشتغال داشت و کتاب تفسیر قرآن خلاصةالبیان را نوشت. او در زمان کشف حجاب در حکومت رضاشاه در مسجد گوهرشاد مبارزاتی کرد و پس از مخالفت با این طرح به سمنان تبعید شد.[۳]

پیش از ریاست‌جمهوری

سرگذشت در سال‌های ابتدایی

تولد و کودکی

 
سیدعلی خامنه‌ای در دوران کودکی

سید علی حسینی خامنه‌ای در مشهد متولد شد. تاریخ تولد او در شناسنامه ۲۴ تیرماه ۱۳۱۸ ه‍.ش مصادف با ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۳۹ میلادی ثبت شده‌است، اما خود او تاریخ صحیح زادروزش را ۲۹ فروردین همان سال می‌داند.[۴] خانواده او اصالتاً آذری و از شهر خامنه هستند.[۵] او از دوران کودکی در خانواده‌ای فقیر پرورش یافت. بنابر گزارش خود او از دوران کودکی‌اش، این دوران در فقر گذشت و تا حدود پنج سالگی در خانه‌ای نسبتاً کوچک در محله‌ای فقیرنشین در مشهد ساکن بود که فقط یک اتاق و یک زیرزمین داشت. بعدها جمعی از ارادتمندان به سید جواد خامنه‌ای زمین کوچکی را در کنار آن خانه خریداری و هدیه کردند و خانه‌اش دارای سه اتاق شد.[۶] او تحصیل را از چهار سالگی به همراه سید محمد، برادر بزرگش در مکتب‌خانه و با فراگیری قرآن آغاز کرد و پس از مدتی دورهٔ دبستان را در نخستین مدرسهٔ اسلامی مشهد، به نام «دارالتعلیم دیانتی» گذراند. در همین روزها، یادگیری قرائت و تجوید قرآن را نزد برخی قاریان قرآن مشهد آغاز کرد.[۷]

تحصیلات حوزوی

خامنه ای آموزش دینی خود را از سن چهار سالگی در خانه آغاز کرد و پدرش سید جواد خامنه‌ای اولین مربی او بود و به او قرآن آموزش می‌داد.[۸] او با علاقه شخصی و تشویق والدین، هم‌زمان با تحصیل در کلاس پنجم دبستان، تحصیلات مقدماتی حوزوی را در مدرسهٔ سلیمان‌خان مشهد آغاز کرد. وی بخشی از مقدمات را نزد پدرش آموخت. به اعتقاد وی تحصیلش در مدرسه سلیمان خان در سال‌های اول دهه ۱۳۳۰ ه‍.ش که همزمان با حضور نواب صفوی در مشهد بود، تأثیر زیادی در آینده سیاسی او داشت.[۹][۱۰] او ادامه تحصیلاتش را در مدرسهٔ نواب گذراند و دورهٔ سطح را در آنجا به پایان رساند. او همچنین هم‌زمان با تحصیلات حوزوی، دورهٔ دبیرستان را تا سال دوم متوسطه ادامه داد.[۱۱]

خامنه‌ای معالم الاصول را نزد سید جلیل حسینی سیستانی، شرح لمعه را نزد پدر و میرزا احمد حسینی سیستانی، فرائدالاصول، مکاسب و کفایه الاصول را نیز نزد پدر و هاشم قزوینی آموخت. وی در سال ۱۳۳۴ ه‍.ش در درس خارج فقه سید محمدهادی میلانی حاضر شد. پس از آن در سال ۱۳۳۶ ه‍.ش طی سفر کوتاهی همراه خانواده به نجف رفت و در دروس مُدَرسانِ بنام حوزه علمیه نجف، ازجمله سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی، سید محمود شاهرودی، میرزا باقر زنجانی و میرزا حسن بجنوردی شرکت کرد؛ ولی به دلیل عدم تمایل پدرش برای اقامت در نجف، به مشهد بازگشت. در همین سال و پیش از رفتن به قم، محمدهادی میلانی به او اجازه روایت داد.[۱۲][۱۳]

سید علی خامنه‌ای، در اواخر سال ۱۳۳۷ ه‍.ش در ۱۹ سالگی به قم رفت. در هنگام ورودش به حوزه علمیه قم در مدرسه حجتیه مستقر شد و حجره گرفت.[۱۴] دوران اقامتش در قم با شرکت در درس استادانی همچون سید حسین بروجردی، سید روح‌الله خمینی، مرتضی حائری یزدی و سید محمد محقق داماد در فقه و اصول و سید محمدحسین طباطبایی در فلسفه گذشت.[۱۵] و بیشتر وقتش در این دوره را به تحقیق، مطالعه و تدریس می‌گذراند و در مجموع پنج سال بین سال‌های ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۳ ه‍.ش را در قم ماند.[۱۶] در سال ۱۳۴۳ ه‍.ش با نابینا شدن یکی از چشمان پدرش به دلیل آب‌مروارید، برای کمک به پدر به مشهد بازگشت و در آنجا بار دیگر در جلسات درس سید هادی میلانی حضور یافت که تا ۱۳۴۹ ه‍.ش تداوم داشت.[۱۷]

سرگذشت در تحولات پیش از انقلاب اسلامی

هرچند سابقه کنش‌های سیاسی وی برگرفته از سابقه خاندان اوست که زمینه‌ای سیاسی و مذهبی را فراهم ساخته بودند اما سه رویداد سیاسی حساس در دوران جوانی خامنه‌ای رخ داد که بر دیدگاه‌های سیاسی او تأثیر گذاشت اصلاحات اجتماعی شاه، تحولات سیاسی ملی شدن نفت ایران توسط مصدق و آشنایی او با نهضت اسلامی نواب صفوی.[۱۸] اولین باری که خامنه ای با فعالیت سیاسی یک روحانی شیعه مواجه شد، آن زمان بود که سید ابوالقاسم کاشانی از نهضت مصدق حمایت می‌کرد.[۱۹] اما به گفته خودش اولین بارقه برای ورود وی به فعالیت سیاسی با دیدن سید مجتبی نواب صفوی در مشهد آغاز شده‌است.[۲۰][۲۱] تنها دیدار او با نواب صفوی در سال ۱۳۳۱ ه‍.ش و در پی سفر نواب به مشهد و سخنرانی او در مدرسهٔ سلیمان خان بوده‌است.[۲۲] خامنه‌ای دربارهٔ این دیدار می‌گوید: «همان وقت جرقه‌های انگیزش انقلاب اسلامی به وسیله نواب صفوی در من به وجود آمد و هیچ شکی ندارم که اولین آتش را مرحوم نواب در دل ما روشن کرد.»[۲۳]

سیدعلی خامنه‌ای خود را از شاگردان فقهی، اصولی، سیاسی و انقلابی سید روح‌الله خمینی می‌داند. گرچه اولین دیدار وی با روح‌الله خمینی در سال ۱۳۳۶ ه‍.ش صورت پذیرفت اما شخصیت سیاسی خمینی در جریان طرح انجمن‌های ایالتی و ولایتی برای او هویدا شد. خامنه‌ای در سال ۱۳۴۱ ه‍.ش در جریان لایحهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی به نهضت خمینی پیوست و مبارزه با حکومت پهلوی می‌پردازد. علی اکبر ولایتی وی را از نخستین افرادی می‌داند که قبل از قیام پانزده خرداد سال ۱۳۴۲ با خمینی همراه شد. در بهمن ۱۳۴۱ ه‍.ق پس از همه‌پرسی آن لایحهٔ، سید علی خامنه‌ای و برادرش سید محمد مأمور رساندن گزارش محمدهادی میلانی به خمینی در قالب نامه در مورد واکنش مردم مشهد به این همه‌پرسی شدند. از این پس، خمینی وظیفه رساندن پیام‌هایش به روحانیون خراسان و مردم مشهد را به خامنه‌ای محول کرد. این پیام‌ها شامل ترسیم خط‌مشی مبارزه بود. در یکی از این پیام‌ها، از علما و روحانیون خواسته بود تا از روز هفتم محرم، واقعهٔ مدرسهٔ فیضیه را بازگو کنند تا رفتار رژیم پهلوی با مخالفان برای مردم تبیین شود.[۲۴]

فعالیت‌های سیاسی و بازداشت‌ها

 
اولین بازداشت سید علی خامنه‌ای به دلیل سخنرانی‌هایش دربارهٔ «یورش به مدرسه فیضیه» و «سلطه اسرائیل» در خرداد ۱۳۴۲ ه‍.ش در بیرجند

خامنه‌ای در منابر و مجالس برخی شهرهای خراسان همچون بیرجند، دربارهٔ مسائلی همچون «یورش به مدرسه فیضیه» و «سلطه اسرائیل بر جوامع اسلامی» سخنرانی می‌کرد. به دنبال این سخنرانی‌ها حکومت پهلوی وی را برای اولین بار در ۱۲ خرداد ۱۳۴۲ ه‍.ش در بیرجند توسط شهربانی بازداشت و زندانی کرد.[۲۵] با تظاهرات ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ ه‍.ش او را از بیرجند به مشهد منتقل و تحویل بازداشتگاه نظامی کردند. مدت حبس او در این بازداشت ۱۰ روز عنوان شده‌است. وی پس از آزادی اول از زندان، با حضور در جلساتی که در منزل سید هادی میلانی به منظور تداوم نهضت خمینی در غیاب وی — که در حصر به سر می‌برد — تشکیل شد، ارتباط خود را با میلانی حفظ کرد و پس از مدتی راهی قم می‌شود و در آنجا فعالیت‌های سیاسی‌اش را ادامه می‌دهد. وی به طرفداری از سیدمحمود طالقانی، یدالله سحابی و مهدی بازرگان، که به دلیل حمایت از سید روح‌الله خمینی زندانی بودند، تلگرافی برای این افراد می‌فرستد. او طلاب خراسانی را برای اعتراض به حصر خمینی رهبری کرد و نامه‌ای به حسنعلی منصور — نخست‌وزیر وقت — نوشت.[۲۶]

بازداشت دوم او مربوط به سفرش به زاهدان است. وی در دی ۱۳۴۲ ه‍.ش با عده‌ای از دوستانش به کرمان رفت و پس از سه روز توقف در کرمان و سخنرانی و دیدار با عالمان و طلاب شهر، عازم زاهدان شد. در آن جا نیز به دلیل سخنرانی‌ها و فعالیت سیاسی، مجدد توسط شهربانی بازداشت و در ۱۲ بهمن تحویل ساواک شد و از آنجا به زندان قزل‌قلعه در تهران منتقل شد.[۲۷] خامنه‌ای اسفند همان سال با قرار التزام به عدم خروج از تهران آزاد می‌شود و تا پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ همواره تحت کنترل نیروهای امنیتی حکومت پهلوی وقت قرار داشت.[۲۸]

در پاییز ۱۳۴۳ ه‍.ش پس از بازگشت به مشهد، در کنار مراقبت از پدر فعالیت سیاسی خویش را ادامه داد. در ۲۹ بهمن ۱۳۴۳ ه‍.ش به تبعید سید روح‌الله خمینی در ضمن نامه‌ای خطاب به امیر عباس هویدا اعتراض کرد. وی به همراه روحانیونی چون عبدالرحیم ربانی شیرازی، محمد حسینی بهشتی، علی فیض مشکینی، احمد آذری قمی، علی قدوسی، اکبر هاشمی رفسنجانی، سید محمد خامنه‌ای و محمدتقی مصباح یزدی گروه یازده نفره‌ای را شکل دادند که فعالیت‌شان مبارزه با حکومت پهلوی بود. این گروه که به عنوان اولین تشکیلات سرّی حوزهٔ علمیهٔ قم شناخته می‌شود، در اواخر سال ۱۳۴۵ ه‍.ش توسط ساواک کشف شد و خامنه‌ای نیز به همین دلیل مورد تعقیب قرار گرفت. در همین دوران خامنه‌ای به ترجمه کتاب آینده در قلمرو اسلام اقدام کرد. ساواک این کتاب را توقیف می‌کند ولی نمی‌تواند او را بازداشت کند. مدتی پس از آن، او امامت مسجد امیرالمؤمنین را بر عهده گرفت. وی همچنین در بهار سال ۱۳۴۹ ه‍.ش سلسله جلساتی را برگزار کرد که ایده مبارزاتی آن مبتنی بر تدوین جهان بینی و ایدئولوژی اسلامی بوده‌است. با دستگیری سید حسین قمی و اعتراض خامنه‌ای، ساواک در چهارده فروردین ۱۳۴۶ ه‍.ش وی را در مراسم تشییع مجتبی قزوینی برای سومین بار دستگیر می‌کند. او تا ۲۶ تیرماه همان سال را در بازداشت سپری کرد.[۲۹]

در پی کشته‌شدن سید محمدرضا سعیدی در ۲۰ خرداد ۱۳۴۹ ه‍.ش توسط ساواک که از مهم‌ترین مروجین مرجعیت خمینی در آن مقطع بود، خامنه‌ای تلاش کرد به همراه شمار دیگری اعتراضات مردمی به کشته شدن وی را به نفع مبارزه هدایت کند. بر اثر همین فعالیت‌ها بود که عده‌ای از طلاب دست به تهیه و انتشار اعلامیه‌هایی در حمایت از خمینی و انتقاد از حکومت پهلوی و ساواک زدند. به دنبال این فعالیت‌ها و با گسترش اعتراض‌ها و مبارزه‌ها، ساواک در ۲ مهر ۱۳۴۹ ه‍.ش خامنه‌ای را برای بار چهارم دستگیر، و تا ۲۱ دی ماه آن سال در زندان لشکر خراسان در بازداشت نگه‌داشت.[۳۰] وی پس از آزادی از این حبس، مجدد سخنرانی‌هایی در مخالفت با حکومت در هیئت انصار الحسین تهران ایراد کرد. خامنه‌ای در نهم شهریور ۱۳۴۹ ه‍.ش به عنوان سرپرست گروه امداد راهی مناطق زلزله زده جنوب خراسان و فردوس می‌شود. وی در این مدت نیز به فعالیت تبلیغی و سیاسی خویش ادامه می‌دهد.[۳۱]

خامنه‌ای در سال ۱۳۵۰ ه‍.ش به درخواست سید محمود طالقانی سخنرانی‌هایی در مسجد هدایت تهران، که مورد توجه دانشجویان و جوانان مبارز بود، انجام داد. به مناسبت مخالفت‌ها با جشن‌های ۲۵۰۰ ساله از سوی خمینی، ساواک نسبت به فعالیت روحانیون مبارز بسیار حساس شد. به همین جهت خامنه‌ای در مرداد ۱۳۵۰ ه‍.ش به ساواک مشهد احضار، و مدتی در زندان لشکر خراسان بازداشت شد. او پس از آزادی، فعالیت‌های خود را ادامه داد و در همان سال دو بار دیگر نیز بازداشت شد؛ یک مرتبه در آبان که بازداشت کوتاه‌مدتی در زندان لشکر خراسان بود. و دیگر بار در ۲۱ آذر که با اتهام اقدام برضد امنیت داخلی به ۳ ماه حبس محکوم شد.[۳۲]

 
زندان کمیته مشترک ضدخرابکاری ساواک که خامنه‌ای از دی ماه ۱۳۵۳ تا شهریور ۱۳۵۴ ه‍.ش در آن زندانی بود.

در خلال سال‌های ۱۳۵۰–۱۳۵۳ ه‍.ش درس‌های تفسیر و ایدئولوژی سید علی خامنه‌ای در سه مسجد کرامت و امام حسن و میرزا جعفر در مشهد تشکیل می‌شد. این فعالیت‌ها موجب شد که در دی ماه ۱۳۵۳ ه‍.ش ساواک خانه‌اش در مشهد را تفتیش کند، او را دستگیر و بسیاری از یادداشت‌ها و نوشته‌هایش را ضبط کند. خامنه‌ای در فروردین ۱۳۵۲ ه‍.ش برای تبلیغ عازم نیشابور می‌شود و جلساتی را در مساجد آن شهر برگزار می‌کند. در خرداد ۱۳۵۲ ه‍.ش جلسات تفسیر وی را ساواک در مسجد امام حسن و منزل وی تعطیل می‌کند. در آذر ۱۳۵۲ ه‍.ش به دعوت بانی و واقف مسجد کرامت مشهد، فعالیت خود را در آنجا دنبال می‌کند ولی ساواک او را بازداشت می‌کند. در آبان ۱۳۵۳ ه‍.ش به دعوت محمد مفتح به سخنرانی در مسجد جاوید تهران می‌پردازد. وی در دی ماه ۱۳۵۳ ه‍.ش دوباره بازداشت می‌شود و به زندان کمیته مشترک ضد خرابکاری در تهران منتقل می‌شود. بنابر گفته وی، دشوارترین و سخت‌ترین دوران حبس برای او همین دوران بوده‌است. در نهایت وی در ۲ شهریور ۱۳۵۴ ه‍.ش از زندان آزاد شد.[۳۳] پس از آزادی از زندان به مشهد بازگشت و مجدد به فعالیت‌های سیاسی خود ادامه داد، اما دیگر امکان تشکیل کلاس‌های سابق به او داده‌نشد. خامنه‌ای دربارهٔ پنجمین بازداشت خویش توسط ساواک می‌نویسد:[۳۴]

از سال ۱۳۴۸ ه‍.ش زمینهٔ حرکت مسلحانه در ایران محسوس بود. حساسیت و شدت عمل دستگاه‌های جاری رژیم پیشین نیز نسبت به من، که به قرائن دریافته بودند چنین جریانی نمی‌تواند با افرادی از قبیل من در ارتباط نباشد، افزایش یافت. سال ۱۳۵۰ ه‍.ش مجدداً و برای پنجمین بار به زندان افتادم. برخوردهای خشونت‌آمیز ساواک در زندان آشکارا نشان می‌داد که دستگاه از پیوستن جریان‌های مبارزهٔ مسلحانه به کانون‌های تفکر اسلامی به‌شدت بیمناک است و نمی‌تواند بپذیرد که فعالیت‌های فکری و تبلیغاتی من در مشهد و تهران از آن جریان‌ها بیگانه و به‌کنار است. پس از آزادی، دایرهٔ درس‌های عمومی تفسیر و کلاس‌های مخفی ایدئولوژی و… گسترش بیشتری پیدا کرد.

بازداشت آخر و تبعید

با درگذشت سید مصطفی خمینی، مبارزات جدی تر شد. رژیم پهلوی هم در واکنش به این فعالیتها، به‌رغم اعلام سیاست فضای باز سیاسی، به سرکوب مبارزان پرداخت. به دنبال اجرای این سیاست، برخی از مبارزان سرشناس به تبعید محکوم شدند که خامنه‌ای هم جز آنان بود. در اواخر سال ۱۳۵۶ ه‍. ش، نیروهای امنیتی پهلوی وی را دستگیر و از سوی کمیسیون امنیت اجتماعی خراسان به مدت ۳ سال به ایرانشهر تبعید شد. وی تا اواخر دوران حکومت پهلوی، به سبب ممانعتی که از خروج وی برای زیارت عتبات عالیات و دیدار با سید روح‌الله خمینی صورت گرفت از خروج از کشور منع شد.[۳۵]

ودر اواسط سال ۱۳۵۷ ه‍.ش با اوج‌گیری مبارزات انقلاب ایران، از تبعیدگاه آزاد شده به مشهد بازگشت. به سبب فعالیت‌های مبارزاتی و سیاسی در مسجد آل رسول ایرانشهر و رفت و آمد قشرهای مختلف به منزل وی شدیداً نیروهای امنیتی وی را تحت نظر داشتند. به دنبال کشتار مردم در ۱۹ فروردین ۱۳۵۷ ه‍.ش در یزد، نامه‌ای در محکومیت این حرکت منتشر کرد که در سراسر کشور به صورت اعلامیه پخش شد.[۳۶] در ۲۸ تیر ماه ۱۳۵۷ ه‍.ش در پی اعتراض طلاب حوزه علمیه مشهد به تبعید سید علی خامنه‌ای، مأموران انتظامی این حرکت را سرکوب کردند.[۳۷]

به نظر ولایتی در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، فعالیت‌های انقلابی و مردمی خامنه‌ای سبب آن شد که محل تبعید وی به جیرفت تغییر یابد. بر همین اساس خامنه‌ای در ۲۲ مرداد به جیرفت تبعید شد و در آنجا نیز به فعالیت خود بر ضد حکومت پهلوی ادامه داد و سخنرانی‌هایی در مسجد جامع ایراد کرد از جمله سخنرانی که در پانزدهم شهریور ۱۳۵۷ ه‍.ش صورت گرفت. وی علاوه بر نوشتن نامه به سید علی‌محمد دستغیب پیرامون حوادث کشور و مبارزه با حکومت پهلوی، راهکارهایی نیز ارائه می‌داد. وی در همین دوره برای فعالیت مبارزاتی علیه حکومت مخفیانه راهی کهنوج شد.[۳۸]

در اول مهر ۱۳۵۷ ه‍.ش از کهنوج راهی مشهد شد و روند ساماندهی امور انقلابی و مبارزه را ادامه داد. در هنگام اقامت سید روح‌الله خمینی در فرانسه، اقامت وی را عاملی برای پدید آمدن موجی از امید و تصمیم در دل مردم دانست و در نهایت خواستار بازگشت خمینی از فرانسه بود. هنگام اقامت در مشهد فعالیت مبارزاتی وی شدت بیشتری به خود گرفت و سخنرانی‌هایی افشاگرانه را ایراد می‌نمود. خمینی نیز با وی در ارتباط بود و خواستار ملاقات با وی و صدوقی شد. خامنه‌ای در یک سخنرانی که در ورزشگاه سعدآباد مشهد ایراد کرد خواستار بازگشت خمینی شد. به خاطر تشدید فعالیت‌های سیاسی در مشهد، قوچان، شیروان و بجنورد بار دیگر مأموران امنیتی وی را دستگیر کردند. از وی در اسناد ساواک به عنوان یکی از پرچمداران برجسته انقلاب در خراسان نام برده‌اند. در خطبه شب عاشورا در حرم امام رضا، بر خلاف سنت قبلی که دعایی برای محمدرضا پهلوی خوانده می‌شد وی خطبه را به نام سید روح‌الله خمینی خواند و تظاهرات روز عاشورا در مشهد را نیز سامان‌دهی کرد. وی همچنین از جمله افراد معترض و متحصن به حمله مأموران حکومتی وقت به بیمارستان شاهرضای مشهد بود. وی همچنین در تظاهراتی که برای همراه ساختن کارکنان استانداری خراسان در جلوی جمعیت حضور داشت و سعی کرد تا از کشتار مردم در ۱۰ دی ماه ۱۳۵۷ ه‍.ش جلوگیری به عمل آورد. در ۲۲ دی ماه ۱۳۵۷ ه‍.ش با فرمان خمینی به عنوان یکی از اعضای شورای انقلاب اسلامی انتخاب شد لذا مشهد را ترک کرد و راهی تهران شد. وی پس از استقرار در مدرسه رفاه در آغاز پیروزی انقلابی اسلامی ایران، مسئول کمیته تبلیغات برای استقبال از خمینی بود. وی همچنین در تحصن‌ها و نشر اعلامیه و قطعنامه‌هایی که علیه بسته شدن فرودگاه مهرآباد توسط بختیار، صادر شده بود، نقشی بسیار پر رنگ داشت. محل این تحصن‌ها عمدتاً دانشگاه تهران بود. وی پس از آن عمدتاً مسئول کمیته دفتر تبلیغات سید روح‌الله خمینی بود و انتشار نشریه‌ای به نام او را بر عهده گرفت و در آن نیز مقالاتی نگاشت.[۳۹]

سرگذشت در سال‌های آغازین انقلاب اسلامی

 
تیتر روزنامه اطلاعات، دربارهٔ تشکیل رسمی شورای انقلاب اسلامی

سرانجام، روح‌الله خمینی در ۲۳ دی ماه ۱۳۵۷ ه‍.ش شورای انقلاب اسلامی ایران را برای راهبری انقلاب تأسیس کرد و روز بعد از آن محمدرضا شاه از کشور خارج شد. با خروج شاه و عدم موفقیت دولت شاپور بختیار، خمینی در ۱۲ بهمن از تبعید در فرانسه به ایران بازگشت و با اعلام بی‌طرفی ارتش در ۱۵ بهمن، دولت موقت ایران به نخست‌وزیری مهدی بازرگان شکل گرفت. در نهایت در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ انقلاب به پیروزی رسید.[۴۰]

شورای انقلاب

یکی از نخستین عرصه‌های نقش‌آفرینی خامنه‌ای در جمهوری اسلامی، عضویت و فعالیت در شورای انقلاب بود. این شورا به دستور روح‌الله خمینی از اوایل آبان ۱۳۵۷ ه‍.ش شکل گرفت و اعضای آن توسط او به‌تدریج انتخاب شدند، و به صورت رسمی در ۲۲ دی ۱۳۵۷ ه‍.ش تشکیل گردید.[۴۱] سید علی خامنه‌ای در اواخر دی ماه به پیشنهاد مرتضی مطهری در این جلسات حضور پیدا کرد.[۴۲] شورا در این مقطع، مسئول تصمیم‌گیری‌های مهم از جملهٔ مذاکره با مقامات حکومت پهلوی و مقامات کشورهای خارجی بود.[۴۳]

به‌رغم تغییر چندین‌باره ترکیب اعضای شورای انقلاب در ادوار چهارگانهٔ آن تا پایان فعالیتش در ۲۹ تیر ۱۳۵۹ ه‍.ش خامنه‌ای عضو ثابت آن باقی ماند.[۴۴] با ادغام دولت موقت و شورای انقلاب در آخر تیر ۱۳۵۸ ه‍.ش برخی اعضای شورای انقلاب از سوی آن شورا به برخی از وزارتخانه‌ها راه یافتند و از جمله خامنه‌ای به معاونت امور انقلاب وزارت دفاع انتخاب گردید.[۴۵] در این زمان مصطفی چمران وزیر دفاع بود. همچنین وی به عضویت کمیسیون وزرای امنیتی که سرپرستی و مسئولیت کلیهٔ امور انتظامی، نظامی و امنیتی داشت انتخاب شد. از دیگر مأموریت‌های او از طرف شورای انقلاب، مسئولیت مرکز اسناد و نیز سرپرستی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در ۳ آذر ۱۳۵۸ ه‍.ش بود. او در ۵ اسفند ۱۳۵۸ ه‍.ش از مسئولیت سرپرستی سپاه به دلیل نامزدی در انتخابات نخستین دوره مجلس شورای اسلامی استعفا کرد.[۴۶][۴۷]

نمایندگی مجلس

 
خامنه‌ای در مجلس اول شورای اسلامی در جلسه استیضاح بنی صدر

خامنه‌ای پس از نامزدی برای انتخابات نخستین دوره مجلس شورای اسلامی در اسفند ۱۳۵۸ ه‍. ش، از سوی ائتلاف بزرگ شامل جامعه روحانیت مبارز تهران، حزب جمهوری اسلامی و چندین سازمان و گروه اسلامی دیگر در انتخابات مجلس شورای اسلامی حمایت شد[۴۸] و در اردیبهشت ۱۳۵۹ ه‍.ش بعد از فخرالدین حجازی، حسن حبیبی، مهدی بازرگان، علی اکبر معین فر، در حوزهٔ انتخابیهٔ تهران پنجم شد و به اولین دورهٔ مجلس شورای اسلامی راه یافت.[۴۹]

در مجلس، عضو و رئیس کمیسیون امور دفاعی بود.[۵۰] از موضع‌گیری‌های مهم او در طول نمایندگی می‌توان به صحبت‌های او در موافقت با طرح عدم کفایت سیاسی بنی‌صدر برای ریاست جمهوری اشاره کرد.[۵۱] با آغاز جنگ ایران و عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ ه‍.ش و به سبب حضور در جبهه‌های جنگ، در جلسات مجلس شورای اسلامی کمتر حضور یافت و پس از جراحت شدید در ۶ تیر ۱۳۶۰ ه‍.ش در موارد معدود در آن حاضر شد. با انتخاب شدن در انتخابات ریاست جمهوری مهر ۱۳۶۰ ه‍.ش از مجلس خارج شد.[۵۲]

امامت نماز جمعه

 
خامنه‌ای در حال امامت نماز جمعه تهران در ۱۳۵۸

سید علی خامنه‌ای از ۲۴ دی ۱۳۵۸ ه‍.ش به عنوان امام جمعه تهران توسط سید روح‌الله خمینی منصوب شد.[۵۳] دوران امامت جمعه او در طول چهل سال گذشته را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد که در طول این سه دوره، بیش از ۲۴۰ بار به اقامه نماز پرداخته‌است. اولین دوره، از ۲۸ دی ۱۳۵۸ ه‍.ش تا ترور او در ۶ تیر ۱۳۶۰ ه‍.ش ادامه داشت. دوره دوم، چند ماه پس از ترور تا انتخاب او به عنوان رهبر ادامه پیدا کرد.[۵۴] در این دوره در نماز جمعه ۲۴ اسفند ۱۳۶۳ ه‍.ش که به امامت او بود بمب‌گذاری شد و طی آن ۱۴ نفر کشته و ۸۸ تن زخمی شدند.[۵۵] دوره سوم، امامت او از دوران رهبری تا کنون است. نماز جمعه ۲۷ خرداد ۱۳۹۸ ه‍.ش اولین نماز جمعه او از بهمن ۱۳۹۰ ه‍.ش به بعد است.[۵۶]

ترور در مسجد ابوذر

 
بازدید محمد علی رجایی از خامنه‌ای بر روی تخت بیمارستان

خامنه‌ای در ۶ تیر ۱۳۶۰ ه‍.ش در هنگام سخنرانی هدف ترور قرار گرفت. او در آن زمان نماینده مجلس شورای اسلامی و امام جمعه تهران بود. سوءقصد به خامنه‌ای حدود یک هفته بعد از عزل ابوالحسن بنی‌صدر از مقام ریاست‌جمهوری از سوی مجلس صورت گرفت. یک روز بعد از این واقعه، انفجار در مقر حزب جمهوری اسلامی در تهران به کشته شدن شمار زیادی از اعضای این حزب، از جمله سید محمد بهشتی انجامید.[۵۷]

ضبط صوت، که درون آن بمب جاسازی شده بود، در سمت چپ نزدیک به قلب سخنران گذاشته شده بوده‌است. یکی از محافظان ضبط صوت را قدری به سمت راست جابه‌جا می‌کند و خامنه‌ای هم از میکروفون فاصله می‌گیرد. پس از چند دقیقه از شروع سخنرانی بمب منفجر می‌شود. خامنه‌ای به شدت مجروح و بیهوش شد، او را به بیمارستان بهارلو سپس برای مراقبت بیشتر به بیمارستان قلب تهران منتقل کردند. یکی از محافظان می‌گوید بعد از اینکه خود را به تریبون رساند، دید که روی جداره داخلی ضبط نوشته شده بود «اولین عیدی گروه فرقان به جمهوری اسلامی!». با وجود تلاش پزشکان برای ترمیم پوست دست راست او، دست راست او از کار افتاد.[۵۸]

احمد قدیریان این ترور را کار جواد قدیری و سازمان مجاهدین خلق می‌داند.[۵۹] ایرج مصداقی ضمن رد وجود عاملی به نام قدیری عامل ترور را از فردی به نام اروج امیرخان‌زاده، عضو گروه رهروان فرقان، می‌داند. امیرخان‌زاده گفته بود که در بنیان‌گذاری رهروان فرقان با شخص دیگری به نام ایرج افشاری مشارکت کرده‌است.[۶۰]

در جنگ ایران و عراق

 
حضور خامنه‌ای در جبهه در اوایل جنگ ایران و عراق

به گفته علی اکبر ولایتی، خامنه‌ای از نخستین ساعات آغاز جنگ ایران و عراق، در مسائل جنگ به ایفای نقش پرداخت. ساعاتی پس از شروع حمله عراق به ایران اولین اطلاعیه در مورد حمله ارتش عراق به ایران را از رادیو اعلام کرد. در ۵ مهر ۱۳۵۹ ه‍.ش در جبهه‌های جنگ حضور یافت تا گزارشی از وضعیت جبهه‌ها و امکانات نیروهای ایرانی منطقهٔ مورد حمله نیروهای عراقی تهیه نموده و به سازمان‌دهی نیروها برای مقابله با دشمن کمک کند. بر این اساس راهی جبههٔ جنوب شد و تا اواسط بهار سال ۱۳۶۰ ه‍.ش در آن جبهه استقرار داشت. پس از آن، در جبههٔ غرب حاضر شد، حضور او در جبهه‌ها تمام وقت نبود و برای کارهایی مانند اقامه نماز جمعه به تهران می‌آمد و برمی‌گشت. بیشتر وقت او در جبهه‌ها برای هدایت، پشتیبانی و طراحی عملیات ستاد جنگ‌های نامنظم صرف می‌شد. از اقدامات این ستاد که خامنه‌ای در آن نقش داشت، تشکیل گروه‌های نظامی مخصوص شکار تانک بود. در پشتیبانی از جبهه‌های خرمشهر، آبادان و سوسنگرد نقش مؤثری داشت و در تقویت نیروهای نظامی مردمی مثل سپاه و بسیج و تهیهٔ نیازمندی‌های فنی و تجهیزاتی آنها نقش بسیاری ایفا نمود. از دیگر تلاش‌های وی ایجاد هماهنگی بین سپاه و ارتش در جبهه‌ها و عملیات نظامی بود. به فرمان سید روح‌الله خمینی در ۲۰ مهر ۱۳۵۹ ه‍.ش شورای عالی دفاع ملی عهده‌دار کلیهٔ امور جنگ شد و خامنه‌ای در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۵۹ ه‍.ش نمایندهٔ خمینی در این شورا و نیز سخن‌گوی آن شد. در این مدت مشاور خمینی در امور و مسائل جنگ نیز بود. خامنه‌ای در عملیات شکستن حصر آبادان حضور مستقیم داشت.[۶۱]

 
خامنه‌ای به‌عنوان رئیس‌جمهور در جمع سپاهیان لشکر ۳۱ عاشورا در مرداد ۱۳۶۷

بنا بر ادعای سید ابوالحسن بنی‌صدر، که در آن زمان فرماندهی کل قوا را بر عهده داشته‌است، خامنه‌ای در نبرد کرخه کور در جبهه جنگ حضور یافته اما فرار وی از منطقه عملیاتی موجب تضعیف روحیه و فرار سربازان شده‌است.[۶۲] از سوی دیگر سایت مشرق‌نیوز به نقل از امیرحسین ثابتی ادعا دارد که در جریان جنگ اساساً چنین اتفاقی نیافتاده است، و در خاطرات هیچ‌کدام از رزمندگان به این موضوع اشاره نشده‌است. همچنین چند تن از نمایندگان مجلس در سال ۱۳۶۰ ه‍.ش از خامنه‌ای دربارهٔ علت شکست جنگ و نه فرار او، سؤال می‌کنند. خامنه‌ای در اینباره و در جلسه مجلس شورای اسلامی به تاریخ ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ ه‍.ش می‌گوید: «در آن ماجرا هیچ‌کس مقصر نبوده و همه تلاش خود را کردند و خیانتی مشاهده نکردم.»[۶۳] در تابستان ۱۳۶۷ ه‍.ش با پذیرش قطعنامهٔ ۵۹۸ توسط ایران، جنگ به پایان رسید. پذیرش قطعنامهٔ ۵۹۸ در جلسه‌ای به ریاست خامنه‌ای و با حضور مسئولان عالی‌رتبه در ۲۶ تیر ۱۳۶۷ ه‍.ش به تصویب رسید و خمینی نیز این مسئله را قبول کرد. به دنبال این تصمیم سیدعلی خامنه‌ای به عنوان رئیس‌جمهور در نامه‌ای در ۲۷ تیر ۱۳۶۷ ه‍.ش به دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، خاویر پرز دکوئیار، پذیرش قطعنامهٔ ۵۹۸ سازمان ملل از سوی ایران را اعلام کرد.[۶۴]

دوران ریاست‌جمهوری

 
مراسم تنفیذ حکم ریاست جمهوری سید علی خامنه‌ای در سال ۱۳۶۰

پس از قتل و ترور محمدعلی رجایی، دومین رئیس‌جمهور ایران، شورای مرکزی حزب جمهوری اسلامی و نیز جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به اتفاق آرا سید علی خامنه‌ای را به عنوان نامزد ریاست‌جمهوری انتخاب کردند، سید روح‌الله خمینی که با تصدی روحانیون در مقام ریاست جمهوری موافق نبود، با نامزدی او موافقت کرد. از مهم‌ترین حامیان او در انتخابات ائتلاف بزرگ نیروهای خط امام بود. انتخابات در ۱۰ مهر ۱۳۶۰ ه‍.ش برگزار شد و خامنه‌ای با کسب اکثریت آراء (۱۱/ ۹۵٪) به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد. در ۱۷ مهر ۱۳۶۰ ه‍.ش روح‌الله خمینی حکم ریاست‌جمهوری وی را تنفیذ کرد و او در ۲۱ مهر به عنوان سومین رئیس‌جمهور اسلامی ایران در مجلس شورای اسلامی سوگند یاد کرد.[۶۵] سیدعلی خامنه‌ای در ۲۷ مهر ۱۳۶۰ ه‍.ش علی‌اکبر ولایتی را به عنوان نخست‌وزیر به مجلس شورای اسلامی معرفی کرد، ولی نتوانست اکثریت آرا نمایندگان را کسب کند. در ۴ آبان ۱۳۶۰ ه‍.ش میرحسین موسوی را به عنوان نخست‌وزیر به مجلس معرفی کرد و او توانست اکثریت آرا نمایندگان مجلس را کسب کند.[۶۶][۶۷]

 
سید علی خامنه‌ای در کنار میرحسین موسوی

خامنه‌ای ریاست‌جمهوری خود را در حالی آغاز کرد که نهاد ریاست‌جمهوری دارای ساختار مناسبی نبود. گروه‌های مشاور و کارگروه‌ها برای کمک به رئیس‌جمهور هنوز تشکیل نشده بود و این امر مشکلات فراوانی را برای عملکرد رئیس‌جمهور پدیدمی‌آورد. به تدریج، دفتر ریاست‌جمهوری با چندین مشاور و کارگروه شکل گرفت. خامنه‌ای در ابتدا بخشی از تلاش‌های خود را معطوف ساختار سازی برای دفتر رئیس‌جمهور و نهاد ریاست‌جمهوری کرد. بعدها در پی ابهام در شرح وظایف رئیس‌جمهور که کاستی آن در تعامل با نخست‌وزیر در طول دوره اول آشکار شده بود، قانون اختیارات رئیس‌جمهور تهیه و تدوین شد و در تاریخ ۱۶ اردیبهشت ۱۳۶۵ ه‍.ش به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. خامنه‌ای با موسوی در موضوعات مختلفی از جمله دیدگاه اقتصادی و انتخاب وزرا اختلاف نظر داشتند.[۶۸] به گفته سید مصطفی میرسلیم خامنه‌ای معتقد بود بخش خصوصی باید در فعالیت‌های اقتصادی مشارکت بیشتری داشته باشند اما موسوی مخالف بود.[۶۹] در پی این اختلاف نظرها در چهارساله اول ریاست‌جمهوری، خامنه‌ای مایل نبود برای دومین بار در انتخابات ریاست‌جمهوری شرکت کند، اما پس از آنکه خمینی آن را تکلیف شرعی او دانست، تصمیم گرفت که در انتخابات چهارمین دوره ریاست‌جمهوری نامزد شود و از خمینی خواست که در انتخاب نخست‌وزیر مختار باشد و او هم پذیرفت.[۷۰] پس از انتخاب مجدد به عنوان رئیس‌جمهور، و در آستانه انتخاب نخست‌وزیر وقتی معلوم شد می‌خواهد فرد دیگری را برای نخست‌وزیری معرفی کند، برخی نظامیان و در راس آنها محسن رضایی به خمینی گفتند که پیشرفت در جبهه‌های جنگ منوط به نخست‌وزیری دوباره میرحسین موسوی است.[۷۱][۷۲] خمینی به جهت مصلحت جنگ این نظر را پذیرفت و به خامنه‌ای حکم کرد که موسوی را به عنوان نخست‌وزیر معرفی کند. خامنه‌ای هم با وجود مخالفت خود، موسوی را به مجلس معرفی کرد. ۹۹ نفر از نمایندگان به نخست‌وزیری موسوی رای منفی کردند و خامنه‌ای در سخنرانی‌ای گفت «این‌ها ۹۹ نفر نیستند و با من صد نفر هستیم».[۷۳] در دوره دوم ریاست‌جمهوری اختلافات رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر ادامه یافت و در مواردی مانند معرفی اعضای کابینه، تشدید هم شد.[۷۴][۷۵]

او طی ۷ سال از دوران ریاست‌جمهوری‌اش که مقارن با جنگ بود، بخش زیادی از مذاکرات خارجی خود را به مذاکره با هیئت‌های صلح که مأموریت میانجی‌گری داشتند، اختصاص داد. در دوره ریاست‌جمهوری به دلیل مخالفت خمینی با حضور در جبهه‌های جنگ، فقط به بازدیدهای محدود می‌رفت. خامنه‌ای در این دوره رئیس شورای عالی پشتیبانی جنگ بود. این شورا به دلیل شرایط خاص جنگ در ۱۳۶۵ ه‍.ش و به منظور به‌کارگیری هرچه بهتر امکانات کشور در خدمت جنگ و انجام دادن اقدامات مؤثر در بسیج نیروها و امکانات برای رفع نیازمندی‌های جبهه‌های جنگ تشکیل شد. روح‌الله خمینی در پاسخ به استعلام او در ۱۹ بهمن ۱۳۶۶ ه‍.ش مصوبات آن شورا را تا پایان جنگ لازم‌الاجرا اعلام کرد.[۷۶] خمینی در حکمی در ۴ اردیبهشت ۱۳۶۸ ه‍.ش خامنه‌ای شورای بازنگری قانون اساسی متشکل از ۲۰ نفر ازجمله او، به عنوان نائب رئیس اول، را تعیین نمود تا به بازنگری و تکمیل قانون اساسی بپردازند.[۷۷]

 
سخنرانی خامنه‌ای در چهل و دومین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۱۳۶۶

در دوران هشت‌ساله ریاست جمهوری سید علی خامنه‌ای دستگاه سیاست خارجی و دیپلماسی ایران فعال‌تر شد. او در دوره اول ریاست‌جمهوری از ۱۵ تا ۲۰ شهریور ۱۳۶۳ ه‍.ش به کشورهای سوریه، لیبی و الجزایر و در دوره دوم از ۲۳ دی تا ۳ بهمن ۱۳۶۴ ه‍.ش به کشورهای پاکستان، تانزانیا، زیمبابوه، آنگولا و موزامبیک سفر کرد. برای شرکت در هشتمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد در هراره مجدداً به زیمبابوه سفر کرد. در این سفر در اجلاس سران سخنرانی کرد و با برخی از سران این کشورها گفت‌وگو کرد. از ۲ تا ۶ اسفند ۱۳۶۷ ه‍.ش به کشورهای یوگسلاوی و رومانی و از ۱۹ تا ۲۶ اردیبهشت ۱۳۶۸ ه‍.ش به کشورهای چین و کره شمالی سفر کرد. سید علی خامنه‌ای در ۳۱ شهریور ۱۳۶۶ ه‍.ش در چهل و دومین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد شرکت کرد و در سخنرانی خود دیدگاه‌ها و مواضع اصولی جمهوری اسلامی ایران را تشریح کرد. این سفر او با استقبال ایرانیان و مسلمانان مقیم نیویورک و مطبوعات بین‌المللی مواجه شد. از اقدامات دیگر خامنه‌ای در زمینه سیاست خارجی می‌توان به برقراری ارتباط با گروه‌های سیاسی شیعی در افغانستان، عراق و لبنان و ایجاد تفاهم بین آن‌ها و تشکیل مجلس اعلای اسلامی عراق اشاره کرد. در این دوره، به دامنه حمایت ایران از مبارزان اسلامی در لبنان، فلسطین، عراق و افغانستان افزوده شد.[۷۸]

دیدار با قشرهای مختلف مردم، بازدید از مؤسسات و سازمانهای گوناگون، شرکت در مراسم افتتاح طرح‌ها، شرکت در همایش‌ها و سفرهای استانی از دیگر برنامه‌های خامنه‌ای در دوره ریاست‌جمهوری بود. به گفته ولایتی سفرهای خامنه‌ای به استان‌ها و مناطق مختلف کشور، با هدف ملاقات با قشرهای مختلف مردم، رفع اختلافات مقامات محلی، پیگیری مسائل مربوط به جنگ و همکاری سپاه و ارتش، دیدار با علما و بزرگان شهرها و روستاها، بررسی مسائل و مشکلات اقتصادی و مانند آن ازجمله فعالیت‌های مستمر او بود.[۷۹]

ریاست شورای عالی انقلاب فرهنگی

در ۸ شهریور ۱۳۶۲ ه‍.ش خامنه‌ای، اولین ترمیم عمده در ستاد انقلاب فرهنگی و تقویت آن با حضور مسئولان اجرایی با پیشنهاد خود را براساس حکم روح‌الله خمینی عهده‌دار شد. و به دنبال آن برخی مسئولان اجرایی مانند نخست‌وزیر، وزرای فرهنگ و آموزش عالی و فرهنگ و ارشاد اسلامی و دو نفر دانشجو به انتخاب جهاد دانشگاهی به ستاد اضافه شد. درپی بازگشایی دانشگاه‌ها و افزایش مراکز آموزشی و گسترش فعالیت ستاد انقلاب فرهنگی؛ خامنه‌ای دومین ترمیم در ستاد انقلاب فرهنگی را بر اساس پیام خمینی در ۱۹ آذر ۱۳۶۳ ه‍. ش، صورت داد. در این ترمیم، ستاد انقلاب فرهنگی به شورای عالی انقلاب فرهنگی تغییر نام یافت، شورا با ترکیب جدیدی از اعضا تشکیل شد و رئیس‌جمهور رئیس این شورا شد.[۸۰][۸۱] سومین دوره شورای انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۷۵ه‍.ش در دوران رهبری او تشکیل شد. و او طی حکمی اعضای جدید شورا را تعیین و بر اهمیت جایگاه و وظایف شورا تأکید کرد.[۸۲]

ریاست مجمع تشخیص مصلحت

در پی اختلافات مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان در تصویب لوایح مختلف، روح‌الله خمینی در پاسخ به نامه سران کشور، در ۱۷ بهمن ۱۳۶۶ ه‍.ش با تشکیل مجمع تشخیص مصلحت موافقت کردند. بر این اساس، سید علی خامنه‌ای اولین رئیس مجمع تشخیص شد. او این سمت را تا پایان دورهٔ ریاست جمهوری عهده‌دار بود.[۸۳]

دوران رهبری

پیش از درگذشت خمینی به‌عنوان نخستین رهبر جمهوری اسلامی، حسینعلی منتظری برای جانشینی او برگزیده شده بود. اما در ۶ فروردین ۱۳۶۸ ه‍.ش و همزمان با درگیری منتظری با سران نظام، خمینی او را از این سمت عزل کرد و منتظری نیز استعفا داد.[۸۴] پس از درگذشت خمینی، اعضاء مجلس خبرگان رهبری در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ ه‍. ش، خامنه‌ای را که در آن زمان رئیس‌جمهور ایران بود، به سمت رهبر موقت جمهوری اسلامی ایران برگزیدند.[۸۵] به گفتهٔ ولایتی، انتخاب خامنه‌ای به مقام رهبری بعد از درگذشت خمینی، یکی از فرازهای مهم تاریخ جمهوری اسلامی ایران است. عدم انتخاب جانشین برای خمینی از یک طرف و حساسیت‌های ناشی از شرایط «نه جنگ و نه صلح» بین ایران و عراق و تداوم دشمنی بین قدرت‌های جهانی و جمهوری اسلامی، به این دوره از تاریخ ایران حساسیت ویژه‌ای داد.[۸۶]

برگزیدگی به رهبری

 
خامنه‌ای در حال خواندن وصیت خمینی در مجلس خبرگان رهبری

پس از مرگ روح‌الله خمینی، مجلس خبرگان جلسه فوق‌العاده‌ای در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ ه‍. ش، تشکیل داد. در این جلسه نخست با اکثریت آرا به استعفای حسینعلی منتظری رسمیت داده شد.[۸۷][۸۸] سپس، در خصوص انتخاب یک مرجع تقلید بالفعل، که در آن زمان تنها سید محمدرضا گلپایگانی مطرح بود، بحث شد و در این خصوص توافق حاصل نشد.[۸۹] در ادامه، موضوع رهبری شورایی مطرح شد، که نتوانست آرای کافی را بدست بیاورد. با مطرح شدن نام خامنه‌ای برای رهبری فردی، هاشمی رفسنجانی به درخواست حاضران خاطراتی از خمینی دربارهٔ صلاحیت خامنه‌ای برای رهبری آینده نظام می‌گوید. در نهایت ۶۰ نفر از ۷۴ عضو حاضر رأی به رهبری موقت سید علی خامنه‌ای دادند، هرچند که خود وی صراحتاً مخالف بود و خود را شایسته این مقام نمی‌دانست.[۹۰][۹۱][۹۲] پس از بازنگری در قانون اساسی و انجام همه‌پرسی، مجلس خبرگان بار دیگر براساس قانون اساسی جدید در مورد رهبری خامنه‌ای رأی‌گیری کرد که اکثریت خامنه‌ای را به رهبری انتخاب کردند.[۹۳]

سیاست داخلی و خارجی

سیاست داخلی در این دوره با پنجمین دور انتخابات ریاست‌جمهوری و نیز همه‌پرسی اصلاح قانون اساسی شروع می‌شود. از آغاز دوره رهبری خامنه‌ای ۹ دولت تشکیل شده‌است.[۹۴] هاشمی رفسنجانی و خامنه‌ای رابطه خوبی در دوران ریاست جمهوری داشتند. رفسنجانی از چهره‌های انقلابی بود که به او نزدیک بود. روابط خامنه‌ای با رئیس‌جمهور اصلاح طلب سید محمد خاتمی تحت فشار و تنش بود. در مقابل محافظه کاری خامنه‌ای و بی‌اعتمادی عمیق به آمریکا، خاتمی طرفدار نزدیکی با آمریکا بود. رهبری خامنه‌ای قوی‌ترین چالش خود را در جریان انتخابات ۸۸ مشاهده کرد. مخالفان با مشکوک بودن به تقلب، نتیجه را رد کردند و برای اعتراض تجمع کردند.[۹۵] خامنه‌ای در واکنش گفت «ساز و کارهای قانونی انتخابات در کشور ما اجازهٔ تقلب نمی‌دهد.»[۹۶] روابط خامنه‌ای و احمدی‌نژاد در دوره دوم ریاست جمهوری احمدی‌نژاد برخلاف دوره اول تیره شد. در دوره حسن روحانی، مذاکرات برای دستیابی به توافق هسته‌ای، منجر به برجام شد. اما مزایای لغو تحریم‌ها و حل مسئله هسته ای کوتاه مدت بود. دونالد ترامپ اعلام کرد که آمریکا از توافق هسته‌ای خارج می‌شود و تحریم‌ها را دوباره اعمال می‌کند. خامنه‌ای روحانی را به دلیل اغماض بیش از حد در توافق سرزنش کرد.[۹۷] در ۱۹ دی ۱۳۹۹ خامنه‌ای واردات واکسن کرونا از آمریکا و انگلیس را ممنوع اعلام کرد و گفت با توجه به پرونده خون‌های آلوده به واردات واکسن از فرانسه هم خوشبین نیست. همچنین خامنه‌ای از ساخت واکسن در ایران حمایت کرد.[۹۸] از جمله موضوعات مورد تأکید او در حوزه سیاست داخلی در دوره رهبری، اشتغال و اقتصاد مقاومتی بوده‌است.[۹۹] وی مردم و دولت را به قناعت و پرهیز از اسراف برای حل مشکلات اقتصادی توصیه می‌کند.[۱۰۰] خامنه‌ای حامی پیشرفت علمی در ایران بوده‌است. او یکی از اولین روحانیون اسلامی بود که اجازه تحقیقات سلول‌های بنیادی و شبیه‌سازی درمانی را داد.[۱۰۱][۱۰۲] خامنه‌ای «مسئولیت مستقیم» سیاست خارجی را بر عهده دارد و «بدون نظر و تأیید مستقیم او تصمیمی گرفته می‌شود.»[۱۰۳][۱۰۴] او سیاست خارجی جمهوری اسلامی را اینگونه تشریح می‌کند: «سیاست ما دفاع از مسلمان‌ها و دفاع از ملت مظلوم را جزو سیاست‌های اصولی خودمان می‌دانیم و از آن عدول نمی‌کنیم. ما طرفدار اسلام و طرفدار مسلمان‌ها و طرفدار بیداری اسلامی هستیم و با تغذیه قدرت‌های استثمارگر از منابع و غنیمتهای مظلوم مخالفیم، با استعمار و با استثمار مخالفیم و این مخالفت در زبان و حرف هم نیست. اعتقاد ما این است و قالب سیاست خارجی ما هم همین است.»[۱۰۵] گفته می‌شود که او سیاست خارجی را به سمتی هدایت می‌کند که از رویارویی یا سازش با غرب اجتناب می‌کند. خامنه‌ای مداخله عربستان سعودی در یمن را محکوم کرد و عربستان را با اسرائیل مقایسه کرد.[۱۰۶] به گفته خامنه‌ای سیاست منطقه‌ای ایران عکس سیاست آمریکا است و ایران از مقاومت در منطقه و کسانی که علیه اسرائیل می‌جنگند حمایت می‌کند.[۱۰۷] همچنین به گفته او جمهوری اسلامی ایران کمک به دولت و ملت سوریه را حمایت از محور مقاومت می‌داند و به انجام آن افتخار می‌کند.[۱۰۸] خامنه‌ای آزار و شکنجه مسلمانان روهینگیا در میانمار را محکوم کرد و رهبر دوفاکتو میانمار و برنده جایزه صلح نوبل، آنگ سانگ سوچی را «زن بی‌رحم» خواند.[۱۰۹]

اعتراضات در دوران رهبری

دوران رهبری خامنه‌ای با اعتراضات گسترده‌ای همراه بوده‌است اما او این رخدادها را به رسمیت نمی‌شناسد و دستور سرکوب آن‌ها را می‌دهد.[۱۱۰] در جریان قتل‌های زنجیره‌ای ایران در دههٔ ۱۳۷۰، برخی از دگراندیشان و مخالفان حکومت جمهوری اسلامی به دست نیروهای وزارت اطلاعات کشته شدند.[۱۱۱] خامنه‌ای این قتل‌ها را حوادثی بسیار بد و نفرت‌آور توصیف کرد و آن‌ها را غیرقانونی خواند.[۱۱۲] در تیر ۱۳۷۸، پس از اعتراضات به توقیف روزنامهٔ سلام لباس شخصی‌ها و مأموران امنیتی به کوی دانشگاه حمله کرده و به ضرب و شتم و بازداشت شماری از دانشجویان پرداختند. اعتراض‌ها در بسیاری از شهرهای کشور تا ۲۳ تیر ادامه یافت.[۱۱۳] بر پایه یکی از سخنرانی‌های خامنه‌ای، شمار قابل توجهی از روزنامه‌ها به گونه فله‌ای توقیف شدند و نزدیک به هزار روزنامه‌نگار، بیکار شدند.[۱۱۴] از ۹ مرداد ۱۳۹۷ با افزایش قیمت طلا و کاهش شدید ارزش ریال در برابر دلار اعتراضات ۱۳۹۷ انجام شد.[۱۱۵] در پی افزایش قیمت ناگهانی بنزین در آبان ۱۳۹۸، تظاهرات گسترده‌ای در چندین شهر آغاز شد. به گفته علی شمخانی، خامنه‌ای گفت شهروندان عادی که بدون داشتن هیچ‌گونه نقشی و در میانه درگیری‌ها جان باخته‌اند در حکم شهید محسوب شوند.[۱۱۶] در دی ۱۳۹۸، قاسم سلیمانی، فرماندهٔ نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در حمله هوایی ایالات متحده به فرودگاه بین‌المللی بغداد کشته شد،[۱۱۷] و در پی آن ایران پایگاه عین‌الاسد آمریکا را با موشک بالستیک هدف قرارداد.[۱۱۸] به‌دنبال پنهان‌کاری شلیک موشک به هواپیمایی اوکراینی توسط سپاه، تظاهرات دی ۱۳۹۸ روی داد که شعارهای بیشتری علیه خامنه‌ای گفته شد.[۱۱۹] پس از کشته شدن مهسا امینی، اعتراضات در اکثر شهرها از شهریور ۱۴۰۱ شروع و همچنان ادامه دارد. به گفته گاردین این اعترضات بزرگ‌ترین چالش حکومت از اول انقلاب است.[۱۲۰]

خانواده

پدر خامنه‌ای، سید جواد و پدربزرگ پدریش سید حسین خامنه‌ای از روحانیان آذری مقیم نجف بودند و جد او از تفرش به آذربایجان هجرت کرده بود. سید حسین خامنه در شمار فقها و مدرسان برجسته حوزه علمیه نجف به‌شمار می‌آمده‌است. سید حسین همچنین از مدرسان مدرسه علمیه طالبیه تبریز بوده‌است و امامت مسجد جامع آن شهر را نیز به عهده داشته‌است.[۱۲۱] سید جواد خامنه‌ای زاده نجف است و در کودکی از نجف به تبریز آمد. پس از به پایان رساندن دروس مقدماتی حوزه در نجف، در بازگشت به ایران در مشهد زندگی کرد و در کنار تدریس، به عنوان امام جماعت مسجد صدیقی‌های بازار مشهد و مسجد گوهرشاد فعالیت می‌کند. عموی وی، سید محمد خامنه‌ای، و شوهر عمه‌اش، محمد خیابانی، از طرفداران جنبش مشروطه ایران بوده‌اند.[۱۲۲][۱۲۳] مادرش خدیجه میردامادی، دو ماه بعد از شروع رهبری او درگذشت. او دختر هاشم میردامادی بود، که اصالتاً اصفهانی و مقیم مشهد بود.[۱۲۴]

سید جواد خامنه‌ای از ازدواج اولش سه دختر به نام‌های علویه، بتول و فاطمه‌سلطان داشت که همگی فوت کرده‌اند. پس از درگذشت همسر اولش با خدیجه میردامادی، ازدواج کرد که از این ازدواج دارای چهار پسر به نام‌های سید محمد، سید علی، سید هادی و سید حسن و یک دختر به نام بدری شد. سید محمد، برادر بزرگتر، عضو مجلس خبرگان قانون اساسی بود. او در دوره‌های اول و دوم مجلس شورای اسلامی نماینده مشهد بود. او در دوران نمایندگی‌اش ترور شد اما از این ترور جان سالم بدر برد. در حال حاضر ریاست بنیاد حکمت اسلامی صدرا را بر عهده دارد.[۱۲۵] سیدهادی، برادر کوچکتر، نیز روحانی و فعال سیاسی عضو مجمع روحانیون مبارز است، که در سال ۱۳۷۹ روزنامهٔ حیات نو را منتشر کرد، که بعداً به خاطر کاریکاتور اهانت آمیز به دستور دادگاه ویژهٔ روحانیت توقیف شد.[۱۲۶][۱۲۷] خواهر تنی او، بدری، همسر علی تهرانی است. در آذر ۱۴۰۱، بدری خامنه‌ای در جریان خیزش ۱۴۰۱ ایران از خامنه‌ای و «خلافت مستبدانه» او اعلام برائت کرد و افزود: «برادرم صدای مردم ایران را نمی‌شنود و به‌نادرستی صدای مزدوران و جیره‌خوارانش را صدای مردم ایران می‌شمارد.»[۱۲۸] تهرانی روحانی فعّال در دوران انقلاب ۱۳۵۷ بود که به مجاهدین خلق گرایید و به عراق پناهنده شد. او در سال ۱۳۷۴ به همراه خانواده‌اش به ایران بازگشت.[۱۲۹] سید حسن، تنها برادر غیر روحانی، مسئول هیئت‌های رسیدگی به تخلفات اداری وزارت نفت و نمایندهٔ وزیر نفت در این هیئت، و عضو شورای پروانه نمایش است.[۱۳۰][۱۳۱]

همسر و فرزندان

همسر او منصوره خجسته باقرزاده متولد ۱۳۲۶ در مشهد است.[۱۳۲][۱۳۳][۱۳۴] او در خانواده‌ای بازاری و مذهبی اهل مشهد بزرگ شده[۱۳۵] و بنا به تأکید سید علی خامنه‌ای تاکنون فعالیت سیاسی رسمی نداشته‌است. اما معمولاً به دیدار خانواده کشتگان جنگ ایران و عراق می‌رود.[۱۳۶] تاکنون هیچ تصویری از او در رسانه‌ها به‌طور رسمی منتشر نشده‌است.[۱۳۷][۱۳۸]

خامنه‌ای دارای ۶ فرزند، دو دختر و چهار پسر است. نام دخترانش بشری و هدی، و پسرانش مصطفی، مجتبی، مسعود (محسن) و میثم است. سید مصطفی بزرگ‌ترین پسر سید علی خامنه‌ای است. او بیشتر به مطالعات حوزوی مشغول است. سید مجتبی، همچون پدرش به جبهه جنگ ایران و عراق رفته و در چند عملیات هم شرکت کرده‌است. ارتباطی نزدیک با بسیج و سپاه دارد.[۱۳۹] از مجتبی خامنه‌ای به‌عنوان یکی از گزینه‌های محتمل رهبری نام برده می‌شود. اواسط مرداد ۱۴۰۱ میرحسین موسوی نیز دربارهٔ موروثی شدن رهبری هشدار داد.[۱۴۰] مجلس خبرگان رهبری گزارش‌های منتشر شده در مورد جانشینی موروثی را شبهه‌پراکنی خواند.[۱۴۱] سید مسعود که به نام محسن هم شناخته می‌شود، عضو جامعه مدرسین قم است. او بیشتر به جمع‌آوری خاطرات پدر و اداره سایت او مشغول است. خامنه‌ای پسرانش را از فعالیت‌های اقتصادی یا داشتن مناسبت‌های حکومتی منع کرده‌است.[۱۴۲]

فعالیت‌های علمی

تدریس

 
کلاس درس خارج سید علی خامنه‌ای در بیت رهبری، شهریور ۱۳۹۸

علی خامنه‌ای از زمان حضور در مشهد به کار تدریس مشغول بوده‌است. ابتدا تدریس در سطوح عالی — تدریس کتاب‌های رسائل، مکاسب و کفایه — را انجام داد. وی پس از انقلاب نیز در طول دوره ریاست جمهوری‌اش تدریس تفسیر را ادامه داد. از سال ۱۳۶۹ ه‍.ش تا کنون وی تدریس دروس خارج فقه را آغاز کرد.[۱۴۳] او تاکنون مباحث جهاد و قصاص را تدریس کرده و در حال تدریس مکاسب محرمه است. کلاس‌های او با حدود ۵۰۰ نفر برگزار می‌شود.[۱۴۴]

مرجعیت

در آذر سال ۱۳۷۳ ه‍. ش، با درگذشت محمدعلی اراکی — یکی از مراجع تقلید وقت — موضوع مرجع تقلید بعدی مطرح شد. در این زمان برخی از روحانیون نظیر یوسف صانعی،[۱۴۵] فاضل لنکرانی[۱۴۶] هاشمی شاهرودی،[۱۴۷] تسخیری، جلال‌الدین طاهری، رضا استادی،[۱۴۸] محمدباقر حکیم،[۱۴۹] حسین راستی کاشانی، هادی روحانی و محمد مؤمن[۱۵۰] بر مرجعیت وی گواهی دادند.[۱۵۱] همچنین جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و جامعه روحانیت مبارز تهران فهرستی از افراد صاحب صلاحیت برای مرجعیت را منتشر کردند که یکی از این افراد علی خامنه‌ای بود.[۱۵۲] در مقابل برخی از علما شیعه همچون حسینعلی منتظری، سید محمدحسین فضل‌الله،[۱۵۳] احمد آذری قمی،[۱۵۴] ابوالقاسم خزعلی[۱۵۵] وی را حائز صلاحیت مرجعیت نمی‌دانستند. به گفته محسن کدیور در آذرماه ۱۳۷۳ طاهری خرم‌آبادی و مؤمن قمی در هنگام انتخاب سید علی خامنه‌ای به اعتراض جلسهٔ جامعه را ترک کردند اما بعدها مؤمن این موضوع را تکذیب کرد.[۱۵۶] مؤمن به همراه هشت نفر دیگر عضو شورای ۹ نفره افتای خامنه‌ای بودند که به همراه سید محمود شاهرودی مباحث فقهی را در قالب مباحثه با خامنه‌ای آموزش می‌دادند.[۱۵۷] اولین کتاب استفتا خامنه‌ای نیز به نام درر الفوائد فی اجوبه القائد در سال ۱۳۷۱ ه‍.ش چاپ شد.[۱۵۸]

به نوشته آبراهامیان، بعد از برگزیده شدن «حجت‌الاسلام سیدعلی خامنه‌ای» به عنوان رهبر ایران، رسانه‌های حکومتی، او و علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی را به عنوان «آیت‌الله» معرفی کردند.[۱۵۹] حسین باستانی در گزارشی تثبیت خامنه‌ای به عنوان رهبر جدید و دادن لقب آیت‌الله به او را نتیجه یک عملیات رسانه‌ای در ابتدای دوران مسئولیت او می‌داند.[۱۶۰] انتخاب خامنه‌ای برای رهبری بحث‌برانگیز بود. و از آنجایی آغاز شد که خامنه‌ای با انتخاب خویش به عنوان رهبری با استدلال فقهی مخالفت شدید کرد.[۱۶۱] بر اساس اصل صد و نهم قانون اساسی — قبل از همه‌پرسی ۱۳۶۸ — یکی از شرایط رهبر صلاحیت علمی و تقوایی لازم برای افتا و مرجعیت عنوان شده بود که خامنه‌ای تا آن زمان مشمول آن شرط نبود.[۱۶۲] خمینی خواستار اصلاح قانون اساسی بود و بر همین اساس شورایی برای بازنگری در قانون اساسی تشکیل داد. او همچنین در ۹ اردیبهشت ۱۳۶۸ ه‍.ش در نامه‌ای به علی مشکینی — رئیس شورای بازنگری قانون اساسی — نوشته بود: «... برای رهبری شرط مرجعیت لازم نیست. مجتهد عادل مورد تأیید خبرگان محترم سراسر کشور، کفایت می‌کند.»[۱۶۳]

آثار و تالیفات

 
جلد کتاب انسان ۲۵۰ ساله اثری از خامنه‌ای

خامنه‌ای تألیف را از دوران طلبگی آغاز کرد. قبل از انقلاب اسلامی چند کتاب تألیف کرد از جمله: چهار کتاب اصلی علم رجال، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن و پیشوای صادق. گفتار در باب صبر، وحدت و تهذب، هنر از دیدگاه آیت الله خامنه ای، درست فهمیدن دین، مجموعه پیام، مبارزات امامان شیعه، ذات وحدت خدا، ضرورت بازگشت به قرآن، امام سجاد، امام رضا و انتساب وی به ولایت العهدی،[۱۶۴] در همان دوره چند کتاب را پس از افزودن تحقیقات خود به آن‌ها، ترجمه و منتشر کرد، از جمله: آینده در قلمرو اسلام، نوشته سید قطب[۱۶۵]؛ صلح امام حسن، نوشته راضی آل‌یاسین؛ مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان، نوشته عبدالمنعم نمر.[۱۶۶][۱۶۷] ادعانامه علیه تمدن غرب.[۱۶۸]

همچنین از گردآوری سخنرانی‌های او چند کتاب تألیف شده‌است از جمله: انسان ۲۵۰ ساله،[۱۶۹] تهاجم فرهنگی،[۱۷۰]غنا،[۱۷۱] فلسطین از منظر آیت الله خامنه‌ای[۱۷۲] و دو امام مجاهد.[۱۷۳]

نامه به جوانان غربی

خامنه‌ای، دو نامه سرگشاده خطاب به جوانان کشورهای غربی منتشر کرده‌است. این دومین نامه در نوع خود است، اولین نامه در ژانویه ۲۰۱۵ منتشر شد و دومین نامه در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۵، هر دو از طریق حساب‌های کاربری او در رسانه‌های اجتماعی مختلف از جمله توییتر، فیس بوک و اینستاگرام منتشر شدند.[۱۷۴]

فعالیت‌های فرهنگی

خامنه‌ای فرهنگ را جزو اساسی‌ترین مسائل کشور به‌شمار می‌آورد. او تهدیدات و آسیب‌های فرهنگی را با عناوینی چون «تهاجم فرهنگی»، «شبیخون فرهنگی»، «غارت فرهنگی»، «ناتوی فرهنگی» و «تهدید نرم» بیان کرده‌است.[۱۷۵] و در قالب «جهاد تبیین» و «تهاجم ترکیبی» خواستار مقابله با آن شده‌است.[۱۷۶][۱۷۷]

سازمان‌ها

مجمع جهانی اهل بیت،[۱۷۸] جامعة المصطفی العالمیه،[۱۷۹] بنیاد دایرةالمعارف اسلامی،[۱۸۰] بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس،[۱۸۱] مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی،[۱۸۲] شورای عالی فضای مجازی،[۱۸۳] شورای عالی قرآن سازمان‌های فرهنگی تأسیس شده توسط خامنه‌ای هستند.[۱۸۴]

ادبیات

 
خامنه‌ای در حال خواندن شعر احمد شاملو. بازدید از نمایشگاه کتاب تهران، ۱۳۹۸

خامنه‌ای با سبک‌های ادبی آشناست و از دوران کودکی تاکنون به مطالعه رمان و داستان علاقه‌مند بوده، و بسیاری از رمان‌ها و داستان‌های معتبر دنیا را مطالعه کرده‌است. این علاقه با مطالعه رمان‌ها و آثار ادبی نویسندگان بزرگ جهان و تاریخ و فرهنگ ملل شرق و غرب تداوم پیدا کرد. خامنه‌ای در مورد اهمیت و جایگاه زبان فارسی معتقد است که هرکس به معارف بشری علاقه‌مند باشد، باید برای زبان فارسی مرتبتی خاص قائل باشد، زیرا این زبان توانسته‌است بخش عظیمی از مناطق جغرافیایی جهان را تحت سیطره معنوی خود درآورد و با قدرت بلاغت خود در دل ملت‌ها جا باز کند و برای آنان فرهنگ، دین، معرفت و تمدن به ارمغان بیاورد.[۱۸۵] خامنه‌ای در سال ۱۳۹۸ گفت که راجع به زبان فارسی نگران است زیرا زبان فارسی در حال فرسایش است. همچنین به گفته او از صدا و سیما به جای ترویج زبان صحیح گاهی از تعابیر و لغات خارجی استفاده می‌کند.[۱۸۶]

شعر

 
دیدار خامنه‌ای با شاعران تیر ۱۳۹۵

خامنه‌ای در هنگامی که در شهر مشهد، حضور داشته در انجمن‌های ادبی از جمله انجمن ادبی فردوسی و انجمن ادبی فرخ عضو بوده و اشعاری نیز دارد. وی در دوره ای دفترچه‌ای با خود داشت که نامش را «سفینه غزل» گذاشته بود که در آن اشعار جدید برای او جالب بود را می‌نوشت. در آخرین بازداشتش ساواک دفتر شعر او را مصادره کرد و هرگز به او پس نداد.[۱۸۷] تخلص وی در اشعارش «امین» است.[۱۸۸] نمونه شعر:[۱۸۹]

درنگی کرده بودم کاش در بزم جنون من هم لبی تر کرده زان صهبای جام پرفسون من هم
هزاران کام در راه است و دل مشتاق و من حیران که ره چون می‌توانم یافتن سوی درون من هم

به گزارش تسنیم، دیدار شاعران با خامنه‌ای از دوره ریاست جمهوری بوده و در زمان رهبری نیز ادامه داشته‌است. به گفته تسنیم دیدار شاعران با خامنه‌ای که هرساله در نیمه ماه رمضان برگزار می‌شد، از جمله دیدارهای قدیمی است که دیگر به یک سنت میان اهالی ادب تبدیل شده‌است.[۱۹۰] به گزارش نسیم آنلاین، برخی برگزاری این جلسات را فرایندی دستوری و یک‌طرفه می‌دانند که به موجب آن قرار است شاعران، مجری اوامر بخشنامه‌ای وی باشند.[۱۹۱]

خبرگزاری تسنیم گزارش کرده‌است که، آثار متعددی از جمله شب شاعران بی‌دل و با کاروان شعر فارسی دربارهٔ این جلسات و اشعار خوانده شده نوشته شده‌است. به غیر از شاعران ایرانی، شاعرانی از کشورهای افغانستان، تاجیکستان، پاکستان، آذربایجان، عراق، هند، اوکراین و ترکیه در این دیدار شرکت کرده و شعر خوانده‌اند. غیر از سه شاعر از کشورهای ترکیه، عراق و آذربایجان که شعرهای خود را به‌زبان خود خوانده‌اند، دیگر شاعران شعر خود را به‌زبان فارسی خوانده‌اند.[۱۹۲]

دیدگاه‌ها

دیدگاه‌های اقتصادی

به اعتقاد سید علی خامنه‌ای اقتصاد اسلامی بر دوپایه اصلی «افزایش ثروت ملی» و «توزیع عادلانه و رفع محرومیت در درون جامعهٔ اسلامی» قرار دارد و هر نسخه اقتصادی که این دوپایه را بتواند تأمین کند؛ معتبر است.[۱۹۳] وی در سال ۱۳۸۹ برای اولین بار اقتصاد مقاومتی را مطرح و پس از آن در سخنرانی‌های متعدد بر آن تأکید کرد.[۱۹۴] او اقتصاد مقاومتی را اینگونه تعریف می‌کند: «اقتصاد مقاومتی؛ معنایش آن است که ما یک اقتصاد داشته باشیم که هم روند رو به رشد اقتصادی در کشور محفوظ بماند؛ هم با تحریکات جهانی آسیب‌پذیری کمتری داشته باشد. اقتصادی است متکی به مردم.»[۱۹۵] از دیدگاه او جهش تولید اهمّیّت دارد «اگر واقعاً تولید را بتوانید جهش بدهید، همهٔ شاخص‌های اقتصادی مهم کشور تغییر پیدا می‌کند، تحول پیدا می‌کند؛ یعنی اشتغال پایدار به وجود می‌آید، بیکاری کاهش پیدا می‌کند، صادرات رونق پیدا می‌کند، درآمد ارزی برای کشور فراهم می‌شود، نرخ تورم کاهش پیدا می‌کند؛ علاوهٔ بر اینها استقلال اقتصادی در کشور به وجود می‌آید.»[۱۹۶]

دیدگاه‌های نظامی

 
خامنه‌ای در مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه‌های افسری نیروهای مسلح در ۱۱ مهر ۱۴۰۱

خامنه‌ای معتقد است ایران باید قدرت نظامی خود را افزایش دهد تا از وقوع جنگ جلوگیری کند.[۱۹۷] به گفته خامنه‌ای حضور منطقه‌ای و توانایی‌های موشکی ایران غیرقابل مذاکره است.[۱۹۸] پس از کشته شدن قاسم سلیمانی خامنه‌ای، گفت انتقام سختی در انتظار کسانی که دست به این کار زده‌اند خواهد بود. او با اشاره به حمله به پایگاه عین الاسد گفت کارهای نظامی به این شکل کفایت نمی‌کند. باید حضور فساد برانگیز آمریکا در این منطقه تمام شود.[۱۹۹]

طبق فتوای خامنه‌ای تولید، انباشت و استفاده از سلاح‌های هسته‌ای و دیگر سلاح‌های کشتارجمعی حرام است.[۲۰۰][۲۰۱] از طرفی، خامنه‌ای بر اهمیت فناوری هسته‌ای برای مقاصد غیرنظامی تأکید دارد، زیرا به گفته او «ذخایر نفت و گاز نمی‌تواند برای همیشه باقی بماند.»[۲۰۲] ولی این که این فتوا چقدر قابل استناد است مورد مناقشه است، به‌طور مثال آیا اینکه وی حق چنین فتوایی دارد یا اینکه بر هر دلیلی این فتوا می‌تواند لغو شود.[۲۰۳]

دیدگاه نسبت به ولایت فقیه

سید علی خامنه‌ای، معتقد است: «اختیارات ولی فقیه در صورت تعارض با اراده و اختیار مردم، بر اختیارات و تصمیمات مردم، مقدم و حاکم است.»[۲۰۴][۲۰۵] او عقیده دارد در نظام «ولایت مطلقه فقیه» ولی فقیه همان حاکم اسلامی است و حکومتش تا قیامت ادامه پیدا می‌کند. از نظر او این حکومت و حاکمیت نه تنها اختیاری نیست، بلکه تحت عناوینی چون «مصلحت»، «حفاظت امت از دشمنان» و «اجرای حکم اسلام» گریز و چاره‌ای از آن نیست. او همچنین اعتقاد دارد دایرهٔ این حاکمیت می‌تواند تا آزادی شخصی افراد پیش برود. خامنه‌ای همچنین از «واجب بودن» اقدام علیه خواسته و صلاحدید مردم، در شرایطی که آن را مخالف با آنچه که او «مصالح عمومی اسلام و مسلمین» می‌نامد، سخن به میان می‌آورد و حتی بیان می‌دارد که این تشخیص مصالح بر دوش حاکم مسلمین یا همان «ولی فقیه» است:[۲۰۶] «همچنین بر حاکم مسلمین پس از عهده‌دار گردیدن وظیفه مهم رهبری واجب است، که عنداللزوم دست به اقدامات مناسب بزند و باید خواسته و صلاحدید حاکم مسلمین در مواردی که به مصالح عامه اسلام و مسلمین مربوط می‌شود، برخاسته و صلاحدید عامه مردم، مقدم گردد.»

او در پاسخ به انتقاداتی که می‌شد به ولایت مطلقه فقیه و اینکه ولایت براساس میل فقیه اداره می‌شود گفت «ولایت مطلقه فقیه در دست عالم اگر باشد به میل خود نمی‌تواند عملی را انجام دهد، و گفت ولایت دست کلیددار اصلی نظام حالت انعطاف‌پذیری وجود دارد» بدین معنی که مجموعه دستگاه‌هایی که رهبری در رأس آنها قرار دارد به‌طور دائم با انتخاب آنچه درست‌تر و کامل‌تر است، خود را به‌طور مدام متحول کنند.[۲۰۷] به گفته حسن فیروزآبادی، خامنه‌ای در زمستان ۱۳۹۱ از مسوولان حکومتی جهت عمل نکردن به سخنان او گلایه کرد.[۲۰۸]

دیدگاه نسبت به هنر و رسانه

معیارهای خامنه‌ای در مورد حلال یا حرام بودن موسیقی معیارهایی متغیر و مبهم است. خامنه‌ای تشخیص حلال یا حرام بودن موسیقی را موکول به نظر عرفی مکلف نموده‌است. وی، به تبعیت از اکثر فقهای شیعه، سازها را نیز بدون ارائه معیار طبقه‌بندی، به دو نوع «آلات مختص حرام» و «آلات مشترک» تقسیم کرده‌است.[۲۰۹]

او اعتقاد دارد «انقلاب اسلامی»، با آثار سینمایی و رمان به دنیا شناسانده می‌شود. در این خصوص می‌گوید: «انقلاب بدون رمان نمی‌شود. انقلاب روسیه و انقلاب فرانسه با رمان‌هایشان معرفی شدند. یا بدون فیلم خوب نمی‌شود.»[۲۱۰]

دیدگاه دربارهٔ ورزش

او به‌طور مداوم جوانان ایرانی را به رقابت بین‌المللی برای گسترش آرمان‌های انقلاب اسلامی ایران در قلب و ذهن جوانان در جامعه جهانی و همچنین معرفی فرهنگ ایرانی و ایرانی تشویق می‌کند. او بر اساس گفتمان‌های عمومی خود، ورزش را به عنوان یک ابزار دیپلماتیک اولیه می‌بیند.[۲۱۱]

دیدگاه دربارهٔ زنان

خامنه‌ای در سخنرانی‌های خود به مناسبت‌های گوناگون دیدگاه خود دربارهٔ زنان و نقش آنان را در جامعه بیان کرده‌است.[۲۱۲] دربارهٔ فعالیت اجتماعی زنان او معتقد است اگر زنان در حرکت اجتماعی یک ملتی حضور نداشته باشند، آن حرکت به جایی نخواهد رسید و موفق نخواهد شد.[۲۱۳]به اعتقاد وی بر مبنای اسلام حضور در میدان فعالیت علمی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را، نباید بر زن تحمیل و اجبار کرد؛ چنان‌که به سد کردن راه او هم نباید پرداخت. اگر خانم‌ها می‌خواهند وارد فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی شوند، مانعی نیست؛[۲۱۴]

در ژوئیه ۱۹۹۷، او اندیشهٔ مشارکت برابر زنان در جامعه را منفی و ابتدایی و کودکانه خواند.[۲۱۵] به باور وی، حضور زنان در پست‌های اجرایی کشور مایه افتخار نیست و نوعی انفعال در برابر گفتمان غربی به‌شمار می‌رود.[۲۱۶] به اعتقاد او مهم‌ترین نهاد اجتماعی خانواده است و زن در خانواده نقش مهم‌تری دارد.[۲۱۴] او «خانه‌داری» و «فرزندآوری» را مجاهدت و هنر زنان دانسته‌است.[۲۱۷]

در ژوئن ۱۹۹۸، سید علی خامنه‌ای دستور به «سرکوب رفتارهای سرکشانه زنان» داد و تا میانه اوت همان سال، ۱۸۰۰ زن و مرد به دلیل آنچه «پوشش نامناسب و رفتار هرزه» خوانده شد توسط پلیس دستگیر شدند. این دوره همچنین شاهد سرکوب روزنامه‌نگاران زن و روزنامه‌ها و مجلات ویژهٔ زنان همچون ماهنامۀ زنان بود.[۲۱۵]

دیدگاه ضد امپریالیسمی، ضد آمریکایی و ضد اسرائیلی

خامنه‌ای در سخنرانی‌های خود مرتباً به اصل مخالفت قاطع با آمریکا اشاره می‌کند.[۲۱۸] او عقیده دارد دشمنی آمریکا با «نظام» و «مردم ایران» انکار کردنی نیست.[۲۱۹] وی در خصوص مذاکره با آمریکا می‌گوید آمریکا می‌تواند وعده‌هایی زیبا بدهد که عمدتاً در عمل محقق نکند؛ بنابراین، تا زمانی که کشور تا حدی قوی نشده که در برابر فشارهای آمریکا حین مذاکرات، یارای مقاومت داشته باشد، مذاکره با آمریکا ممنوع است.[۲۲۰] در اسفند ۱۳۵۹، هنگامی که بیش از ۱۰۰ هزار نفر برای گرامی داشت درگذشت مصدق و درخواست تشکیل جمهوری دموکراتیک به جای جمهوری اسلامی در دانشگاه تهران گردهم آمدند، خامنه‌ای به شکل تهدید آمیز گفت: «ما مثل آلنده و مصدق، لیبرال نیستیم که C.I.A بتواند ما را سرکوب کند.»[۲۲۱] خامنه‌ای با لفظ انگلیس خبیث از انگلستان یاد می‌کند و می‌گوید «داعش و القاعده را استعمار علی‌الخصوص انگلیس خبیث برای مقابله با جمهوری اسلامی و بیداری اسلامی درست کردند.»[۲۲۲] همچنین خامنه‌ای مقصر اختلافات پاکستان و هند بر سر کشمیر را انگلیس می‌داند.[۲۲۳] او در سخنرانی عید فطر ۱۳۹۷، از سفرهای خارجی غیر ضروری مردم انتقاد کرد.[۲۲۴]

خامنه‌ای از مخالفان دولت اسرائیل و صهیونیسم است.[۲۲۵] در آذر ۱۳۷۹، خامنه‌ای اسرائیل را «یک غده سرطانی» خواند که «باید از منطقه حذف شود.»[۲۲۶] در شهریور ۱۳۹۴، خامنه‌ای در سخنانی دربارهٔ اسرائیل پس از توافق بر سر برنامه هسته‌ای ایران، اظهار داشت: «اسرائیل ۲۵ سال دیگر را نخواهد دید».[۲۲۷][۲۲۸] خامنه‌ای اعتقاد به لزوم گسترش روابط دیپلماتیک با شرق و غرب به جز آمریکا و اسرائیل دارد و توجه به شرق و کشورهای همسایه را در اولویت می‌داند.[۲۲۹][۲۳۰][۲۳۱]

هولوکاست

در فروردین ۱۳۹۳، خامنه‌ای در یک سخنرانی به مناسبت نوروز، هولوکاست را زیر سؤال برد. وی گفت: «هولوکاست رویدادی است که واقعیت آن نامشخص است و اگر اتفاق افتاده باشد، معلوم نیست چگونه اتفاق افتاده‌است.» وی همچنین اظهار داشت: «هیچ‌کس در کشورهای اروپایی جرأت نمی‌کند دربارهٔ هولوکاست صحبت کند» و گفت که «در غرب صحبت در مورد هولوکاست و ایجاد تردید در آن گناه بزرگی است».[۲۳۲]

دیدگاه در مورد صحابه محمد و وحدت جهان اسلام

در سال ۱۳۸۹، خامنه‌ای فتوایی صادر کرد که بر اساس آن هرگونه توهین به همسران محمد و همچنین به صحابه حرام است. این فتوا در پاسخ به استفتایی از سوی جمعی از شیعیان عربستان بود.[۲۳۳] خامنه‌ای در رابطه با دنیای اسلام به وحدت، هم‌افزایی، کمک به یکدیگر، دوری از اختلافات مذهبی و فکری تأکید دارد. «اگر این وحدت اتفاق بیفتد، وضعی که امروز مسلمان‌ها دارند دیگر به این شکل نخواهد بود و مسلمان عزت پیدا خواهد کرد. شیعه انگلیسی و سنی آمریکایی، دولبهٔ یک قیچی هستند؛ سعیشان این است که مسلمان‌ها را به جان هم بیندازند.»[۲۳۴]

در نگاه دیگران

جایگاه خامنه‌ای در جهان

مطابق شاخص مردم‌سالاری اکونومیست، حکومت خامنه‌ای رژیمی اقتدارگراست.[۲۳۵] طبق گزارش مجلۀ فوربز، خامنه‌ای در سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۸ به‌ترتیب هجدهمین و هفدهمین فرد قدرتمند در جهان بود.[۲۳۶][۲۳۷] بر اساس مستندی از بزرگمهر شرف‌الدین در بی‌بی‌سی فارسی، نگاه منطقی و عمل‌گرایانه خامنه‌ای به سیاست او را از اکثر رهبران و حاکمان تاریخ معاصر ایران متمایز کرده‌است.[۲۳۸] بنا به گفته علی‌محمد بشارتی، خاویر پرز دکوئیار، دبیرکل سابق سازمان ملل متحد، که در دوران ریاست جمهوری خامنه‌ای با او دیدار کرد، دربارهٔ او می‌گوید: «در مدت بیش از سی سال که کار سیاسی کرده‌ام، کمتر شخصیت سیاسی و رئیس‌جمهوری هست که وی را ندیده و با او گفت‌وگو نکرده باشم ولی تا کنون شخصیتی سیاستمدارتر و هوشمندتر از رئیس‌جمهور شما ندیده‌ام!»[۲۳۹][۲۴۰] به گزارش دنیای اقتصاد، کوفی عنان هفتمین دبیرکل سازمان ملل متحد، دربارهٔ خامنه ای می‌گوید: «احساس کردم که کسی را مثل او ندیده‌ام. شخصیت معنوی ایشان چنان مرا گرفت که از خود پرسیدم چرا شخصیتی مثل من دبیرکل سازمان ملل باشد و از معنویات چیزی نداشته باشد؟»[۲۴۱]

ازسوی دیگر، عباس میلانی، پژوهشگر تاریخ معاصر، در گفتگویی با بی‌بی‌سی در رابطه با اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران گفت: «خامنه‌ای توان درس گرفتن از اشتباهاتش را ندارد چون خود را یک عقل کل می‌داند.»[۲۴۲] موقوفه کارنگی برای صلح بین‌المللی در سال ۲۰۰۸ مقاله‌ای با عنوان «بازخوانی خامنه‌ای: دیدگاه جهانی قدرتمندترین رهبر ایران» به قلم کریم سجادپور نوشته‌است: «شاید در دنیا هیچ رهبری نباشد که به اندازهٔ سیدعلی خامنه‌ای برای مسایل جاری جهان اهمیت داشته باشد اما درعین‌حال تا این حد برای جهانیان ناشناخته باشد». سجادپور ادعا می‌کند که هر رویکرد موفق در قبال ایران باید نقش محوری خامنه‌ای در فرایند تصمیم‌گیری ایران و سوء ظن عمیق او نسبت به ایالات متحده را در نظر بگیرد.[۲۴۳] سجادپور در سال ۲۰۱۹ خامنه‌ای را قدرتمندترین شخص در خاورمیانه نامید و افزود که او قدرتش را به‌وسیلۀ نهادهایی که افرادشان را خودش انتخاب کرده یا وفادارش هستند، پنهان می‌کند.[۲۴۴] در گزارش سالانۀ گزارشگران بدون مرز، خامنه‌ای در «زمره درندگان آزادی رسانه‌ها» در جهان قرار گرفته‌است.[۲۴۵][۲۴۶] در سال ۲۰۰۰، کمیتهٔ حمایت از روزنامه‌نگاران، او را یکی از ۱۰ دشمن آزادی بیان معرفی کرد.[۲۴۷] در همین راستا در اوایل کار مجلس ششم، هنگامی که طرح اصلاح قانون مطبوعات، تهیه شد تا در جلسهٔ علنی مجلس مطرح شود، خامنه‌ای با حکم حکومتی، دستور داد این طرح مسکوت گذاشته شود.[۲۴۸] به گفته کاظم علمداری، جامعه‌شناس، ولی فقیه در قانون اساسی جمهوری اسلامی دارای اختیارات نامحدود است و قانون اساسی برای رهبر حقوق دیکتاتوری قائل شده‌است.[۲۴۹] دیوید والچنسکی در کتاب بدترین ۲۰ دیکتاتور زنده جهان خامنه‌ای را در رده نهم قرارداده است.[۲۵۰]

نوع نگرش خامنه‌ای از زبان دیگران

به گفته بی‌بی‌سی، در رابطه با فهم دیدگاه‌های او باید تأکید کرد همواره در ایران خبرنگاران حق سؤال پرسیدن از خامنه‌ای را ندارند و البته انتقاد از او هزینه‌های دارد همیشه این گفتگو یک طرفه است خامنه‌ای در منبری می‌نشیند و سخنرانی می‌کند، که دیدگاه‌های او را باید بیشتر در سخنرانی‌های او جست.[۲۵۱] از نگاه علی‌اکبر ولایتی، شیوه مبارزاتی خامنه‌ای، بر اساس اندیشه اسلامی و گرفتن مبانی مبارزاتی از منابعی چون قرآن و احادیث در تقابل با اندیشه‌های مادی‌گرایانه، مارکسیستی و لیبرال بوده‌است. ولایتی از جمله علل موفقیت خامنه‌ای در مبارزات سیاسی را داشتن نگاه چند بعدی، استفاده از شبکه عظیم اطلاع‌رسانی نهضت سید روح‌الله خمینی و استفاده از منبر و عملگرایی می‌داند.[۲۵۲] گرت پورتر معتقد است درباب فتوای خامنه ای مبنی بر حرام بودن تولید سلاح هسته ای، سابقه عدم تلافی از حملات شیمیایی عراق علیه ایران قویاً نشان می‌دهد که بیزاری رهبر ایران از تولید سلاح‌های شیمیایی و هسته‌ای ریشه‌ای عمیق و صادقانه دارد. به گفته او به نقل از محسن رفیق‌دوست خمینی نیز در زمان جنگ ایران و عراق با وجود تلاش‌هایی برای ساخت سلاح‌های شیمیایی و هسته‌ای تولید و استفاده از این سلاح‌ها را حرام اعلام کرد. از سال ۲۰۱۲، موضع رسمی دولت باراک اوباما، استقبال از وجود فتوای ضد هسته‌ای خامنه‌ای بوده‌است.[۲۵۳] با این وجود به گفته ند پرایس، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا، فتوای خامنه‌ای، هرگز مبنای تصمیم‌گیری آمریکا برای جلوگیری از دسترسی ایران به سلاح هسته‌ای نبوده‌است.[۲۵۴] بنیامین نتانیاهو نخست‌وزیر سابق اسرائیل، در مجمع عمومی سازمان ملل متحد اکتبر ۲۰۱۵ با نشان دادن کتاب فلسطین وی می‌گوید؛ «این کتاب آیت الله علی خامنه ای رهبر ایران است که در آن سخنرانی‌هایی برای ریشه کن کردن اسرائیل «طی ۲۵ سال» وجود دارد.»[۲۵۵]

مایک پومپئو دربارهٔ دیدگاه خامنه ای دربارهٔ هولوکاست می‌گوید: «ایالات متحده، اظهارات منزجرکننده و یهودی‌ستیزانهٔ خامنه‌ای را محکوم می‌کند؛ این اظهارات، جایی در توییتر یا سایر شبکه‌های اجتماعی ندارد. ما می‌دانیم که ادبیات سخیف (لفاظی‌های خبیثانه[۲۵۶]) خامنه‌ای، بازتاب سنت رواداری مردم ایران نیست».[۲۵۷] به گفته حمید کیهان در بی‌بی‌سی، سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی در اواخر سال ۱۳۹۲ و هم‌زمان با شدت گرفتن مشکلات اقتصادی ناشی از تحریم‌های خارجی در ۲۴ ماده برای اجرا به دولت ابلاغ شد. به گفته او بخش عمده این سند شامل شعارهایی در مورد اهدافی ماهیتا مطلوب اما عمدتاً غیراجرایی است و در بخش‌های دیگر نیز موضوعاتی به عنوان راهبرد عنوان شده که دستیابی به آنها در شرایط کنونی ایران ناممکن است. به گفته او شاید بخش‌هایی از آن از لحاظ منطق اقتصاد با مشکلاتی روبرو باشد اما بخش‌های دیگری از آن دست کم به‌طور تلویحی حاوی راهبردهای اجرایی است.[۲۵۸] به گفته فریدون خاوند در مجموع این سیاست‌ها فهرستی مرکب از هدف‌های بسیار بدیهی است که در برنامه اقتصادی خیلی از کشورها می‌توان دید. به گفته او این که چرا این سیاست‌ها پیش از این اجرا نشده جای سؤال است.[۲۵۹]

نوع عملکرد خامنه‌ای از زبان دیگران

محمود وحیدنیا که دانشجوی رشتهٔ ریاضیات دانشگاه صنعتی شریف و برنده مدال طلای المپیاد ریاضی ایران معرفی شد،[۲۶۰] در روز ۶ آبان ۱۳۸۸ در دیدار رودرروی جمعی از نخبگان کشور با خامنه‌ای از عملکرد وی انتقاد کرد.[۲۶۱] انتقادهای وی شامل انتقاد از عملکرد صدا و سیما، انتقاد از نبود آزادی بیان، انتقاد از قابل نقد نبودن رهبری، انتقاد از روش سرکوب معترضان توسط نیروهای نظامی و انتقاد از نهادهای حکومتی مختلف بود. علی خامنه‌ای در پاسخ به دانشجو از وی تشکر کرد و به برخی از نقدهایش پاسخ داد. وی اضافه کرد: «خیال نکنید من از شنیدن اینجور حرفها ناراحت می‌شوم. نه من از اینکه این حرفها زده نشود، ناراحت می‌شوم.»[۲۶۲] سرژ میشل و پائولو وودز بر این باورند که سخنرانی‌های خامنه‌ای مجموعه‌ای است از «تهدیدها و شعارهای تو خالی» که با اعتقاد بر تئوری توطئه و روحیهٔ شدید ضد آمریکایی همراه است، او همه جا «دسیسهٔ دشمنان» را می‌بیند و قدرت‌های خارجی را «مستکبر»، «شیطانی»، «آزمند»، «منفور»، «واپس‌گرا»، «برتری‌طلب»، «سرطانی»، «ستمکار»، «زهرآگین» و «تجسم شیطان» توصیف می‌کند. این صفات هم به دولت‌های غربی و هم به سرویس‌های اطلاعاتی‌شان سیا، موساد، اینتلیجنت سرویس، اطلاق می‌شود.[۲۶۳] دونالد ترامپ رئیس‌جمهور سابق آمریکا در نقد عملکرد خامنه ای می‌گوید: «مردم نجیب ایران، که آمریکا را دوست دارند، سزاوار دولتی هستند که بیش از تمرکز بر کشتن آن‌ها به جرم احترام‌خواهی، به آن‌ها کمک کند تا به رؤیاهایشان دست یابند. رهبران ایران به جای آنکه ایران را به سمت ویرانی بکشانند، باید هراس‌افکنی را کنار بنهند و ایران را دوباره باعظمت کنند»[۲۶۴]

دیدگاه دربارهٔ رهبری خامنه‌ای

خامنه‌ای تا کنون چندین بار در زمینه چگونگی رهبری و اداره کشور مورد انتقاد قرار گرفته‌است. به نوشته جلال کیهان منش، اغلب مخالفان وی در ایران را دستگاه‌های اطلاعاتی دستگیر، زندانی، محصور، یا حذف می‌کنند.[۲۶۵] تاکنون روزنامه‌نگاران بسیاری به دلیل انتقاد از او یا سازمان‌های زیر نظر او دستگیرشده و به زندان افتاده‌اند.[۲۶۶] از این میان می‌توان به احمد زیدآبادی، عبدالله نوری، محمد نوری زاد، عیسی سحرخیز، محسن سازگارا و اکبر گنجی اشاره کرد.[۲۶۷] پس از انتخابات جنجال‌برانگیز ۱۳۸۸ در ایران، انتقاد از روش رهبری خامنه‌ای بالاتر گرفت. کسانی چون محمد نوری‌زاد و مهدی خزعلی از جمله کسانی بودند که با نوشتن نامه‌های انتقادی از او، روش برخورد نیروهای زیر فرمانش را در برخورد و کشتن معترضان به انتخابات زیر سؤال بردند. پاسخ حکومت به این افراد دستگیری و شکنجه آن‌ها بوده‌است؛ به گونه‌ای که نیروهای اطلاعاتی نوری‌زاد و خزعلی را بارها دستگیر و مورد ضرب و شتم قرار دادند.[۲۶۸] در یکی از واپسین نامه‌های خود به خامنه‌ای، نوری‌زاد او را به دلیل کارنامه سیاسی اش به عدم کفایت سیاسی و توانایی رهبری کشور متهم کرد.[۲۶۹] بیانیه ۱۴ فعال سیاسی که در خرداد ۹۸ منتشر شد، امضاکنندگان خواستار تغییر قانون اساسی و استعفای رهبری شدند.[۲۷۰] ۱۴ تن از فعال حوزه زنان نیز با انتشار بیانیه‌ای مشابه خواستار «استعفای خامنه‌ای» و «گذار از جمهوری اسلامی» شدند.[۲۷۱] افراد مختلفی از جمله ابوالفضل قدیانی، کاظم علمداری، دیوید والچنسکی حکومت خامنه‌ای را استبدادی و دیکتاتوری می‌دانند.[۲۷۲][۲۷۳][۲۷۴]به گفته پوریا ماهرویان در بی‌بی‌سی، خامنه‌ای در سه دهه رهبری خود چندین بار از حکم حکومتی استفاده کرده‌است. به گفته او، حکم حکومتی، دخالت مستقیم برخلاف روند آنچه در قانون اساسی و وظایف سه قوه و ارکان دیگر پیش‌بینی شده‌است؛ مخالفان آن را خلاف اصول دموکراسی می‌دانند و موافقانش آن را از اختیارات ولی فقیه برای باز کردن بن‌بست و عبور از بحران برمی‌شمارند.[۲۷۵] به گفته حسین باستانی، استفاده از حکم حکومتی باعث تضعیف قوای سه‌گانه می‌شود و می‌تواند به انهدام کلی ساختار مدیریتی جمهوری اسلامی منجر شود.[۲۷۶]

دیدگاه دربارهٔ مرجعیت خامنه‌ای

پس از درگذشت خمینی و در پی انتشار فهرستی از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم که در آن نام مراجع تقلید آورده شده بود، خامنه‌ای به عنوان مرجع تقلید معرفی شد. چنین چیزی واکنش تعدادی از مراجع تقلید را دربرداشت. منتقدین بر این باور بودند که خامنه‌ای درجه مرجعیت ندارد. در سال ۱۳۷۶ و چند ماه پس از انتخابات دوم خرداد، حسینعلی منتظری که یکی از استادان او بود، در یک سخنرانی به شدت از خامنه‌ای انتقاد کرد و شیوه رفتار دفتر او در پاسخ به استفتائات را مبتذل کردن مرجعیت قلمداد کرد.[۲۷۷]درحالی خامنه‌ای حرف از انعطاف به میان آورده‌است که منتقدان او را به دیکتاتوری متهم می‌کنند او با انتقاد از تناقض ذاتی در فهم «دشمنان» از مفهوم ولایت فقیه اشاره داشته. حسینعلی منتظری در سخنرانی سیزدهم رجب خود در سال ۱۳۷۶ اعلمیت خامنه‌ای را مورد تردید قرار داده وی را از ورود به وادی مرجعیت به دلیل نداشتن صلاحیت منع کرده بود.[۲۷۸] این سخنرانی (معروف به سخنرانی ۱۳ رجب) بعدها حصر منتظری را در پی داشت. منتظری تا هنگام مرگ در آذر سال ۱۳۸۸ منتقد رهبری خامنه‌ای باقی ماند و در سخنرانی‌هایش درخواست انتخابات آزاد، واگذاری قدرت و اجازه انتقاد از او داشت.[۲۷۹]مؤمن دلیل رای ندادن به رهبری خامنه‌ای در جلسه ۱۴ خرداد را اینطور توضیح داد که هنوز قانون اساسی جدید که در آن شرط مرجعیت حذف شد، به تصویب نرسیده بود.[۲۸۰] از این رو او بعدها از شایستگی خامنه‌ای برای احراز مقام رهبری دفاع می‌کرد.[۲۸۱]

در شهریور ۱۴۰۱، سید کاظم حائری از مراجع شیعه عراق به دلیل بیماری و ناتوانی جسمی از مرجعیت کناره‌گیری کرد و از مقلدین خود خواست به جای مراجع شیعه عراقی در شهر نجف، از خامنه‌ای پیروی کنند و او را «شایسته‌ترین فرد برای رهبری امت اسلام» توصیف کرد.[۲۸۲]

اتهام‌ها، محکومیت‌ها و دارایی

اتهام‌ها و محکومیت‌ها

 
لوح یادبود قربانیان ترور میکونوس در برلین روبروی رستوران میکونوس

۲۶ شهریورماه سال ۱۳۷۱ اعضای هیئت نمایندگی حزب دموکرات کردستان ایران با گروهی از فعالان سیاسی ایرانی در رستورانی به نام میکونوس در شهر برلین نشستی را برگزار کرده بودند، ترور شدند.[۲۸۳]در ۲۱ فروردین ۱۳۷۶، دادگاهی در آلمان، که به پرونده ترور میکونوس رسیدگی می‌کرد، طی حکمی، کمیته امور ویژه جمهوری اسلامی را، که سید علی خامنه‌ای یکی از اعضای آن بود، به دادن دستور ترور میکونوس، متهم کرد.[۲۸۴] محمود محمدی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، پس از صدور حکم گفت: ما این نتیجه‌گیری را که غیرمستند و متأثر از کمپین‌های سیاسی در محافل ضدانقلاب و صهیونیستی است، رد می‌کنیم.[۲۸۵]پس از این حکم، آلمان و ایران سفرای خود در دو کشور را فرا خواندند و آلمان چهار دیپلمات ایرانی را از این کشور اخراج کرد، تمامی کشورهای عضو اتحادیه اروپا نیز، سفرای خود را از ایران فراخواندند. ایران نیز در پاسخ به این حرکت اتحادیه اروپا، تمام سفیران خود را از کشورهای عضو این اتحادیه فرا خواند و روابط دو طرف دچار بحران شد.[۲۸۶]این اختلاف‌ها تا سه ماه بعد و پیروزی محمد خاتمی در انتخابات ریاست جمهوری ادامه داشت.[۲۸۷][۲۸۸]این واقعه، موجی از اعتراضات را در میان مردم ایران علیه آلمان برانگیخت.[۲۸۹]صدها تن از ایرانیان مخالف حکومت پس از اعلام حکم، به شادمانی و رقص در خیابان‌های آلمان پرداختند و آلمان به شهروندانش درمورد سفر به ایران هشدار داد.[۲۹۰]

بمب‌گذاری در مرکز جامعه یهودیان در بوئنوس آیرس معروف به بمب‌گذاری آمیا در سال ۱۹۹۴ منجر به کشته شدن ۸۵ نفر شد. یک قاضی آرژانتینی در سال ۲۰۰۳ دستور بازداشت چهار مقام دولتی ایران را صادر کرده‌است که به گفته او در سازماندهی و انجام بمب‌گذاری، کمک کردند. این کیفرخواست واکنش ایران را به همراه داشت، حمیدرضا آصفی، سخنگوی وزارت امور خارجه، گفت که «هیچ مدرکی دال بر دخالت ایران ارائه نشده‌است» و اتهامات را «ساخته شده توسط محافل صهیونیستی اسرائیل و آمریکا» خواند. نیویورک تایمز مدعی است که عبدالقاسم مصباحی — یکی از افراد بلندپایهٔ وزارت اطلاعات ایران که در سال ۱۹۹۶ به آلمان گریخت — در مصاحبه‌ای با بازپرس دادگاه آمیا، که برای رسیدگی به پرونده بمب‌گذاری آمیا برگزار شده بود، خامنه‌ای را متهم کرد که عامل اصلی این ترور بود و ۲۰۰ میلیون دلار از حساب مشترک خود با احمد خمینی در بانک سوئیس را صرف این کار کرده‌است.[۲۹۱]به گفته رونن برگمن، موساد در گزارشی که در تیر ۱۴۰۱ منتشر کرد گمان‌ها مبنی بر دست داشتن مقامات ایرانی یا آرژانتینی در بمب‌گذاری آمیا را رد کرد و حزب‌الله لبنان را عامل این بمب‌گذاری معرفی می‌کند.[۲۹۲]

ایالات متحده در ژوئن ۲۰۱۹ خامنه‌ای و دفتر او را تحریم کرد. دونالد ترامپ گفت: «تحریم‌ها از طریق حکم اجرایی اعمال خواهد شد… و رهبر عالی و دفتر رهبری و آن‌هایی که با او و دفترش در ارتباط نزدیکی هستند، هدف قرار می‌دهد و آن‌ها را از دسترسی به منابع مالی کلیدی و پشتیبانی محروم خواهد کرد».[۲۹۳][۲۹۴][۲۹۵] ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۱، هفده سناتور جمهوری‌خواه آمریکایی به رهبری تد کروز، سناتور ایالت تگزاس، طرحی را به مجلس سنا جهت اعمال تحریم علیه خامنه‌ای و ابراهیم رئیسی ارائه کردند. تد کروز دربارهٔ این تحریم‌ها، خامنه‌ای را متهم به «فساد، خشونت و دزدیدن اموال ایرانیان» کرد.[۲۹۶][۲۹۷]

در آبان سال ۱۳۹۸ اعلام ناگهانی افزایش قیمت بنزین به موجی از اعتراضات انجامید و به سرعت به اعتراض‌های گسترده ضد حکومتی در سراسر ایران تبدیل شد.[۲۹۸]در پی این اتفاق هیئت قضات دادگاه بین‌المللی مردمی آبان اعلام کردند که از نظر آن‌ها در جریان اعتراضات آبان ۹۸، دولت به‌خصوص ۱۳ تن از سران جمهوری اسلامی، از جمله خامنه‌ای را به جنایت علیه بشریت محکوم کرد.[۲۹۹] به گفته بی‌بی‌سی حکم این دادگاه لازم‌الاجرا نیست.[۳۰۰]

دارایی‌ها

به گفته محمدحسن رحیمیان و احمد مروی، از مسئولان سابق بیت رهبری زندگی شخصی خامنه‌ای بیشتر با استفاده از نذورات مردمی می‌گذرد و حقوقی دریافت نمی‌کند.[۳۰۱][۳۰۲] محمد محمدی گلپایگانی، رئیس دفتر علی خامنه‌ای نیز سطح زندگی وی را پایین‌تر از حد متوسط ایران توصیف کرده‌است.[۳۰۳] حیدر رحیم پور ازغدی و غلامعلی حداد عادل می‌گویند که وی زندگی ساده‌ای دارد و اوایل در دهه ۶۰ کل وسایل زندگی وی در حد یک وانت بوده‌است و غذایشان ساده‌تر از حالت معمول است.[۳۰۴][۳۰۵] کریم سجادپور، مشاور بنیاد کارنگی، نیز وی را ساده زیست توصیف کرده‌است.[۳۰۶] همچنین بنا بر گزارش رویترز، این خبرگزاری هیچ سندی یافت نکرده که نشان دهد علی خامنه ای از اموالی که تحت اختیار وی در بیت رهبری قرار دارد، برای زندگی شخصی استفاده کرده باشد.[۳۰۷]

برخی خبرگزاری‌ها، ادعای ساده‌زیستی خامنه‌ای را رد کرده و دارایی امپراتوری مالی وی را «۲۰۰ میلیارد دلار» می‌دانند.[۳۰۸][۳۰۹][۳۱۰] در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۳ خبرگزاری رویترز، پس از تحقیقات شش‌ماهه خود گزارش داد که علی خامنه‌ای، ۹۵ میلیارد دلار را در کنترل و مدیریت خود دارد. اصلی‌ترین کانون این دارایی «ستاد اجرایی فرمان امام» می‌باشد. این کانون اقتصادی تقریباً بخش‌های اصلی اقتصاد ایران از صنایع نفت تا بازار پول و ارتباطات و… را در دست دارد. این ستاد سرمایه اولیه‌اش را از طریق ضبط و مصادرهٔ اموال مردم عادی ایران، از اعضای اقلیت‌های دینی گرفته تا تجار و ایرانیان خارج از کشور، تشکیل داده‌است.[۳۱۱][۳۱۲][۳۱۳][۳۱۴] به گفته بهزاد نبوی، چهار نهاد «ستاد اجرایی فرمان امام»، «قرارگاه خاتم‌الانبیاء»، «آستان قدس رضوی» و «بنیاد مستضعفان» ۶۰ درصد از ثروت ایران را به خود اختصاص داده و در اختیار دارند. این چهار نهاد وابسته به دفتر رهبر جمهوری اسلامی می‌باشد.[۳۱۵] سید پرویز فتاح، رئیس بنیاد مستضعفان، در روز دوشنبه ۶ مرداد ۱۳۹۹ در یک نشست خبری اعلام کرد که این بنیاد در سال ۱۳۹۸، ۳۶ هزار میلیارد تومان درآمد و ۷ هزار میلیارد تومان سود از گردش مالی این بنیاد داشته‌است.[۳۱۶][۳۱۷][۳۱۸] توکلی در گفتگویی با روزنامه اعتماد در مرداد ۹۹ با اشاره به ۳۶ هزار میلیارد تومان گردش مالی بنیاد مستضعفان در سال، گفت، برای به اجرا درآمدن طرح شفافیت مالی کشور باید از دفتر علی خامنه‌ای شروع شود، در حالی که این دفتر مانع‌تراشی کرده و نمی‌گذارد این طرح پیش رود.[۳۱۹] به گفته صدای آمریکا به نقل از رویترز، خرید سهام یکی از بزرگ‌ترین بانک‌های ایران در سال ۲۰۰۷ میلادی، و خرید سهام بزرگ‌ترین شرکت مخابراتی کشور در سال ۲۰۰۹ میلادی، یکی از اقدامات خامنه‌ای بود که توسط ستاد اجرایی فرمان امام اجرا شد و در نتیجه این ستاد بعنوان یکی از صندوق‌های بزرگ سرمایه‌گذاری خصوصی جهان در سال ۲۰۱۰ درآمد.[۳۲۰]

وضعیت جسمانی

 
خامنه‌ای بر تخت بیمارستان پس از ترور نافرجام

خامنه‌ای در ۶ تیر ۱۳۶۰ ه‍.ش در هنگام سخنرانی هدف ترور ناموفق قرار گرفت.[۳۲۱] او از ناحیه سینه، کتف و دست راست آسیب جدی دید[۳۲۲] و دست راست او از کار افتاد.[۳۲۳] در صبح ۱۷ شهریور ۱۳۹۳، وبگاه رسمی خامنه‌ای از عمل جراحی پروستات وی خبر داد. علیرضا مرندی، رئیس تیم معالج وی اعلام کرد: «مدتی بود که این عارضه در رهبر انقلاب ایجاد شده بود و نظر پزشکان این بود که اکنون زمان مناسبی برای عمل است و رهبر معظم انقلاب نیز از نظر پزشکان معالج تبعیت کردند». خامنه‌ای پس از هفت روز بستری، در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۹۳ از بیمارستان مرخص شد.[۳۲۴] او پیش از رفتن به بیمارستان در مصاحبه با شبکهٔ خبر گفت: «جای نگرانی نیست. این به معنای آن نیست که مردم دعا نکنند، لیکن ان‌شاالله جای نگرانی نیست و یک عمل خیلی معمولی و عادی است.»[۳۲۵]

شایعات و گمانه‌زنی‌ها

در ۲۸ نوامبر ۲۰۱۰، ویکی‌لیکس بخش‌هایی از اسناد و گزارش‌های طبقه‌بندی شده وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا را افشا کرد. در یکی از اسناد، یک پیام در تابستان سال ۲۰۰۹ توسط کنسولگری آمریکا در استانبول ارسال شده‌است. در این پیام یک تاجر که نام و هویتش فاش نشده و از نزدیکان اکبر هاشمی رفسنجانی است، گفته‌است که علی خامنه‌ای به نوع نادری از سرطان خون مبتلاست و انتظار می‌رود در ماه‌های آینده بمیرد.[۳۲۶][۳۲۷] در سال ۲۰۱۵، روزنامه فرانسوی فیگارو ادعا کرد که خامنه‌ای مبتلا به سرطان درجه چهار پروستات است و این خبر را از «چندین منبع در محافل اطلاعاتی غربی» به دست آورده‌است.[۳۲۸] مرحله چهارم این نوع سرطان وخیم‌ترین مرحله تلقی می‌شود و به گفته این روزنامه، منابع پزشکی اعتقاد داشتند که خامنه‌ای بیش از ۲ سال عمر نخواهد کرد.[۳۲۹]

بنابر گزارش بی‌بی‌سی و بازنشر آن توسط وبگاه نیوزویک و سان در آذر ۱۳۹۹، یک کاربر تأیید شده از سوی توییتر با حدود ۵۰۰ هزار دنبال‌کننده به اسم «محمد مجید» — با نام کاربری محمد اهوازی — نوشت که حال خامنه‌ای رو به وخامت است و به این علت، دیدار او با حسن روحانی در روز جمعه لغو شده و مسئولیت بیت رهبر به مجتبی خامنه‌ای منتقل شده‌است. او نوشت که اطرافیان وی، این دفعه نگران شده‌اند و پزشکان ارشد بیمارستان مسیح دانشوری برای معاینه حضور یافتند.[۳۳۰][۳۳۱][۳۳۲] با این وجود؛ مهدی فضائلی، از چهره اصولگرایان و از اعضای دفتر خامنه‌ای این موضوع را تکذیب کرد.[۳۳۳]

در شهریور ۱۴۰۱، پس از انتشار فیلم حضور علی خامنه‌ای در حرم امام رضا که طبق گفتهٔ وب‌سایت ایرانیان انگلستان و خبرنامهٔ گویا، حاکی از ضعف جسمانی او بود[۳۳۴][۳۳۵] و همین‌طور لغو دیدار سالانه با اعضای مجلس خبرگان رهبری، گمانه‌زنی‌ها دربارهٔ وخامت حال خامنه‌ای آغاز شد.[۳۳۶][۳۳۷] دیلی اکسپرس انگلستان در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۲ مصادف با ۲۰ شهریور ۱۴۰۱، در گزارشی نوشت: «علی خامنه‌ای، رهبر ایران، به‌دلیل سرطان در آستانه مرگ است و رژیم در خطر فروپاشی قرار دارد».[۳۳۸] ایران اینترنشنال نیز در روز ۲۳ شهریور ۱۴۰۱ در گزارشی از احتمال وخامت حال خامنه‌ای خبر داد و به نقل از علیرضا افشار، که برخی رسانه‌ها از جمله سایت العربیه او را محافظ پیشین میرحسین موسوی معرفی کرده‌اند، در صفحه توییتر خود مدعی شد که با گذشت دو شبانه‌روز، شیفت حلقه‌های چهارگانه محافظان خامنه‌ای تعویض نشده؛ در اندرونی بیت رهبری خبری است که نمی‌خواهند فعلاً به بیرون درز کند. ایران اینترنشنال همچنین دربارهٔ خبر منتشر شده در صفحهٔ مجازی برنامهٔ بدون تعارف مبنی بر دیدار خامنه‌ای با جمعی از ورزشکاران نوشت: «برخی رسانه‌های حکومتی روز دوشنبه اخباری را به نقل از صفحات اینستاگرامی از دیدار خامنه‌ای با شماری از ورزشکاران منتشر کردند که کاربران ارزشی نیز روی آن مانور زیادی دادند اما هنوز هیچ خبر و عکس رسمی‌ای از این دیدار ادعایی منتشر نشده‌است». پیش از این نیز، در مواردی که حال عمومی رهبر جمهوری اسلامی مناسب نبوده‌است، دیدارهای عمومی او لغو شده‌اند.[۳۳۹] به گفته ایسنا حضور خامنه‌ای در مراسم عزاداری هیئت‌های دانشجویی به مناسبت اربعین، به شایعات مطرح شده دربارهٔ سلامتی خامنه‌ای پایان داد.[۳۴۰]

یادکردها

  1. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  2. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  3. «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای»، رادیوفردا.
  4. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  5. «Khameneʿi, ʿAlī.»، The Oxford Encyclopedia of the Islamic World.
  6. «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای - دوران کودکی و مدرسه»، رادیو فردا.
  7. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  8. Hovsepian-Bearce, Political Ideology…, 62.
  9. «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای»، رادیو فردا.
  10. «Khameneʿi, ʿAlī.»، The Oxford Encyclopedia of the Islamic World.
  11. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  12. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  13. «Khameneʿi, ʿAlī.»، The Oxford Encyclopedia of the Islamic World.
  14. ««زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای - شیفته نواب صفوی»»، رادیو فردا.
  15. «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای»، رادیو فردا.
  16. «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای»، رادیو فردا.
  17. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  18. Hovsepian-Bearce, Political Ideology…, 64.
  19. Hovsepian-Bearce, Political Ideology…, 66.
  20. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  21. Hovsepian-Bearce, Political Ideology….
  22. «خاطرهٔ کمتر شنیده شدهٔ آیت الله خامنه‌ای از رهبر فدائیان اسلام.»، خبرگزاری تسنیم۱.
  23. «اولین آتش را نواب صفوی در دل ما روشن کرد»، ایرنا.
  24. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  25. بهبودی، شرح اسم، ۱:‎ ۱۳۴.
  26. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  27. بهبودی، شرح اسم، ۱:‎ ۱۶۲–۱۷۶.
  28. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  29. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  30. بهبودی، شرح اسم، ۱:‎ ۳۵۵.
  31. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  32. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  33. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  34. «زندگی‌نامه رهبرعالی قدر انقلاب»، همشهری.
  35. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  36. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  37. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  38. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  39. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  40. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  41. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  42. «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش نهم)- جایگاه او در آستانه انقلاب ایران»، رادیوفردا.
  43. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  44. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  45. «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش دهم)- راهیابی به حلقه خاص خمینی»، رادیو فردا.
  46. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  47. «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش یازدهم)-جبهه‌گیری در برابر اولین رئیس‌جمهوری منتخب ایران»، رادیو فردا.
  48. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  49. «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش یازدهم)-جبهه‌گیری در برابر اولین رئیس‌جمهوری منتخب ایران»، رادیو فردا.
  50. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  51. «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوازدهم)-در مجلس اول علیه بنی‌صدر»، رادیوفردا۵.
  52. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  53. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  54. «تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال»، همشهری.
  55. «گزارش: انفجار در نمازجمعه تهران؛ از استقامت آیت‌الله خامنه‌ای تا شعار مردم علیه منافقین»، تسنیم.
  56. «تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال»، همشهری.
  57. «ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد»، بی‌بی‌سی.
  58. «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنه‌ای ترور شد»، رادیو فردا.
  59. «عامل و طراح سوءقصد به جان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسی بود؟ /شباهت‌های دو گروه تروریستی»، خبرآنلاین.
  60. «ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد»، بی‌بی‌سی.
  61. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  62. «بنی صدر: آقای خامنه‌ای از روحانیان انقلابی خیلی عقب‌تر بود»، بی‌بی‌سی.
  63. «دروغ‌های بنی صدر پیرامون امام خامنه ای»، مشرق.
  64. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  65. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  66. «اختلافات ۲۹ ساله آیت الله خامنه ای و میر حسین موسوی از کجا آغاز شد؟»، رادیو فردا.
  67. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  68. «اختلافات ۲۹ ساله آیت الله خامنه ای و میر حسین موسوی از کجا آغاز شد؟»، رادیو فردا.
  69. «روایت میرسلیم از اختلاف نظرها بین خامنه‌ای و موسوی»، خبرآنلاین.
  70. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  71. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  72. «ناطق نوری، انتخاب مجدد میرحسین موسوی به نخست‌وزیری و ماجرای ۹۹ نفر»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  73. «بازخوانی یک واقعه تاریخی / رئیس‌جمهوری که مظلوم بود و به مخالفت با ولایت متهم شد». ایرنا. ۲۰۱۳-۰۵-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۱.
  74. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  75. «اختلافات ۲۹ ساله آیت الله خامنه ای و میر حسین موسوی از کجا آغاز شد؟»، رادیو فردا.
  76. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  77. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  78. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  79. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  80. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  81. «تاریخچه شورای عالی انقلاب فرهنگی»، ایرنا.
  82. «تاریخچه شورای عالی انقلاب فرهنگی»، ایرنا.
  83. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  84. «نامه امام در عزل آقای منتظری»، فارس.
  85. «پاسخ به چند سؤال دربارهٔ انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای به‌عنوان رهبر انقلاب در سال ۶۸»، تسنیم.
  86. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  87. «ناشنیده‌هایی از نشست مجلس خبرگان»، خبرآنلاین.
  88. «رأی‌گیری بر سر «استعفای آیت‌الله منتظری»»، رادیو فردا.
  89. «ناشنیده‌هایی از نشست مجلس خبرگان»، خبرآنلاین.
  90. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  91. «سال سرنوشت ساز ۶۸: تصویر آیت‌الله خامنه‌ای در خاطرات هاشمی رفسنجانی»، بی‌بی‌سی.
  92. «روزی که آیت‌الله خامنه‌ای به رهبری انتخاب شد»، تسنیم.
  93. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  94. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  95. “Ali Khamenei”, britannica.
  96. «نظر آقای رئیس‌جمهور به نظر بنده نزدیک‌تر است»، رادیو فردا.
  97. “Ali Khamenei”, britannica.
  98. «آیت‌الله خامنه‌ای ورود واکسن کرونا از آمریکا و بریتانیا را ممنوع کرد». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۰۹.
  99. «خامنه‌ای تقصیر وضعیت وخیم اقتصادی را متوجه «مسئولان دهه ۹۰» دانست.»، رادیوفردا.
  100. «Khamenei plays down Iran’s economic woes»، middle-east-online.
  101. «Iran looks to science as source of pride»، Boston Globe.
  102. «Science over ethics?»، channel4news.
  103. Majd,, The Ayatollah Begs to Differ, 59.
  104. Amin Saikal, Iran Rising: The Survival and Future of the Islamic Republic, 95.
  105. اسد، «تحلیل گفتمانی سیاست خارجی آیت الله خامنه ای»، پژوهش‌های سیاست اسلامی.
  106. «Iran's supreme leader accuses Saudis of 'genocide' in Yemen». The Guardian.
  107. «L’Iran et les EtatsUnis après l’accord sur le nucléaire: paix froide ou réconciliation?»، carin.
  108. "Assad meets Khamenei in first Iran visit since Syrian war began" (به انگلیسی). 2019-02-25. Retrieved 2022-11-10.
  109. “The Latest: Indonesia sends 34 tons of aid for Rohingya”, NY Daily News.
  110. «واکنش خامنه‌ای در سه دهه حکمرانی به اعتراضات چه بوده؟». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۱ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۲.
  111. «قتل‌های زنجیره‌ای ایران، بیست سال بعد». بی‌بی‌سی. ۳۰ آبان ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۸ بهمن ۱۴۰۰.
  112. «آیت‌الله خامنه‌ای و «قتل‌های زنجیره‌ای»». ایران اینترنشنال. ۲۰۱۸-۱۱-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۰. کاراکتر C1 control character در |نشانی= در موقعیت 57 (کمک)
  113. «مروری بر اعتراضات مردمی پس از انقلاب اسلامی ایران؛ از مبارزه با حجاب اجباری تا مطالبات معیشتی». voanews.
  114. «۲۰ سالگی توقیف مطبوعات؛ 'غمی که دائمی شد'». bbc.
  115. «Iran Protests Spread to 10 Cities in Widest Unrest Since January».
  116. «موافقت رهبر ایران با 'شهید' خواندن بعضی کشته‌شدگان اعتراض‌های آبان». BBC News فارسی. ۲۰۱۹-۱۲-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۲۶.
  117. «U.S. Department of State». United States Department of State (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۳.
  118. «سپاه از حمله سنگین موشکی به پایگاه هوایی آمریکا در عراق خبر داد». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۰-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۰۷.
  119. «ادامه اعتراضات دانشجویان به شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی؛ دست‌کم ۴ دانشجو در اعتراضات بازداشت شدند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۷.
  120. France-Presse, Agence (2022-11-06). "Fresh protests erupt in Iran's universities and Kurdish region". the Guardian (به انگلیسی). Retrieved 2022-11-19.
  121. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  122. «خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند»، بی‌بی‌سی.
  123. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  124. «زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش نخست)- تولد و والدین»، رادیوفردا.
  125. «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوم)- معرفی برادران و خواهران»، رادیوفردا.
  126. «توضیحات هادی خامنه‌ای در مجلس راجع به کاریکاتور اهانت‌آمیز»، صدای آمریکا.
  127. «کاریکاتور روزولت در ایران بحران آفرید»، بی‌بی‌سی.
  128. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». رادیو فردا. ۱۶ آذر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۷ دسامبر ۲۰۲۲.
  129. «خواهر رئیس‌جمهور ایران برای پیوستن به شوهرش در عراق از کشور گریخت»، نیویورک تایمز.
  130. «اعضای شورای نمایش معرفی شدند»، مشرق نیوز.
  131. «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوم)- معرفی برادران و خواهران»، رادیوفردا.
  132. «همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده»، اسپوتنیک.
  133. «ماجرای ازدواج سیدعلی»، مشرق نیوز.
  134. «زنان رؤسای جمهور از چه جایگاهی برخوردار هستند؟»، صبح نو.
  135. «همه همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده»، عصرایران.
  136. «همه همسران رؤسای جمهور ایران»، ایسنا.
  137. «همه همسران رؤسای جمهور ایران»، ایسنا.
  138. «آلبوم عکس: همه همسران سران»، بی‌بی‌سی.
  139. «خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند»، بی‌بی‌سی.
  140. «هشدار میرحسین موسوی دربارهٔ "توطئه رهبری موروثی" در ایران». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۰.
  141. «خبرگان گزارش‌ها دربارهٔ «جانشینی موروثی» مجتبی خامنه‌ای را «شبهه‌پراکنی» خواند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۰.
  142. «خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند»، بی‌بی‌سی.
  143. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  144. «درس خارج فقه آیت‌الله خامنه‌ای و تربیت تکنیسین‌های دیوانسالاری مذهبی»، رادیوفردا.
  145. «تأیید رهبری آیت‌الله خامنه‌ای از سوی علمای بزرگ»، خبرآنلاین.
  146. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  147. «هاشمی شاهرودی؛ حذف شده در دوره خمینی، مقبول خامنه‌ای»، رادیوفردا.
  148. «نظرات آقایان آیات استادی، محسنی گرکانی، هاشمی، و مجتهدی در خصوص اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از آیت‌الله العظمی خامنه ای»، صالحات.
  149. «ظرات آقایان آیات حکیم، نجفی خوانساری، شفیعی، و قزلجه ای در خصوص اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از آیت‌الله العظمی خامنه ای»، صالحات.
  150. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  151. «اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از خامنه‌ای»، صالحات.
  152. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  153. «فضل‌الله هرگز مرجعیت آیت‌الله خامنه‌ای را نپذیرفت»، دویچه‌وله.
  154. «آذری قمی از چه کسی عذرخواهی کرد؛ آیت‌الله خامنه‌ای یا مردم؟»، بی‌بی‌سی.
  155. «مهدی خزعلی: پدرم مخالف مرجعیت آیت‌الله خامنه‌ای بود و زیر فشار دفتر رهبری استعفا کرد»، رادیوفردا.
  156. «مخالفان مرجعیت رهبری در جامعهٔ مدرسین»، سایت شخصی کدیور.
  157. «آیت الله مؤمن، فقیهی دوچهره»، رادیوفردا.
  158. خامنه‌ای، درر الفوائد فی اجوبه القائد.
  159. Abrahamian, A History of Modern Iran, 182.
  160. «مستندات یک عملیات رسانه‌ای: تثبیت رهبری 'آیت‌الله خامنه‌ای'»، بی‌بی‌سی.
  161. «جلسه خبرگان رهبری و انتخاب علی خامنه ای به رهبری»، رادیوفردا.
  162. «سال سرنوشت ساز ۶۸: تصویر آیت‌الله خامنه‌ای در خاطرات هاشمی رفسنجانی»، بی‌بی‌سی.
  163. «نگاهی تاریخی به حذف شرط مرجعیت از شروط مورد نیاز رهبری»، مهرنیوز.
  164. Hovsepian-Bearce, Political Ideology…, 103.
  165. Hovsepian-Bearce, Political Ideology…, 70.
  166. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  167. Hovsepian-Bearce, Political Ideology…, 80.
  168. Hovsepian-Bearce, Political Ideology…, 103.
  169. «انسان 250 ساله» چگونه خلق شد؟»، تسنیم.
  170. Hovsepian-Bearce, Political Ideology…, 103.
  171. «متن درس خارج فقه رهبر انقلاب در موضوع غنا و موسیقی منتشر شد»، تسنیم.
  172. «کتاب «فلسطین» از منظر رهبر معظم انقلاب اسلامی منتشر شد»، ایسنا.
  173. «کتاب «دو امام مجاهد» به چاپ یازدهم رسید»، مهرنیوز.
  174. “Ayatollah Khamenei Appeals to Western Youth on Islam and Prejudice”, The New York Times.
  175. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  176. ««تهاجم ترکیبی» رمز عملیات جدید خامنه‌ای»، صدای آمریکا.
  177. «فرمان تهاجم ترکیبی و جهاد تبیین»، روزنامه اعتماد.
  178. «تأسیس مجمع جهانی اهل بیت (ع)»، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  179. «رئیس جدید دانشگاه المصطفی را بشناسید»، خبرگزاری تسنیم.
  180. آذرنگ، «بنیاد دایرةالمعارف اسلامی»، دانشنامه جهان اسلام.
  181. «بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس»، خبرگزاری تسنیم.
  182. «مجمع تقریب مذاهب تشکیل شد»، ایرنا.
  183. «همه چیز دربارهٔ شورای عالی فضای مجازی»، باشگاه خبرنگاران جوان.
  184. «شورای عالی قرآن»، خبرگزاری تسنیم.
  185. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  186. «فرسایش زبان فارسی»، ایرنا.
  187. شرح اسم، زندگی‌نامه آیت الله سید علی حسینی خامنه ای 71-72.
  188. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  189. «مطروحه‌ای از رهبر انقلاب»، خامنه‌ای دات‌آی‌آر.
  190. «نگاه رهبر انقلاب به زبان فارسی»، خبرگزاری تسنیم.
  191. «علاقه آیت‌الله خامنه‌ای به شعر و ادبیات»، نسیم آنلاین.
  192. «نگاه رهبر انقلاب به زبان فارسی»، خبرگزاری تسنیم.
  193. «اقتصاد اسلامی»، دفترحفظ ونشرآثارآیت الله خامنه ای.
  194. «طراحی مدل تعاملی گونه‌های فرهنگ سازمانی»، فرهنگ دردانشگاه اسلامی.
  195. «اقتصاد مقاومتی، قرارگاه اقتصاد مقاومتی»، دفترحفظ ونشرآثارآیت الله خامنه ای.
  196. «جهش تولید»، دفترحفظ ونشرآثارآیت الله خامنه ای.
  197. «Khamenei says Iran should increase military might to prevent war»، reuters20.
  198. «khamenei's First Speech of 2021: Reemphasizing U.S. Weakness, Iranian Self-Reliance»، Washington Institute.
  199. «'انتقام سخت' کشته شدن قاسم سلیمانی؛ 'زمان مناسبی' که نرسید و 'مکان مناسبی' که پیدا نشد». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۳.
  200. “"An Iran option the US prefers to ignore"”, Asia Times.
  201. “When the Ayatollah Said No to Nukes”, Foreign Policy.
  202. «Iran says will not halt uranium enrichment»، Reuters.
  203. “Did Iran’s supreme leader issue a fatwa against”, Washington Post.
  204. «ولی فقیه، مشروعیت خود را از مردم می‌گیرد یا خدا؟»، بی‌بی‌سی فارسی.
  205. «ولایت فقیه و حکم حاکم»، خامنه‌ای دات‌آی‌آر.
  206. «مفهوم اطلاق در نظام‌های سلطنتی و ولایتی»، وبگاه حوزه علمیه.
  207. «اظهارات رهبر دربارهٔ «ولایت مطلقه فقیه»»، رادیو فردا.
  208. «حرفی نمی‌زنم مگر آنکه دستور باشد»، بی‌بی‌سی فارسی.
  209. «عقب‌نشینی فقه سنتی در برابر هنر؟»، بی‌بی‌سی فارسی.
  210. «در مخاطب‌شناسی دچار توهم بودیم»، خامنه‌ای دات‌آی‌آر.
  211. Hovsepian-Bearce, Political Ideology…, 83.
  212. «شاخصه‌های زن در انقلاب اسلامی»، رادیو فرانسه فارسی.
  213. «حضور زنان در صحنه»، دفترحفظ ونشرآثارآیت الله خامنه ای.
  214. ۲۱۴٫۰ ۲۱۴٫۱ «راهکارهای مقابله با فرهنگ غرب»، جهاددانشگاهی.
  215. ۲۱۵٫۰ ۲۱۵٫۱ Hughes, “Women and Reform in Iran”, University of Rhode Island.
  216. «حضور زنان در مناصب اجرایی افتخار ندارد»، بی‌بی‌سی فارسی.
  217. «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، خامنه‌ای دات‌آی‌آر.
  218. Sadjadpour, Karim، «Reading Khamenei: The World View of Iran's Most Powerful Leader».
  219. «وقتی سیا اصطلاح «تئوری توطئه» را اختراع کرد»، مشرق‌نیوز.
  220. «امام مذاکره با آمریکا را ممنوع کرد»، ایسنا.
  221. آبراهامیان، کودتا، ۳۰۶.
  222. «انگلیس خبیث داعش را برای مقابله با ایران درست کرد»، رادیو فردا.
  223. «بحران کشمیر؛ نتیجه معاهده انگلیسی»، خامنه‌ای دات‌آی‌آر.
  224. «خامنه‌ای خواستار خودداری از سفرهای خارجی»، بی‌بی‌سی فارسی.
  225. «Why Iran's Anti-Semitism Matters»، The Atlantic.
  226. «Iranian Leader: Israel A "Cancerous Tumor»، CBS News.
  227. «Khamenei: Israel will no longer exist in 25 years»، Al Monitor.
  228. Khameneʿi, ʿAlī, “John L. Esposito”, The Oxford Encyclopedia of the Islamic World.
  229. «آیت الله خامنه ای: باید نگاهمان به شرق باشد»، بی‌بی‌سی.
  230. «رویکرد نگاه به شرق از دیدگاه رهبر انقلاب»، خبرآنلاین.
  231. «رهبر ایران: روابط با شرق و غرب باید تقویت شود»، یورونیوز.
  232. «Iran's Khamenei questions 'certainty' of Holocaust»، Jerusalem Post.
  233. «Iran leader wins plaudits over sectarian strife fatwawar»، reuters20.
  234. «وحدت اسلامی»، دفترحفظ ونشرآثارآیت الله خامنه ای.
  235. Economist Intelligence, The China challenge.
  236. «فوربس: پوتین در صدر فهرست قدرتمندترین شخصیت‌های جهان قرار گرفت». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۲.
  237. “ali hoseini khamenei”, forbes.
  238. «آیت الله خامنه‌ای؛ مرد فضاهای خالی»، بی‌بی‌سی فارسی.
  239. «آیت‌الله خامنه‌ای از نگاه خاویر پرز»، ایمنا.
  240. قطبی، هادی. نیم نگاهی به زندگانی مقام معظم رهبری. ص. ۸۱.
  241. «کوفی عنان دربارهٔ رهبر معظم انقلاب چه گفت؟»، دنیای اقتصاد.
  242. «آقای خامنه‌ای توان درس گرفتن از تاریخ ندارد»، اینستاگرام بی‌بی‌سی فارسی.
  243. «دیدگاه جهانی قدرتمندترین رهبر ایران»، موقوفه کارنگی.
  244. Sadjadpour, Karim (۳ اکتبر ۲۰۱۹). "Iranian Supreme Leader Ali Khamenei Is One Despot Trump Might Not Win Over". Time (به انگلیسی). Retrieved 27 November 2022.
  245. «درندگان آزادی رسانه‌ها»، صدای آمریکا.
  246. «درندگان آزادی اطلاع‌رسانی در جهان»، رادیو فردا.
  247. “Spotlight on Press Tyrants”, cpj.org.
  248. «مجلس ششم، ضعف نمایندگان یا مشکل ساختاری؟». بی بی سی فارسی. ۲۳ مه ۲۰۰۴. دریافت‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۲.
  249. “Iran's constitutional dictatorship furthers 'conspiracy'”, euronews.
  250. Wallechinsky، Tyrants, The World's Worst Dictators.
  251. «انتقاد از خامنه‌ای چقدر هزینه دارد؟»، بی‌بی‌سی فارسی.
  252. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  253. “When the Ayatollah Said No to Nukes”, Foreign Policy.
  254. «فتوای خامنه‌ای هرگز مبنای تصمیم آمریکا نبوده‌است»، صدای آمریکا.
  255. “netanyahu-whips-out-book-of-khameneis-speeches”, timesofisrael.
  256. «لفاظی‌های خبیثانه خامنه‌ای»، سایت میلیون ایران.
  257. «واکنش‌ها به کاربرد کلیدواژه یهودی‌ستیزانه»، دویچه‌وله.
  258. «اقتصاد مقاومتی»، بی‌بی‌سی فارسی.
  259. «بینش «قلعه‌ای» خامنه‌ای»، رادیو فردا.
  260. «محمود وحیدنیا»، سایت همه.
  261. «انتقاد از رهبری در حضور رهبری»، فرارو.
  262. «واکنش رهبر به انتقادات صریح یکی از نخبگان»، الف.
  263. میشل و وودز، رهبر، ۳۵۱–۳۵۲.
  264. «ترامپ به توییت خامنه‌ای به فارسی پاسخ داد»، رادیو فردا.
  265. «سرنوشت منتقدین آِیت الله خامنه‌ای»، روزآنلاین.
  266. «ایران بزرگ‌ترین زندان روزنامه‌نگاران بعد از چین»، بی‌بی‌سی فارسی.
  267. The world view of iran's most powerful leader بایگانی‌شده در ۶ مه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine
  268. «مهدی خزعلی بازداشت شد»، رادیو فردا.
  269. «عدم کفایت خامنه‌ای برای رهبری قطعی است»، رادیو فرانسه.
  270. «کنشگران، خواستار استعفای خامنه‌ای»، رادیو فردا.
  271. «۱۴ فعال حوزه زنان خواستار استعفای خامنه‌ای»، رادیو فردا.
  272. «قدیانی: سلطه خامنه‌ای و استبداد دینی مشکلی بزرگ‌تر از کرونا»، amp.dw.com.
  273. Wallechinsky، Tyrants, The World's Worst Dictators.
  274. «Iran's constitutional dictatorship furthers 'conspiracy'»، euronews.
  275. «حکم حکومتی رهبر ایران»، بی‌بی‌سی فارسی.
  276. «انهدام ساختار جمهوری اسلامی ایران»، بی‌بی‌سی فارسی.
  277. ««قدرت سیاسی پس از انقلاب، با حوزه رابطه ای برقرار کرد که نهاد مرجعیت، به عنوان کانون اقتدار سنتی حوزه علمیه نمی‌توانست از آن برکنار بماند»»، بی‌بی‌سی.
  278. «اظهارات رهبر جمهوری اسلامی دربارهٔ «ولایت مطلقه فقیه»»، رادیو فردا.
  279. «Iran's dissident ayatollah»، BBC.
  280. «چرا آیت‌الله مؤمن به رهبر شدن آیت‌الله خامنه‌ای رای نداد؟»، دنیای اقتصاد.
  281. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  282. «مقتدی صدر با استعفای آیت‌الله حائری از مرجعیت: برای همیشه از سیاست کناره‌گیری می‌کنم»، یورونیوز.
  283. «ترور میکونوس پس از ۳۰ سال در روایت‌های مقامات جمهوری اسلامی و مخالفان»، بی‌بی‌سی.
  284. «از آزادی هماهنگ‌کننده تیم ترور میکونوس متاسفم»، رادیو فردا.
  285. «BERLIN COURT SAYS TOP IRAN LEADERS ORDERED KILLINGs»، The New York Times.
  286. «اشاره رهبرانقلاب به کدام ماجرا بود/دشمنی مداوم غرب با ایران»، مهرنیوز.
  287. «German court implicates Iran leaders in '92 killings»، CNN.
  288. «BERLIN COURT SAYS TOP IRAN LEADERS»، New York Times.
  289. «جزئیات خواندنی ماجرای میکونوس بعد از ۱۴ سال»، عصرایران.
  290. «German court rules Iranian leaders ordered Berlin slayings»، CNN.
  291. «Argentine Judge Indicts 4 Iranian Officials in 1994 Bombing of Jewish Center»، New York Times.
  292. «Mossad Sheds New Light on Argentina Terrorist Attacks in 1990»، New York Times.
  293. “U.S. Sanctions Supreme Leader of Iran”, thedailybeast.com.
  294. “Trump puts sanctions on Iranian supreme leader, other top officials”, reuters.com.
  295. «فرمان اجرایی پرزیدنت ترامپ»، صدای آمریکا.
  296. «سناتورهای آمریکایی خواهان تحریم خامنه‌ای و رئیسی شدند»، دویچه‌وله.
  297. «سناتورهای جمهوری‌خواه خواستار تحریم حقوق بشری خامنه‌ای»، رادیو فردا.
  298. «تاکید دادگاه بین‌المللی آبان بر محاکمه ۱۳ مقام جمهوری اسلامی»، DW.
  299. "Iran committed 'crimes against humanity' in 2019 crackdown: lawyers". France 24 (به انگلیسی). 2022-09-30. Retrieved 2022-10-19.
  300. «حکم دادگاه نمادین آبان: دولت و نیروهای امنیتی ایران به جنایت علیه بشریت دست زده‌اند». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۹.
  301. حقوق رهبر انقلاب به روایت اطرافیان چقدر است؟
  302. «نگاهی به سلوک و ساده‌زیستی مقام معظم رهبری- اخبار سیاسی تسنیم». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۰.
  303. رئیس دفتر آیت‌الله خامنه‌ای: رهبر زیر خط متوسط زندگی می‌کند
  304. نگاهی به سلوک و ساده‌زیستی مقام معظم رهبری
  305. «روایتی از ساده زیستی مقام معظم رهبری/ تعبیر جالب دکتر شریعتی دربارهٔ رهبر انقلاب». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۳۹۷-۰۴-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۹.
  306. روایت مشاور ارشد بنیاد آمریکایی کارنگی از ساده‌زیستی رهبر انقلاب
  307. ایران برای تحکیم قدرت رهبر بر اقتصاد قانون خود را اصلاح کرد
  308. «دارایی ۲۰۰ میلیاردی رهبر جمهوری اسلامی»، صدای آمریکا.
  309. «برآوردی از ثروت یکی از نهادهای زیر نظر رهبر ایران»، بی‌بی‌سی فارسی.
  310. «پنج چهره فاسد جمهوری اسلامی»، توانا.
  311. «امپراتوری ۹۵ میلیارد دلاری»، صدای آمریکا.
  312. «امپراتوری ۹۵ میلیارد دلاری»، رادیو فردا.
  313. «امپراتوری اقتصادی رهبر ایران افشا شد»، العربیه.
  314. «گزارش اختصاصی رویترز از "امپراتوری مالی خامنه‌ای"»، دویچه‌وله.
  315. «نهادهای اقتصادی زیر نظر دفتر خامنه‌ای وارد بورس می‌شوند»، رادیو فردا.
  316. «۳۶ هزار میلیارد تومان درآمد در یک سال»، صدای آمریکا.
  317. «پولی از بنیاد، وارد انتخابات نمی‌شود»، خبرگزاری ایلنا.
  318. «گوشه‌ای از امپراتوری مالی خامنه‌ای»، خبر دات آس.
  319. «گردش مالی بنیاد مستضعفان»، اراف‌آی.
  320. «امپراتوری ۹۵ میلیارد دلاری»، صدای آمریکا.
  321. «ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد»، بی‌بی‌سی۲.
  322. ولایتی، «خامنه‌ای»، دبا.
  323. «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنه‌ای ترور شد»، رادیوفردا۲.
  324. «عمل جراحی موفقیت‌آمیز رهبر معظم انقلاب»، خبرگزاری انتخاب.
  325. «آیت‌الله خامنه‌ای در بیمارستان بستری شد»، بی‌بی‌سی فارسی.
  326. «هاشمی رفسنجانی منتظر مرگ خامنه‌ای است»، ویکی‌لیکس.
  327. «سندی دربارهٔ سرطان خون آیت‌الله خامنه ای»، رادیو بین‌المللی فرانسه.
  328. “Iran: guerre de succession en vue au sommet de l'État”, lefigaro.fr.
  329. «ماجرای گزارش‌ها دربارهٔ 'بیماری و وخامت حال' آیت‌الله خامنه‌ای چه بود؟»، بی‌بی‌سی فارسی.
  330. «ماجرای گزارش‌ها دربارهٔ 'بیماری و وخامت حال' آیت‌الله خامنه‌ای چه بود؟»، بی‌بی‌سی فارسی.
  331. “Journalist Claims Iran's Supreme Leader Transfers Power to Son as Health Deteriorates”, newsweek.com.
  332. “POWER STRUGGLE Iran’s supreme leader”, thesun.co.uk.
  333. ««وخیم شدن» وضعیت سلامتی رهبر تکذیب شد»، رادیو فردا.
  334. «کاهش وزن بسیار مشهود علی خامنه‌ای»، ایرانیان انگلستان.
  335. «ویدیویی که از کاهش وزن شدید خامنه‌ای پرده برداشت»، خبرنامهٔ گویا.
  336. «گمانه‌زنی دربارهٔ وخامت حال خامنه‌ای»، العربیه فارسی.
  337. «لغو ناگهانی دیدار اعضای مجلس خبرگان با خامنه‌ای»، صدای آمریکا.
  338. «علی خامنه‌ای، به‌دلیل سرطان در آستانه مرگ است»، دیلی اکسپرس.
  339. «بالا گرفتن گمانه‌زنی‌ها دربارهٔ وضعیت سلامت و حیات خامنه‌ای»، ایران اینترنشنال.
  340. «رهبری؛ ایستاده بدون عصا در مقابل شایعات». ایسنا. ۲۰۲۲-۰۹-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۷.

منابع

منابع مکتوب
منابع آنلاین
منابع انگلیسی

پیوند به بیرون